magazyn lewicy katolickiej

W─Öglowe odchudzanie

Liczba organizacji i dzia┼éaczy klimatycznych na ┼Ťwiecie wzrasta. Polska ma swoj─ů specyfik─Ö jako kraj stosunkowo zamo┼╝ny, zu┼╝ywaj─ůcy du┼╝e ilo┼Ťci w─Ögla, a zarazem o niskiej liczebno┼Ťci organizacji ekologicznych. R├│┼╝ne formy antyw─Öglowej aktywno┼Ťci spo┼éecznej s─ů jednak u nas obecne.
W─Öglowe odchudzanie
ilustr: Zuzia Wojda

Ma┼éa ro┼Ťlinka m├│wi do du┼╝ej ro┼Ťlinki: ÔÇ×Mamo, ja ju┼╝ nie dam radyÔÇŽÔÇŁ.

Du┼╝a ro┼Ťlinka odpowiada: ÔÇ×Zjedz dwutlenek w─Ögla, wod─Ö mo┼╝esz zostawi─çÔÇŁ.

Tak, to dowcip o ÔÇ×diecie w─ÖglowejÔÇŁ, kt├│r─ů praktykuj─ů nasi milcz─ůcy raczej wsp├│┼émieszka┼äcy globu, czyli ro┼Ťliny. Zdolno┼Ť─ç wi─ůzania i przekszta┼écania przez nie dwutlenku w─Ögla bywa pocieszeniem dla dzia┼éaczy klimatycznych, kt├│rzy poszukuj─ů wszelkich sposob├│w na ograniczenie obecno┼Ťci gaz├│w cieplarnianych w atmosferze. By─ç mo┼╝e r├│wnie cz─Östo (trudno tu o statystyki) s┼éu┼╝y jednak do greenwashingu koncernom i firmom maj─ůcym znaczny wp┼éyw na emisj─Ö tych┼╝e gaz├│w lub w inny spos├│b szkodz─ůcych ┼Ťrodowisku. Trujemy ┼Ťrodowisko, zmieniamy klimat, ale sadzimy drzewa, wi─Öc jeste┼Ťmy po zielonej stronie mocy.

Zaniepokojenie zmianami klimatu mo┼╝e sk┼éania─ç ÔÇ×zwyk┼éych ludziÔÇŁ ÔÇô obywateli i konsument├│w ÔÇô zar├│wno do dzia┼éa┼ä modyfikuj─ůcych przyzwyczajenia ┼╝ycia codziennego, jak i do wspierania podmiot├│w deklaruj─ůcych misj─Ö przeciwdzia┼éania owym zmianom. Szczeg├│lnym typem dzia┼éalno┼Ťci na rzecz klimatu jest aktywizm antyw─Öglowy. Sebastien Duyck, prawnik zwi─ůzany z Center for International Environmental Law (CIEL), pisa┼é w roku 2013: ÔÇ×Coraz wi─Öcej organizacji przenosi wi─Öc punkt ci─Ö┼╝ko┼Ťci swoich kampanii z ┬źklimatu┬╗ na ┬źw─Ögiel┬╗. Zamiast koncentrowa─ç si─Ö na krajowym prawodawstwie dotycz─ůcym zmian klimatu oraz na celach redukcji emisji kampanie skierowane zosta┼éy bezpo┼Ťrednio na konkretne podmioty i dzia┼éania odpowiedzialne za zanieczyszczenie. To przesuni─Öcie umo┼╝liwi┼éo r├│wnie┼╝ ruchom klimatycznym wyj┼Ťcie w stron─Ö innych ruch├│w spo┼éecznych, kt├│re zajmuj─ů si─Ö kwestiami sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej i ekologicznejÔÇŁ.

Przyczyn zmiany tego punktu ci─Ö┼╝ko┼Ťci Duyck upatruje w potrzebie ukonkretnienia cel├│w dzia┼éania organizacji na potrzeby opinii publicznej i zoptymalizowania wysi┼ék├│w na rzecz mo┼╝liwie najszybciej osi─ůgalnych cel├│w. Satysfakcja z osi─ůgni─Öcia widocznych efekt├│w dzia┼éa┼ä przeciw w─Öglowi ma sprzyja─ç zaanga┼╝owaniu spo┼éecze┼ästw w spraw─Ö klimatu i ekologii. Tym bardziej, ┼╝e wykorzystanie w─Ögla to nie tylko wp┼éyw na klimat, ale i ograniczony dost─Öp do czystej wody, zanieczyszczenie powietrza, szkody g├│rnicze i degradacja krajobrazu. Wed┼éug Krajowego O┼Ťrodka Bilansowania i Zarz─ůdzania Emisjami w─Ögiel brunatny i ÔÇô w drugiej kolejno┼Ťci ÔÇô kamienny przyczynia si─Ö do emisji najwi─Ökszej ilo┼Ťci dwutlenku w─Ögla do atmosfery w przeliczeniu na ilo┼Ť─ç wytworzonej energii (kolejna jest ropa naftowa, potem gaz ziemny). Problemy wynikaj─ůce z wydobycia w─Ögla s─ů wi─Öc zarazem lokalne i globalne.

Polski w─Ögiel bez konkurencji

Historycznie w─Ögiel stanowi┼é nasze ÔÇ×dobro narodoweÔÇŁ ÔÇô by┼é bogactwem surowcowym Polski, tu┼╝ po II wojnie ┼Ťwiatowej stanowi┼é 98 procent wykorzystywanych u nas surowc├│w energetycznych. G├│rnik w PRL by┼é kim┼Ť ÔÇô w warunkach gospodarki niedoboru mia┼é dost─Öp do trudno osi─ůgalnych towar├│w konsumpcyjnych, zarabia┼é sporo, bra┼é udzia┼é w imprezach kulturalnych, integruj─ůcych i pozwalaj─ůcych poczu─ç dum─Ö z zawodu. Dzieci w ca┼éej Polsce tworzy┼éy z czarnych karton├│w charakterystyczne ÔÇ×czapki g├│rniczeÔÇŁ z okazji Barb├│rki. G├│rnicy z G├│rnego ┼Ül─ůska do dzi┼Ť maj─ů silne zwi─ůzki zawodowe, s─ů gotowi strajkowa─ç pod ziemi─ů lub ÔÇ×naje┼╝d┼╝a─ç Warszaw─ÖÔÇŁ, pal─ůc opony na demonstracjach w obronie swoich zarobk├│w i przywilej├│w. Traktowanie polskiego w─Ögla jak ÔÇ×czarnego z┼éotaÔÇŁ to schemat my┼Ťlowy utrwalony w┼Ťr├│d wielu Polak├│w w ┼Ťrednim wieku lub starszych. Na nim te┼╝ bazuje ÔÇ×polityka klimatycznaÔÇŁ kolejnych polskich ekip rz─ůdz─ůcych.

Preferowaniu w─Ögla jako surowca energetycznego w Polsce (i nie tylko) sprzyja┼éy te┼╝ ograniczone alternatywy. Jakkolwiek do lat 80. nie by┼éy jeszcze szerzej znane negatywne strony energetyki wodnej, zwanej ÔÇ×bia┼éym w─ÖglemÔÇŁ, to jednak mog┼éa ona mie─ç w├│wczas tylko charakter pomocniczy w miksie energetycznym, podobnie jak inne odnawialne ┼║r├│d┼éa energii. Cho─ç pierwsz─ů na ┼Ťwiecie elektrowni─Ö wiatrow─ů zbudowano w ko┼äcu XIX wieku, to spadek cen ropy naftowej i gazu po drugiej wojnie ┼Ťwiatowej spowodowa┼é zmniejszenie zainteresowania tym ┼║r├│d┼éem energii ÔÇô a co za tym idzie post─Öpu w rozwi─ůzaniach technicznych ÔÇô a┼╝ do lat 70. Wiatrak produkuj─ůcy pr─ůd pojawi┼é si─Ö na terenie Polski dopiero w latach 90. Energia elektryczna ze s┼éo┼äca by┼éa wtedy znacznie dro┼╝sza w produkcji ni┼╝ inne rodzaje energii, d┼éugi czas stosowano j─ů wi─Öc przede wszystkim tam, gdzie wykorzystanie innej energii by┼éoby utrudnione i nieekonomiczne ÔÇô na przyk┼éad w zegarkach elektronicznych czy kalkulatorach, ale tak┼╝e w sztucznych satelitach na orbicie ziemskiej. Elektrownia atomowa, kt├│r─ů planowano w Polsce Ludowej zbudowa─ç nie tylko w s┼éynnym ┼╗arnowcu, ale i w siedmiu innych miejscowo┼Ťciach, wywo┼éywa┼éa za┼Ť od pocz─ůtku protesty, wzmo┼╝one od 1986 roku przez skojarzenie z awari─ů elektrowni czarnobylskiej. Rop─Ö i gaz trzeba by┼éo z kolei kupowa─ç za dolary.

Pozostawa┼é w─Ögiel. Tani i dost─Öpny, cho─ç zanieczyszcza┼é ┼Ťrodowisko truj─ůcymi py┼éami i gazami, ze wzgl─Ödu mi─Ödzy innymi na przestarza┼ée instalacje do jego spalania. W przeciwie┼ästwie do niekt├│rych innych kraj├│w RWPG (na przyk┼éad NRD czy Bu┼égarii) nie zawi─ůza┼éy si─Ö u nas znacz─ůce spo┼éeczne ruchy ekologiczne stanowi─ůce siln─ů opozycj─Ö i motor zmiany systemu, poza niewielkimi grupkami (jak Ruch ÔÇ×Wolno┼Ť─ç i Pok├│jÔÇŁ) i pobocznym zainteresowaniem dzia┼éaczy ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ. Kwestie ekologiczne zosta┼éy uwzgl─Ödnione przy ÔÇ×Okr─ůg┼éym StoleÔÇŁ, jednak na ┼Ťwiadomo┼Ť─ç potrzeby transformacji energetycznej by┼éo wtedy za wcze┼Ťnie.

Zmiana ustroju Polski w 1989 roku dawa┼éa nadziej─Ö na modernizacj─Ö techniczn─ů przemys┼éu i ÔÇ×oczyszczenieÔÇŁ proces├│w wydobywczych i produkcyjnych. Niekt├│rzy analitycy zauwa┼╝ali ju┼╝ wtedy, ┼╝e polskie zasoby w─Ögla nie s─ů niewyczerpane i wraz ze zmniejszaniem si─Ö ich ilo┼Ťci i dost─Öpno┼Ťci konieczne b─Ödzie zaprzestanie wydobycia. Nie z przyczyn ekologicznych, lecz z powodu rentowno┼Ťci kopal┼ä. R├│wnolegle pojawia┼éa si─Ö stopniowo ┼Ťwiadomo┼Ť─ç nieznanego wcze┼Ťniej zagro┼╝enia zwi─ůzanego ze stosowaniem paliw kopalnych, zwanego pod├│wczas globalnym ociepleniem lub efektem cieplarnianym.

Skamieliny kontra holistyczny punk

Wiedza o antropogenicznych zmianach klimatu nie jest niczym nowym. Do mainstreamu trafi┼éa ÔÇô pocz─ůtkowo w Ameryce i w Europie Zachodniej ÔÇô w po┼éowie lat 80. XX wieku. W 1988 roku powsta┼é IPCC, czyli Mi─Ödzyrz─ůdowy Zesp├│┼é do spraw Zmian Klimatu, kt├│ry pierwszy sw├│j raport podsumowuj─ůcy, stanowi─ůcy kompendium aktualnej wiedzy o zmianach klimatu, opublikowa┼é w 1990 roku. W 1989 roku powsta┼éa, dzia┼éaj─ůca do dzi┼Ť, Climate Action Network ÔÇô International, sie─ç obecnie skupiaj─ůca oko┼éo 1300 organizacji dzia┼éaj─ůcych na rzecz klimatu w ponad 130 krajach ┼Ťwiata. Po upadku PRL stopniowo ÔÇ×globalne ocieplenieÔÇŁ zosta┼éo nag┼éo┼Ťnione tak┼╝e u nas. W roku 1992 w Polsce mo┼╝na by┼éo o zjawisku globalnego ocieplenia poczyta─ç na przyk┼éad w czasopi┼Ťmie ÔÇ×10/20ÔÇŁ, skierowanym do nastolatk├│w. ├ôwcze┼Ťni nastolatkowie maj─ů teraz mi─Ödzy czterdziestk─ů a pi─Ö─çdziesi─ůtk─ů. Jest to pierwsze pokolenie, kt├│re ze zmianami klimatu jako problemem spo┼éecznym domagaj─ůcym si─Ö og├│lno┼Ťwiatowego rozwi─ůzania mog┼éo zetkn─ů─ç si─Ö od pierwszych lat ┼Ťwiadomego zainteresowania kwestiami politycznymi i ┼Ťrodowiskowymi

Sam aktywizm antyw─Öglowy jest jednak starszy ni┼╝ przeciwdzia┼éanie zmianom klimatu, a przed upowszechnieniem wiedzy o tych zmianach mia┼é charakter lokalnych protest├│w i akcji bezpo┼Ťrednich przeciw ska┼╝eniom. Dzia┼éania proklimatyczne na skal─Ö ┼Ťwiatow─ů by┼éy poniek─ůd odpowiedzi─ů na aktywno┼Ť─ç w┼éadz. Na s┼éynnym Szczycie Ziemi ONZ w Rio de Janeiro w 1992 roku zosta┼éa podpisana umowa mi─Ödzynarodowa okre┼Ťlaj─ůca za┼éo┼╝enia mi─Ödzynarodowej wsp├│┼épracy na rzecz ograniczania emisji gaz├│w cieplarnianych, czyli Ramowa Konwencja Narod├│w Zjednoczonych w sprawie Zmian Klimatu. Na tej podstawie od roku 1995 odbywaj─ů si─Ö coroczne Konferencje Stron Konwencji, w skr├│cie COP (Conference of Parties), czyli tak zwane Szczyty Klimatyczne.

Na COP w Kioto w 1997 roku podpisano og├│lnikowe porozumienie o redukcji emisji gaz├│w cieplarnianych, kt├│re nie obejmowa┼éo na przyk┼éad USA i nie zawiera┼éo konkret├│w, niemniej by┼éo jedynym przez wiele lat. Stopniowo nasila┼éy si─Ö protesty towarzysz─ůce tym konferencjom, organizowane w tradycyjnej formie ÔÇô coraz liczniejszych demonstracji ulicznych. Przedstawiciele wybranych organizacji pozarz─ůdowych (na przyk┼éad Greenpeace) maj─ů tak┼╝e mo┼╝liwo┼Ť─ç koncesjonowanego uczestnictwa w obradach COP, jednak g┼éos decyduj─ůcy nale┼╝y do rz─ůd├│w poszczeg├│lnych kraj├│w. Postulaty klimatyczne i ┼Ťwiadomo┼Ť─ç powi─ůzania poszczeg├│lnych zagadnie┼ä wybrzmiewa┼éy te┼╝ podczas protest├│w anty- i alterglobalistycznych. Polska konsekwentnie podczas poszczeg├│lnych szczyt├│w zajmuje stanowisko hamuj─ůce zmiany na rzecz odej┼Ťcia od w─Ögla i redukcji emisji gaz├│w cieplarnianych. Kilkukrotnie otrzymywa┼éa z tego powodu od Climate Action Network antynagrod─Ö ÔÇ×Skamieliny DniaÔÇŁ, przyznawan─ů ÔÇ×hamulcowymÔÇŁ zmian proklimatycznych.

Nieliczne grupy i jednostki w Polsce podejmowa┼éy dzia┼éania na rzecz ograniczania emisji gaz├│w cieplarnianych w latach 90. i tu┼╝ po roku 2000. W─Öglem w energetyce i przemy┼Ťle zajmowano si─Ö przede wszystkim w kontek┼Ťcie emitowanych zanieczyszcze┼ä i konieczno┼Ťci stosowania na przyk┼éad filtr├│w na kominy fabryczne. Zawodowo znali si─Ö na tym specjali┼Ťci od energetyki odnawialnej i ochrony ┼Ťrodowiska, dziedzin, w kt├│rych nast─Öpuje sta┼éy, ogromny progres techniczny. Aktywi┼Ťci zajmowali si─Ö tematem w ramach r├│┼╝nych organizacji ekologicznych, kt├│re zwykle nie by┼éy sprofilowane w kierunku ochrony klimatu, lecz zajmowa┼éy si─Ö problemami przyrody i ┼Ťrodowiska wielowymiarowo. Nie stroni┼éy r├│wnie┼╝ od wi─ůzania kwestii ekologicznych ze spo┼éecznymi ÔÇô na prze┼éomie wiek├│w ┼║r├│d┼éem podstawowych informacji o problemach ekologicznych dla m┼éodzie┼╝y bywa┼éa muzyka punkowa, ukierunkowana anarchistycznie i holistycznie traktuj─ůca wyzwania dla spo┼éecze┼ästwa.

Taka formu┼éa dzia┼éa┼ä na rzecz ochrony klimatu mia┼éa pozytywy i negatywy. W┼Ťr├│d pozytyw├│w mo┼╝na wymieni─ç ca┼éo┼Ťciowe widzenie problem├│w i rozwi─ůza┼ä. Dzia┼éacze ekologiczni, nieskupiaj─ůcy si─Ö tylko na kwestii klimatu, potrafili wymieni─ç w┼Ťr├│d negatywnych stron nasilenia ruchu samochodowego tak┼╝e wp┼éyw na smog, na zdrowie ludzkie czy na przepustowo┼Ť─ç centr├│w i przedmie┼Ť─ç miast. Podobnie walka o energooszcz─Ödne sprz─Öty AGD wi─ůza┼éa si─Ö dla nich zar├│wno z mniejszymi emisjami CO2 w trakcie u┼╝ytkowania, jak i z mniejsz─ů emisj─ů zanieczyszcze┼ä i produkcj─ů elektro┼Ťmieci. Taka wieloaspektowo┼Ť─ç argumentacji jest te┼╝ przekonuj─ůca w przypadku obecnych ruch├│w antyw─Öglowych. Negatywn─ů stron─ů takiej wielowymiarowej perspektywy ekologicznej by┼éo z jednej strony rozproszenie si┼é garstki dzia┼éaczy na walk─Ö na wielu frontach. Z drugiej ÔÇô wra┼╝enie ludzi obserwuj─ůcych niezbyt uwa┼╝nie organizacje ekologiczne, ┼╝e sprzeciwiaj─ů si─Ö one ÔÇ×wszystkiemu, co normalneÔÇŁ, ┼╝e w ka┼╝dej dziedzinie ┼╝ycia spo┼éecznego zamierzaj─ů narzuci─ç ÔÇ×zwyk┼éym ludziomÔÇŁ najr├│┼╝niejsze ograniczenia, a ostatecznie i tak chc─ů powrotu do ÔÇ×stanu naturyÔÇŁ, czyli siedzenia na drzewach i odrzucenia zdobyczy cywilizacji. I ┼╝e protestuj─ů, by protestowa─ç. Mo┼╝e dlatego, ┼╝e im kto┼Ť za to p┼éaci. Taka wizja pokutuje do dzi┼Ť r├│wnie┼╝ w odbiorze sprofilowanych ruch├│w proklimatycznych czy antyw─Öglowych. Przek┼éada si─Ö te┼╝ na denializm klimatyczny.

Wszystkie r─Öce na pok┼éad

W 2002 roku zosta┼éa utworzona Koalicja Klimatyczna, porozumienie organizacji ekologicznych dzia┼éaj─ůcych na rzecz klimatu w Polsce. Dzia┼éa do dzi┼Ť. W┼Ťr├│d form dzia┼éania ruch├│w antyw─Öglowych na ca┼éym ┼Ťwiecie najwcze┼Ťniej pojawia┼éy si─Ö najbardziej klasyczne: demonstracje uliczne, popularyzacja wiedzy przez artyku┼éy, ksi─ů┼╝ki i inne media, przygotowanie opracowa┼ä naukowych, wp┼éyw na edukacj─Ö w szko┼éach, lobbing, petycje i listy otwarte do w┼éadz. Specyfik─ů wynik┼é─ů z uwarunkowa┼ä ÔÇô przeciwdzia┼éania konkretnym inwestycjom czy firmom w terenie ÔÇô jest popularno┼Ť─ç akcji bezpo┼Ťrednich, kt├│ra w ostatnich kilku latach wydaje si─Ö stopniowo wzrasta─ç dzi─Öki globalizacji zainteresowania i ┼Ťwiadomo┼Ťci wzajemnych powi─ůza┼ä lokalnych problem├│w.

Zintensyfikowanie spo┼éecznych dzia┼éa┼ä proklimatycznych, w tym antyw─Öglowych, nast─ůpi┼éo w przybli┼╝eniu w roku 2015. W tym te┼╝ roku uda┼éo si─Ö wreszcie, na COP w Pary┼╝u, podpisa─ç nowe porozumienie mi─Ödzypa┼ästwowe, co odby┼éo si─Ö pod presj─ů ogromnych manifestacji. Nowo┼Ťci─ů jest globalny zasi─Ög wielu, w tym niedawno powsta┼éych, ruch├│w. Tak┼╝e tych, kt├│re nie stanowi─ů klasycznych organizacji o ponadnarodowym zasi─Ögu, lecz sie─ç niezale┼╝nych, lu┼║no koordynuj─ůcych swe dzia┼éania grup o podobnym charakterze i nazwie. Takim ruchem jest Extinction Rebellion, M┼éodzie┼╝owy Strajk Klimatyczny czy w pewnym stopniu Ende Gel├Ąnde. Pozioma, niescentralizowana struktura wynika z przekonania ÔÇô nadaj─ůcego wsp├│lny ton dzia┼éaniom antyw─Öglowym, proklimatycznym czy alterglobalistycznym ÔÇô o konieczno┼Ťci zwi─Ökszenia partycypacji spo┼éecznej i po┼é─ůczenia d─ů┼╝e┼ä proekologicznych z emancypacyjnymi. Sprawiedliwa transformacja powinna uwzgl─Ödnia─ç podmiotowo┼Ť─ç i interesy wszystkich, w tym r├│wnie┼╝ tych pozbawionych g┼éosu.

Jednoczenie wysi┼ék├│w to owoc globalizacji, ale i skutek ┼Ťwiadomo┼Ťci wi─Ökszej skuteczno┼Ťci takich dzia┼éa┼ä. Dzi─Öki internetowi mo┼╝liwe jest ÔÇô bez wielkich trudno┼Ťci ÔÇô na przyk┼éad zsynchronizowanie czasowe demonstracji proklimatycznych w miastach ca┼éego ┼Ťwiata, co powoduje lepsze nag┼éo┼Ťnienie ca┼éej akcji ni┼╝ w przypadku nieskoordynowanych pojedynczych manifestacji. Daje te┼╝ poczucie solidarno┼Ťci z demonstrantami z innych kraj├│w, walki o wsp├│ln─ů spraw─Ö. Du┼╝─ů rol─Ö odgrywaj─ů tu osoby z pokolenia wchodz─ůcego obecnie w doros┼éo┼Ť─ç, najm┼éodszej generacji aktywist├│w spo┼éecznych. M┼éodzie┼╝owe Strajki Klimatyczne zapocz─ůtkowa┼éa w 2018 roku przedstawicielka tego pokolenia, obecnie ju┼╝ ikona walki o klimat ÔÇô szwedzka nastolatka Greta Thunberg.

Cho─ç na gruncie polskim jest to ma┼éo widzialne, Ko┼Ťcio┼éy chrze┼Ťcija┼äskie i wyznawcy innych religii tak┼╝e anga┼╝uj─ů si─Ö w d─ů┼╝enia proklimatyczne. ┼Üwiatowy Ruch Katolik├│w na Rzecz ┼Ürodowiska ÔÇô w oryginale Global Catholic Climate Movement ÔÇô powsta┼é r├│wnie┼╝ w 2015 roku na Filipinach, jako reakcja na b─Öd─ůce efektem zmian klimatu tajfuny.

R├│┼╝ne ┼Ťcie┼╝ki wojny z w─Öglem

Trudno oddzieli─ç protesty skierowane wy┼é─ůcznie przeciw wykorzystywaniu w─Ögla od protest├│w na rzecz klimatu i ┼Ťrodowiska. Na ca┼éym ┼Ťwiecie liczba organizacji i dzia┼éaczy wzrasta. Polska ma swoj─ů specyfik─Ö ÔÇô jako kraj stosunkowo zamo┼╝ny, a przy tym zu┼╝ywaj─ůcy znaczne ilo┼Ťci w─Ögla. Drug─ů nasz─ů cech─ů charakterystyczn─ů jest niewielka liczebno┼Ť─ç organizacji ekologicznych. Rozmaite formy antyw─Öglowej aktywno┼Ťci spo┼éecznej s─ů jednak obecne i w Polsce, i w innych krajach ÔÇô nie tylko europejskich. Przybieraj─ů one zbli┼╝one formy. O najbardziej klasycznej by┼éa mowa wy┼╝ej. Internet umo┼╝liwia te┼╝ i u┼éatwia wszelkiego rodzaju cyberaktywizm ÔÇô od pisania artyku┼é├│w, podpisywania klasycznych petycji i prowadzenia dyskusji, przez memy, po konkursy internaut├│w na ÔÇ×klimatyczn─ů bzdur─Ö rokuÔÇŁ. Z kolei typowe demonstracje uliczne w wielu krajach czasami przekszta┼écaj─ů si─Ö w niezwyk┼ée wydarzenia ÔÇô celuje w tym Extinction Rebellion, zmieniaj─ůc manifestacje uliczne w happeningi, podobne w wymowie i formie w r├│┼╝nych krajach, tak┼╝e i Polsce.

Szczeg├│ln─ů, r├│wnie┼╝ now─ů, form─ů protestu s─ů obozy klimatyczne ÔÇô pierwszy zosta┼é zorganizowany w 2006 roku w Wielkiej Brytanii. S─ů to zloty os├│b zainteresowanych klimatem, po┼é─ůczone z edukacj─ů i organizacj─ů akcji bezpo┼Ťrednich. Nie maj─ů narzuconej sztywnej hierarchii, ich uczestnicy staraj─ů si─Ö organizowa─ç oddolnie i wypracowywa─ç zadowalaj─ůce rozwi─ůzania. Obozy dla Klimatu s─ů organizowane w r├│┼╝nych krajach, od 2018 roku tak┼╝e w Polsce. W 2019 i w 2020 roku polski Ob├│z dla Klimatu przeprowadzi┼é udane akcje bezpo┼Ťrednie, blokuj─ůc odkrywkowe kopalnie w─Ögla brunatnego w rejonie Konina.

Niemieckie Ende Gel├Ąnde powsta┼ée w roku 2015 (nazwa w wolnym t┼éumaczeniu oznacza ÔÇ×ani kroku dalejÔÇŁ) skupi┼éo si─Ö na zrzeszeniu os├│b gotowych do zaanga┼╝owania w akcje bezpo┼Ťrednie, stosuj─ůc zasad─Ö obywatelskiego niepos┼éusze┼ästwa. ÔÇ×TradycjaÔÇŁ protestu przeciw w─Öglowi w Niemczech trwa od dziesi─Öcioleci, pocz─ůtkowo jednak by┼éy to inicjatywy lokalne. Protesty wzmog┼éy si─Ö po roku 2006, kiedy Niemcy og┼éosi┼éy zamiar budowy nowych elektrowni w─Öglowych. W 2007 roku zorganizowano tam pierwszy ob├│z dla klimatu. Od 2011 roku mia┼éy miejsce mi─Ödzynarodowe, kilkutysi─Öczne demonstracje na obszarach wydobycia w─Ögla w Nadrenii i na ┼üu┼╝ycach.

Ende Gel├Ąnde pocz─ůtkowo by┼éo koalicj─ů grup formalnych i nieformalnych, od 2017 roku jest samodzielnym, niesformalizowanym ruchem o poziomej, anarchistycznej strukturze. Poniewa┼╝ organizuje jedn─ů lub dwie akcje w roku, przygotowuje je bardzo starannie. Liczebno┼Ť─ç uczestnik├│w i uczestniczek akcji Ende Gel├Ąnde blokuj─ůcych kopalnie jest niewyobra┼╝alna w warunkach polskich. ÔÇ×Elastyczna struktura pozwoli┼éa tysi─ůcom os├│b po raz pierwszy wzi─ů─ç udzia┼é w akcjach bezpo┼Ťrednich i zapewni┼éa bezpieczn─ů przestrze┼ä wszystkim uczestnikom. By┼éo to mo┼╝liwe tylko dlatego, ┼╝e ka┼╝da grupa mog┼éa samodzielnie podejmowa─ç decyzje, a wszyscy, kt├│rzy w tym ruchu uczestnicz─ů, maj─ů poczucie autonomii i wsp├│┼étworzenia goÔÇŁ ÔÇô pisze o Ende Gel├Ąnde artysta i aktywista klimatyczny Kevin Buckland. Wobec jednoczesnej akcji tysi─Öcy ludzi policja nie jest w stanie podj─ů─ç skutecznie dzia┼éa┼ä uniemo┼╝liwiaj─ůcych protest. Uczestnicy akcji bezpo┼Ťrednich nakrywaj─ů policjant├│w czapkami. W protestach bior─ů udzia┼é tak┼╝e osoby o ograniczonej sprawno┼Ťci fizycznej, z niepe┼énosprawno┼Ťciami, co by┼éoby niecelowe i utrudnione w przypadku protest├│w niewielkiej grupy os├│b, bawi─ůcych si─Ö w wy┼Ťcigi i kotka i myszk─Ö z si┼éami policyjnymi w terenie.

Radykalnie odmienny spos├│b dzia┼éania od ruch├│w opieraj─ůcych si─Ö na demonstracjach i akcjach bezpo┼Ťrednich przyj─Ö┼éa mi─Ödzynarodowa organizacja ClientEarth. Wykorzystuje ona istniej─ůce w r├│┼╝nych krajach akty prawne, by wymusza─ç ÔÇô zwykle przez procesy s─ůdowe ÔÇô korzystne dla ┼Ťrodowiska decyzje w┼éadz. Lobbuje te┼╝ na rzecz zmian w prawie. Polski oddzia┼é ClientEarth odni├│s┼é spektakularne sukcesy w procesach przeciwko sponsorom maj─ůcych powsta─ç elektrowni Ostro┼é─Öka C i P├│┼énoc. Walczy┼é tak┼╝e w s─ůdzie przeciwko najwi─Ökszej w Europie elektrowni w─Öglowej w Be┼échatowie.

Innym ciekawym sposobem dzia┼éania aktywist├│w klimatycznych jest promowanie paneli klimatycznych, kt├│re s─ů form─ů partycypacji spo┼éecznej ÔÇ×zwyk┼éych obywateliÔÇŁ, postulowanej jako narz─Ödzie demokracji deliberacyjnej. Obecnie trwaj─ů przygotowania do pierwszego warszawskiego panelu klimatycznego. Sta┼éym problemem obecnym w dyskusjach aktywist├│w jest jednak to, czy wdra┼╝anie, zw┼éaszcza nieortodoksyjne, r├│┼╝nych rozwi─ůza┼ä przez samorz─ůdy lokalne, zarz─ůdy firm czy w┼éadze pa┼ästw, kt├│remu nie towarzyszy naruszanie kapitalistycznego status quo, jest metod─ů wprowadzania ma┼éymi krokami zmiany spo┼éecznej, czy jedynie pacyfikacj─ů d─ů┼╝e┼ä do prawdziwej zmiany, greenwashingiem i kwiatkiem do ko┼╝ucha.

Postuluj─ůc odej┼Ťcie od w─Ögla, ruchy klimatyczne wskazuj─ů na konieczno┼Ť─ç zwi─Ökszenia efektywno┼Ťci energetycznej i mo┼╝liwo┼Ť─ç wykorzystania przede wszystkim odnawialnych ┼║r├│de┼é energii ÔÇô w Polsce g┼é├│wnie budow─Ö farm wiatrowych na morzu. Kwesti─ů sporn─ů w┼Ťr├│d ruch├│w i organizacji antyw─Öglowych jest stosunek do energetyki atomowej. Energetyka atomowa, cho─ç niskoemisyjna, wed┼éug wielu badaczy ma inne wady: ekologiczne ÔÇô jak odpady atomowe czy ryzyko awarii; spo┼éeczne ÔÇô jak sprzyjanie centralizacji energetyki (w przeciwie┼ästwie do energetyki odnawialnej, z natury rzeczy rozproszonej) i wielkim korporacjom; ÔÇ×brudneÔÇŁ wydobycie uranu (tak┼╝e przy u┼╝yciu pracy dzieci w krajach rozwijaj─ůcych si─Ö) oraz utrwalanie modelu nadmiernego zu┼╝ywania energii, zamiast sprzyjania efektywno┼Ťci energetycznej. W Polsce sprzeciwia si─Ö promowaniu energii atomowej na przyk┼éad Ob├│z dla Klimatu czy Greenpeace, natomiast dopuszcza jej zwolennik├│w do g┼éosu Extinction Rebellion. Z kolei intensywnie promuje atom (nie tylko przez dzia┼éania przeciww─Öglowe, ale te┼╝ krytyk─Ö odnawialnych ┼║r├│de┼é energii) Fota4Climate, niewielka i m┼éoda organizacja.

Wałbrzyska lekcja

Wydarzeniem, kt├│re stanowi─ç mo┼╝e powa┼╝ne ostrze┼╝enie dla os├│b zainteresowanych odej┼Ťciem od w─Ögla, jest transformacja gospodarcza w regionie wa┼ébrzyskim, kt├│ra spowodowa┼éa zamkni─Öcie w latach 90. tamtejszych kopalni w─Ögla kamiennego. Pocz─ůwszy od roku 1990 planowano likwidacj─Ö miejscowych kopal┼ä, kt├│r─ů stopniowo wdra┼╝ano w kolejnych latach. W─Ögiel kamienny z Wa┼ébrzycha i okolic by┼é wydobywany przede wszystkim ze wzgl─Ödu na swoj─ů wysok─ů jako┼Ť─ç ÔÇô nadawa┼é si─Ö do koksowania, wi─Öc by┼é u┼╝yteczny w przemy┼Ťle. Jednak koszty jego wydobycia przewy┼╝sza┼éy zyski ze sprzeda┼╝y. W┼éadze PRL od pocz─ůtku lat 80. rozwa┼╝a┼éy likwidacj─Ö cz─Ö┼Ťci lub wszystkich kopalni wa┼ébrzyskich z uwagi na ich nierentowno┼Ť─ç, lecz w obawie przed protestami spo┼éecznymi odst─ůpi┼éy od tego pomys┼éu, podejmuj─ůc nawet nowe inwestycje w infrastruktur─Ö kopalni. Po transformacji ustrojowej zar├│wno lokalna ÔÇ×Solidarno┼Ť─çÔÇŁ, jak i w┼éadze centralne podj─Ö┼éy decyzje o stopniowym wygaszaniu kopal┼ä, z zastrze┼╝eniem r├│wnoczesnego ÔÇ×tworzenia nowych miejsc pracyÔÇŁ. Okaza┼éo si─Ö jednak, ┼╝e rz─ůd nie dotrzyma┼é um├│w spo┼éecznych ÔÇô miejsca pracy nie powsta┼éy. Upada┼éy tak┼╝e prywatne firmy w Wa┼ébrzychu ÔÇô wcze┼Ťniej mia┼éy wsparcie w postaci mo┼╝liwo┼Ťci korzystania z maj─ůtku kopalnianego, ale po likwidacji kopal┼ä wsparcie si─Ö sko┼äczy┼éo.

Budynki przemys┼éowe kopalni by┼éy zar├│wno wyburzane, jak i wyprzedawane prywatnym inwestorom, przerabiane na magazyny i warsztaty. Niewielka liczba zabytkowych obiekt├│w kopalnianych zosta┼éa przekszta┼écona w muzeum. Zlikwidowano zaplecze socjalne i kulturalne kopalni, przekazuj─ůc obiekty w┼éadzom lokalnym, kt├│re nast─Öpnie wi─Ökszo┼Ť─ç z nich zamkn─Ö┼éy. By┼éy to ÔÇ×┼╝┼éobki, przedszkola, domy kultury, szpital g├│rniczy, przychodnie, o┼Ťrodki zdrowia, obiekty szkolne i sportoweÔÇŁ, jak wylicza skrupulatnie Jerzy Kosmaty w artykule analizuj─ůcym skutki transformacji wa┼ébrzyskiej. Dla zamkni─Ötego domu kultury czy stadionu G├│rnika Wa┼ébrzych, kt├│re pozwala┼éy aktywnie i tw├│rczo sp─Ödza─ç czas m┼éodzie┼╝y (cz─Östo z dysfunkcyjnych rodzin), nie powsta┼éy ┼╝adne alternatywy. Bieda, bezrobocie i brak perspektyw spowodowa┼éy w ci─ůgu kilku lat powstanie i nasilenie si─Ö skutk├│w ubocznych, jak alkoholizm, prostytucja nieletnich czy tak zwane biedaszyby. Byli g├│rnicy robili to, co potrafili ÔÇô wydobywali w─Ögiel, jednak nie z zabezpieczonych kopalni, a w┼éa┼Ťnie z biedaszyb├│w, czyli prymitywnych dziur w ziemi.

W niekt├│rych latach bezrobocie w Wa┼ébrzychu si─Öga┼éo 32 procent. Po roku 2002 zacz─Ö┼éo male─ç ze wzgl─Ödu na to, ┼╝e coraz wi─Öksza liczba bezrobotnych osi─ůga┼éa wiek emerytalny, a m┼éodzie┼╝ wyje┼╝d┼╝a┼éa do Wroc┼éawia i innych du┼╝ych miast, by studiowa─ç i pracowa─ç, nie wracaj─ůc ju┼╝ do wa┼ébrzyskiego zag┼é─Öbia biedy. Szczeg├│lnie nara┼╝eni na bezrobocie byli g├│rnicy, nawet ci o wysokich kwalifikacjach, gdy┼╝ ich specjalizacja okaza┼éa si─Ö nieprzydatna w innych miejscach pracy. W 1990 roku tych┼╝e g├│rnik├│w w Wa┼ébrzychu by┼éo trzyna┼Ťcie tysi─Öcy, do tego nale┼╝y doda─ç personel kopal┼ä o innej specjalizacji, jak mechanicy czy elektrycy, kt├│rym jednak ┼éatwiej by┼éo znale┼║─ç prac─Ö gdzie indziej. Do poprawy sytuacji przyczyni┼éo si─Ö tak┼╝e powstanie Wa┼ébrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej, cho─ç zarobki w firmach powsta┼éych w Strefie nie nale┼╝─ů do wysokich.

Przyk┼éad Wa┼ébrzycha stawia pytanie o rejony wydobycia w─Ögla z innych teren├│w Polski, poniewa┼╝ problem sprawiedliwej transformacji jest uniwersalny. W─Ögiel, uznawany przez wiele lat za tanie ┼║r├│d┼éo energii, jednocze┼Ťnie bywa krytykowany przy u┼╝yciu argument├│w ekonomicznych innego rodzaju: je┼Ťli policzy─ç koszty leczenia chor├│b, chorobowej absencji w pracy i innych ubocznych skutk├│w jego spalania, tak┼╝e degradacji przyrody, to jego cena znacz─ůco wzro┼Ťnie. Ten argument ma coraz wi─Öksze znaczenie. ÔÇ×Gospodarka oparta na eksploatowaniu sko┼äczonego systemu szybciej, ni┼╝ pozwala na to jego zdolno┼Ť─ç do regeneracji, pr─Ödzej czy p├│┼║niej si─Ö wyczerpie ÔÇô i albo ulegnie zapa┼Ťci, albo si─Ö ┼Ťwiadomie zreorganizuje. Zmiana jest wi─Öc nieunikniona. Sprawiedliwo┼Ť─ç nie jestÔÇŁ ÔÇô by u┼╝y─ç stwierdzenia ameryka┼äskiego Movement Generation. Koalicja Klimatyczna stwierdzi┼éa w 2019 roku, wzywaj─ůc w┼éadze polskie do odej┼Ťcia od w─Ögla do roku 2030: ÔÇ×Scenariusz wycofania si─Ö z w─Ögla mo┼╝e by─ç mo┼╝liwy tylko pod warunkiem uzyskania zgody spo┼éecznej […]. Sprawiedliwa transformacja energetyczna region├│w wra┼╝liwych oraz likwidacja ub├│stwa energetycznego Polek i Polak├│w musi si─Ö odby─ç przy udziale wszystkich interesariuszy oraz wsparciu ze ┼Ťrodk├│w publicznych alternatyw rozwojowych ÔÇô oszcz─Ödnych, odnawialnych i zdecentralizowanych. Dotyczy to te┼╝ wykorzystania ┼Ťrodk├│w UE, mi─Ödzy innymi z tworzonego na ten cel Funduszu Sprawiedliwej Transformacji EnergetycznejÔÇŁ.

Do postulat├│w spo┼éecznych ÔÇ×sprawiedliwo┼Ťci klimatycznejÔÇŁ nale┼╝y wi─Öc mi─Ödzy innymi wprowadzenie dochodu podstawowego w celu zapewnienia bezpiecze┼ästwa socjalnego, wprowadzenie podatku od zanieczyszcze┼ä czy odbudowa i o┼╝ywienie lokalnych gospodarek. Te postulaty w du┼╝ym stopniu wi─ů┼╝─ů si─Ö z dekarbonizacj─ů i jej problemami. Jak g┼éosz─ů, coraz mniej abstrakcyjne, has┼éa aktywist├│w: ÔÇ×Na martwej planecie nie b─Ödzie pracyÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś