Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Pokorny wsp贸艂-pielgrzym. Franciszek wobec dialogu mi臋dzyreligijnego

Franciszek nie podchodzi do dialogu jako pot臋偶ny przyw贸dca najwi臋kszej organizacji religijnej na 艣wiecie, ale jako cz艂owiek chc膮cy dzieli膰 si臋 z nimi wiedz膮 i m膮dro艣ci膮, uczy膰 si臋 od nich i podejmowa膰 razem z nimi dzia艂ania dla wsp贸lnego dobra.
Pokorny wsp贸艂-pielgrzym. Franciszek wobec dialogu mi臋dzyreligijnego
ilustr.: Martyna W贸jcik-艢mierska

Ocena dorobku papie偶a Franciszka tu偶 po dziesi臋ciu latach jego pontyfikatu wydaje si臋 nieco przedwczesna. Dekada to kr贸tki okres w 偶yciu cz艂owieka, a co dopiero w trwaj膮cej dwadzie艣cia jeden wiek贸w historii Ko艣cio艂a. Podsumowanie dokona艅 papie偶a Franciszka w dziesi膮t膮 rocznic臋 jego wyboru na biskupa Rzymu jest jednak jak najbardziej na miejscu, bior膮c pod uwag臋 fakt, 偶e ma 86 lat i jest s艂abego zdrowia, w zwi膮zku z czym oczekuje si臋, 偶e nie b臋dzie mia艂 wiele czasu ani wielu okazji do kontynuowania swojego programu reform.

Jakakolwiek ocena dotychczasowych dokona艅 Franciszka musi uwzgl臋dnia膰 fakt, 偶e spotka艂 si臋 z bezprecedensowo ostrym i publicznym sprzeciwem ze strony wysokiej rangi duchownych, zar贸wno w kurii rzymskiej, jak i w Stanach Zjednoczonych. Wspomniani przyw贸dcy ko艣cielni bez skrupu艂贸w wykorzystali restauratorsk膮 tendencj臋 poprzednika Franciszka, kt贸ry nazywa艂 siebie 鈥瀙apie偶em emerytem鈥 i 偶y艂 w cieniu Watykanu, do bezkarnego odrzucenia nauczania obecnego papie偶a i jego programu reform. Bez w膮tpienia osi膮gni臋cia Franciszka by艂yby znacznie wi臋ksze, gdyby nie to bezczelne odrzucenie jego papieskiej w艂adzy. Jak na ironi臋 jego w艂adz臋 jako papie偶a odrzucili zwolennicy tej prerogatywy, kt贸rzy, gdyby sami byli u w艂adzy, niew膮tpliwie na艂o偶yliby surowe kary kanoniczne na wszystkich, kt贸rzy by jej nie uznali.

R贸偶ne aspekty 鈥 zar贸wno te wa偶niejsze, jak i mniej istotne 鈥 dziesi臋cioletniego pontyfikatu papie偶a Franciszka zosta艂y dok艂adnie przeanalizowane. Szczeg贸lne znaczenie ma jego nauczanie o misji Ko艣cio艂a (鈥濫vangelii gaudium鈥), ekologii (鈥濴audato Si’鈥), ma艂偶e艅stwie (鈥濧moris laetitia鈥) i przyja藕ni spo艂ecznej (鈥濬ratelli Tutti鈥). Dok艂adnie om贸wiono r贸wnie偶 jego reformy liturgiczne, zw艂aszcza ograniczenia dotycz膮ce sprawowania liturgii przedsoborowej, przegl膮d i kontrol臋 sposobu dzia艂ania kurii rzymskiej i systemu finansowego Watykanu oraz jego projekt przekszta艂cenia Ko艣cio艂a monarchicznego w Ko艣ci贸艂 synodalny. Bez w膮tpienia te nauki i reformy stanowi膮 trwa艂膮 spu艣cizn臋 pontyfikatu Franciszka i zas艂uguj膮 na dok艂adn膮 analiz臋.

W tym tek艣cie chcia艂bym jednak skupi膰 si臋 na jego mniej znanym nauczaniu oraz praktyce dialogu mi臋dzyreligijnego lub, u偶ywaj膮c preferowanego przez niego wyra偶enia, mi臋dzyreligijnego 鈥瀞potkania鈥 [org. interreligious encounter, przyp. t艂um.].

Spotka膰 Drugiego

Nie ma potrzeby przywo艂ywania tutaj historii o tym, jak 鈥濶ostra aetate鈥 Soboru Watyka艅skiego II wyznacza zwrot w rozumieniu przez Ko艣ci贸艂 jego relacji z innymi religiami, co Jacques Dupuis SJ, wp艂ywowy teolog pluralizmu religijnego, trafnie podsumowa艂 w swoim wymownym sformu艂owaniu 鈥濷d konfrontacji do dialogu鈥. Taki zwrot teologiczny da艂 pocz膮tek wielu organizacjom i inicjatywom dialogu mi臋dzyreligijnego na wszystkich szczeblach Ko艣cio艂a. Dialog ten, w nast臋pstwie Soboru Watyka艅skiego II, zw艂aszcza za czas贸w papie偶a Jana Paw艂a II, by艂 prowadzony przede wszystkim z 呕ydami i muzu艂manami. Dialog mi臋dzyreligijny podupad艂 za czas贸w Benedykta XVI, kt贸ry sprzeciwia艂 si臋 艢wiatowemu Dniowi Modlitwy o Pok贸j zapocz膮tkowanemu przez Jana Paw艂a II w Asy偶u jako sprzyjaj膮cemu synkretyzmowi religijnemu. Co wi臋cej, stosunki Ko艣cio艂a z muzu艂manami znacznie pogorszy艂a gafa Benedykta dotycz膮ca Proroka Mahometa w jego przem贸wieniu w Regensburgu.

Papie偶 Franciszek przywr贸ci艂 regularno艣膰 spotka艅 mi臋dzyreligijnych, promuj膮c wizj臋 Soboru Watyka艅skiego II, zawart膮 w 鈥濶ostra aetate鈥 na dw贸ch frontach: praktycznym i teologicznym. Od strony praktycznej 鈥 zgodnie z jego intuicj膮, 偶e musimy 鈥瀞potka膰鈥 [org. encounter] drug膮 osob臋, aby nawi膮za膰 z ni膮 autentyczny dialog, co oznacza, 偶e 鈥瀌ialog鈥 musi wykracza膰 poza werbalne dyskusje i by膰 zakorzeniony w tym, co papie偶 nazywa 鈥瀊raterstwem鈥 i 鈥瀞po艂eczn膮 przyja藕ni膮鈥 鈥 Franciszek podr贸偶owa艂 do wielu kraj贸w, aby spotka膰 si臋 z lud藕mi r贸偶nych wyzna艅, zw艂aszcza w Azji i na Bliskim Wschodzie, gdzie chrze艣cijanie stanowi膮 mniejszo艣膰. Wed艂ug niego, aby skutecznie prowadzi膰 dialog mi臋dzyreligijny, musimy kultywowa膰 鈥瀔ultur臋 spotkania鈥 [org. the culture of encounter]. Komentuj膮c przypowie艣膰 o mi艂osiernym Samarytaninie, Franciszek przekonuje, 偶e Samarytanin reprezentuje paradygmat kultury spotkania, poniewa偶 鈥sta艂 si臋 bli藕nim zranionego Judejczyka. Zbli偶aj膮c si臋 do niego i b臋d膮c przy nim obecny, przekroczy艂 wszelkie bariery kulturowe i historyczne鈥 (鈥濬ratelli Tutti鈥, p. 81).

Jednym z kluczowych warunk贸w kultury spotkania jest fundamentalna r贸wno艣膰 wszystkich uczestnik贸w spotkania. Je艣li obraz jest wart wi臋cej ni偶 tysi膮c s艂贸w, to nic nie m贸wi o r贸wno艣ci bardziej wymownie ni偶 spos贸b, w jaki Franciszek traktuje swoich partner贸w spotkania. Bez wzgl臋du na to, czy spotyka mnicha buddyjskiego czy hinduskiego, rabina czy imama, prawie zawsze zasiada w艣r贸d nich, jako r贸wny im, ewentualnie jako primus inter pares, a nie na wysokim tronie, przewy偶szaj膮cym innych przyw贸dc贸w religijnych, kt贸rzy zostali usadowieni na ni偶szych krzes艂ach. Nie podchodzi do dialogu jako pot臋偶ny przyw贸dca najwi臋kszej organizacji religijnej na 艣wiecie, aby poucza膰 innych przyw贸dc贸w religijnych, ale jako religijny wsp贸艂-pielgrzym, chc膮cy dzieli膰 si臋 z nimi wiedz膮 i m膮dro艣ci膮, uczy膰 si臋 od nich i podejmowa膰 razem z nimi dzia艂ania dla wsp贸lnego dobra. By艂o to szczeg贸lnie widoczne w jego spotkaniu z szejkiem Ahmadem al-Tayebem, wielkim imamem meczetu i uniwersytetu al-Azhar w Egipcie, wraz z kt贸rym podpisa艂 鈥濪okument o ludzkim braterstwie dla pokoju 艣wiatowego i wsp贸艂istnienia鈥 (2019) i kt贸rego p贸藕niej cytowa艂 w encyklice 鈥濬ratelli Tutti鈥. W 2021 roku, podczas podr贸偶y do Iraku, Franciszek spotka艂 si臋 z Wielkim Ajatollahem 虙Ali al-Sistanim i o艣wiadczy艂, 偶e to spotkanie przynios艂o dobre owoce jego duszy, wychwalaj膮c al-Sistaniego jako jednego ze 鈥炁泈i臋tych z s膮siedztwa鈥.

Franciszek nie ogranicza艂 si臋 do towarzystwa przyw贸dc贸w religijnych; stara艂 si臋 鈥瀞potka膰鈥 r贸wnie偶 zwyk艂ych wiernych innych wyzna艅 i prosi艂, 偶eby si臋 za niego modlili. W sw贸j pierwszy Wielki Czwartek jako papie偶 umy艂 nogi nie tylko katolikom, ale tak偶e wyznawcom innych religii, w tym muzu艂ma艅skiej dziewczynie. Podczas swojej wizyty w Bangladeszu poprosi艂 uchod藕c臋 muzu艂ma艅skiego Rohingya z Mjanmy o modlitw臋. Pierwsz膮 mi臋dzynarodow膮 podr贸偶 jako papie偶 odby艂 na 艣r贸dziemnomorsk膮 wysp臋 Lampedusa, gdzie wi臋kszo艣膰 uchod藕c贸w stanowili muzu艂manie, kt贸rych ludzkiej godno艣ci 偶arliwie broni艂. Mo偶na by postawi膰 zarzut, 偶e te i wiele innych gest贸w Franciszka maj膮 g艂贸wnie charakter symboliczny. Trzeba jednak przyzna膰, 偶e 艣wiadcz膮 one o g艂臋bokiej teologii religii i dialogu mi臋dzyreligijnego.

Odrzucone 鈥濪ominus Iesus鈥

To prowadzi nas do drugiego z przejaw贸w realizowania przez Franciszka zobowi膮za艅 Soboru Watyka艅skiego II na rzecz dialogu mi臋dzyreligijnego, tym razem na froncie teologicznym. 鈥濶ostra aetate鈥 stwierdza, 偶e Ko艣ci贸艂 鈥瀗ie odrzuca niczego, co jest prawdziwe i 艣wi臋te鈥 w innych religiach i wzywa swoich cz艂onk贸w, aby 鈥瀠znawali, chronili i wspierali dobra duchowe i moralne, kt贸re mo偶na znale藕膰 w艣r贸d niechrze艣cijan, jak r贸wnie偶 ich warto艣ci spo艂eczno-kulturalne鈥 (p. 2). Sob贸r Watyka艅ski II powstrzymuje si臋 jednak od stwierdzenia, czy religie niechrze艣cija艅skie same w sobie mog膮 funkcjonowa膰 jako drogi zbawienia dla ich wyznawc贸w. Papie偶 Franciszek wielokrotnie podkre艣la prawdziwo艣膰 i 艣wi臋to艣膰 innych religii, a nawet twierdzi, 偶e dialog mi臋dzyreligijny mo偶e by膰 鈥瀙rocesem, w kt贸rym przez s艂uchanie drugiego obydwie strony znajduj膮 oczyszczenie i ubogacenie鈥 (鈥濫vangelii gaudium鈥, p. 250). Posuwa si臋 do stwierdzenia, 偶e 鈥瀌zia艂anie Bo偶e w religiach niechrze艣cija艅skich zmierza do stworzenia znak贸w, obrz臋d贸w, 艣wi臋tych form wyrazu, kt贸re zbli偶aj膮 niechrze艣cijan do wsp贸lnotowego do艣wiadczenia drogi prowadz膮cej do Boga. Nie maj膮 one znaczenia i skuteczno艣ci Sakrament贸w ustanowionych przez Chrystusa, ale mog膮 by膰 kana艂ami, kt贸re sam Duch stwarza, aby wyzwoli膰 niechrze艣cijan od ateistycznego immanentyzmu lub od czysto indywidualnych do艣wiadcze艅 religijnych鈥 (鈥濫vangelii gaudium鈥, p. 254).

Trzeba przyzna膰, 偶e stwierdzenie to nie jest wyra藕nym i kategorycznym potwierdzeniem, 偶e religie niechrze艣cija艅skie funkcjonuj膮 samodzielnie jako 鈥瀌rogi zbawienia鈥, niezale偶nie od chrze艣cija艅stwa i r贸wnolegle do niego. Jest to jednak bez w膮tpienia dorozumiane odrzucenie deklaracji Kongregacji Nauki Wiary 鈥濪ominus Iesus鈥 (2000), kt贸ra twierdzi, 偶e religie niechrze艣cija艅skie s膮 pozbawione Bo偶ego objawienia i 偶e niechrze艣cijanie nie posiadaj膮 鈥瀢iary鈥 [org. faith] (fides) 鈥 jak chrze艣cijanie 鈥 ale tylko 鈥瀢ierzenia鈥 [org. belief] (credulitas). Franciszek nie przedstawia 偶adnych w艂asnych, obszernych teologicznych argument贸w na rzecz swojego nauczania. Argumentem mog膮 by膰 jego spotkania z wyznawcami innych religii, kt贸rych zachowania, jak m贸wi, mog膮 by膰 bardziej 鈥瀋hrze艣cija艅skie鈥 ni偶 zachowania samych chrze艣cijan. Jego nauczanie o religiach niechrze艣cija艅skich jako 鈥瀌rogach鈥 Ducha 艢wi臋tego mo偶e zosta膰 odrzucone przez tych, kt贸rzy nadal wyznaj膮 ekskluzywistyczn膮 teologi臋 religii, utrzymuj膮c膮 wyj膮tkowo艣膰, wy偶szo艣膰 i niezb臋dno艣膰 chrze艣cija艅stwa.

Na poparcie swojego nauczania, zamiast argument贸w teologicznych, Franciszek podaje cztery zasady filozoficzne: 鈥濩zas przewy偶sza przestrze艅鈥; 鈥濲edno艣膰 zwyci臋偶a nad konfliktem鈥; 鈥濺zeczywisto艣膰 jest wa偶niejsza od idei鈥; 鈥濩a艂o艣膰 przewy偶sza cz臋艣膰鈥 (鈥濫vangelii gaudium鈥, p. 222-237). Te cztery zasady s膮 proponowane w kontek艣cie dobra wsp贸lnego prowadz膮cego do pokoju, sprawiedliwo艣ci i braterstwa, kt贸re maj膮 promowa膰. Sugeruj臋 jednak, 偶e mo偶na by odnie艣膰 je r贸wnie偶 do kwestii r贸偶norodno艣ci religijnej i pluralizmu. Po艣rednio wy偶szo艣膰 czasu nad przestrzeni膮, prymat jedno艣ci nad konfliktem, wi臋ksze znaczenie rzeczywisto艣ci nad ideami oraz przewaga ca艂o艣ci nad cz臋艣ci膮 przemawiaj膮 za pluralistyczn膮, a przynajmniej inkluzywistyczn膮 teologi膮 religii, sprzyjaj膮c膮 autentycznemu spotkaniu wyznawc贸w wszystkich religii jako r贸wnych sobie, kt贸rych wyznania nale偶y ocenia膰 na podstawie ich w艂asnych zas艂ug, a nie jako u艂omne kopie chrze艣cija艅stwa. Roszczenie sobie prawa do wy艂膮cznego posiadania prawdy i dobra by艂oby niemo偶liwe zar贸wno dla chrze艣cija艅stwa, jak i jakiejkolwiek innej religii, je艣li, jak chce Franciszek, to czas implikuje ruch i zmian臋 w systemie religijnym; jedno艣膰 wyklucza konkurencj臋 mi臋dzy r贸偶nymi religiami; rzeczywisto艣膰, zw艂aszcza sakralna, opiera si臋 pe艂nemu wyra偶eniu poprzez idee i dogmaty; a ca艂o艣膰 (zw艂aszcza B贸g), w przeciwie艅stwie do jej cz臋艣ci, nigdy nie mo偶e by膰 ca艂kowicie uchwycona i zrozumiana przez 偶adn膮 tradycj臋 religijn膮.

***

Trzeba przyzna膰, 偶e sam papie偶 Franciszek nie rozwin膮艂 w pe艂ni nast臋pstw swoich czterech zasad filozoficznych w odniesieniu do kwestii pluralizmu religijnego. Uchyli艂 tylko lekko drzwi, kt贸re mog膮 prowadzi膰 do stwierdzenia, 偶e religie inne ni偶 chrze艣cija艅stwo funkcjonuj膮 jako 鈥瀌rogi zbawienia鈥 dla ich wyznawc贸w, a nie tylko antycypacje chrze艣cija艅stwa lub logoi spermatikoi [poj臋cie filozoficzne, oznaczaj膮ce m.in. 鈥瀦iarna prawdy鈥, przyp. t艂um.]. Innymi s艂owy, je艣li wyznawcy innych religii s膮 zbawieni, to dzieje si臋 tak nie pomimo, ale w艂a艣nie dzi臋ki ich religiom, kt贸rych wierzenia wyznaj膮, a praktyki pobo偶nie praktykuj膮. R贸wnie偶 nie przez jaki艣 鈥瀖istyczny鈥 zwi膮zek z Ko艣cio艂em, kt贸ry cz臋sto orzeka si臋 a priori, a kt贸ry pozostaje historycznie uporczywie nie do udowodnienia. Kluczem do zbawienia okazuje si臋 wiara zapo艣redniczona przez ich tradycje religijne. Franciszek lekko uchyli艂 drzwi dla takiej teologii religii i przyszli teolodzy, po dekadzie jego pontyfikatu, b臋d膮 przez nie przechodzi膰, chocia偶 sam Franciszek tego nie zrobi艂. To w艂a艣nie ta autentyczna i pokorna otwarto艣膰 na inne religie jest trwa艂ym dziedzictwem papie偶a Franciszka.

T艂umaczenie: Paulina Olivier

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij