fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Obietnica magii ekran├│w

Wszechobecno┼Ť─ç ekran├│w i ideologiczna narracja przes┼éaniaj─ů nam to, ┼╝e s┼éu┼╝─ů one w pierwszej kolejno┼Ťci jako narz─Ödzia przechwytywania kluczowego zasobu w gospodarce opartej na informacji ÔÇô uwagi.
Obietnica magii ekran├│w
ilustr.: Weronika Zar─Öba

Jest 21.21; ostatni moment (i tak ju┼╝ wyd┼éu┼╝onego terminu) na oddanie tekstu. Z rozpisanym konspektem, zapasami cukru oraz wody zaczynam pisa─ç. Mniej wi─Öcej po minucie zerkam na godzin─Ö, kt├│r─ů pokazuje wy┼Ťwietlacz le┼╝─ůcego obok telefonu. Zastanawiam si─Ö, czy zd─ů┼╝─Ö. Wracam do pisania, ale s┼éysz─Ö odg┼éos przychodz─ůcego SMS-a. Zanim wy┼é─ůcz─Ö d┼║wi─Ök, rzucam okiem na wiadomo┼Ť─ç; wyciszam telefon. Wracam wzrokiem do komputera. Zegar na dolnym pasku pokazuje 21.26; w niewiadomych okoliczno┼Ťciach na 5 minut zgubi┼éem uwag─Ö.

Ka┼╝da pr├│ba krytycznej refleksji nad rol─ů nowych technologii jest ju┼╝ na starcie obarczona ryzykiem. Wychodz─ůc z pozycji innej ni┼╝ osoby podchodz─ůce generalnie bezkrytycznie do nowych trend├│w i rozwi─ůza┼ä technologicznych, nale┼╝y upora─ç si─Ö najpierw z zadaniem pokazania, ┼╝e dane zjawisko ÔÇô w tym przypadku obecno┼Ť─ç ekran├│w wok├│┼é nas i rola, jak─ů odgrywaj─ů ÔÇô jest w og├│le warte uwagi. ÔÇ×Dlaczego mamy przejmowa─ç si─Ö alarmistycznymi g┼éosami?ÔÇŁ ┬ş┬şÔÇô pytaj─ů zawsze zwolennicy technologicznych utopii i wszyscy okre┼Ťlaj─ůcy si─Ö mianem ÔÇ×awangardy zmianÔÇŁ.

A jednak krytyczna refleksja, jaka coraz cz─Ö┼Ťciej pojawia si─Ö w kontek┼Ťcie ekran├│w ÔÇô smartfon├│w, laptop├│w, smartwatchy, telewizor├│w oraz innych gad┼╝et├│w technologicznych ÔÇô nie jest kolejnym odcinkiem moralnej paniki. Stawk─ů jest rozumienie transformacji, kt├│ra dotyka nas wszystkich na przynajmniej trzech poziomach: biologicznym, jednostkowym i politycznym.

Technologia, filologia i Platon w jednym by┼éy feedzie

Krytyczne analizy wp┼éywu technologii si─Ögaj─ů staro┼╝ytno┼Ťci. Jak argumentuje w swojej ÔÇ×Przedmowie do PlatonaÔÇŁ brytyjski filolog klasyczny i jeden z czo┼éowych przedstawicieli teorii pi┼Ťmienno┼Ťci, Eric Alfred Havelock, kanoniczne dla kultury zachodniej ÔÇ×Pa┼ästwoÔÇŁ nie mo┼╝e zosta─ç w┼éa┼Ťciwie zrozumiane bez przyj─Öcia, ┼╝e ÔÇô poza kontekstami filozoficznymi, historycznymi, politycznymi oraz filologicznymi ÔÇô przedstawia ono konkretn─ů sytuacj─Ö komunikacyjn─ů: zesp├│┼é element├│w, na kt├│ry poza nadawc─ů i odbiorc─ů sk┼éadaj─ů si─Ö r├│wnie┼╝ okoliczno┼Ťci fizyczne (czas i miejsce), typ kontaktu (charakter relacji mi─Ödzy autorem a odbiorc─ů) oraz forma (m├│wiona, pisana, migana, wy┼Ťwietlana). Zdaniem Havelocka, dzie┼éo znane szerszej publiczno┼Ťci przede wszystkim z metafor pa┼ästwa czy s┼éynnej jaskini plato┼äskiej, by┼éo w istocie zaj─Öciem stanowiska w ramach ogromnego prze┼éomu, jaki dokonywa┼é si─Ö w sferze formy. ÔÇ×Pa┼ästwoÔÇŁ, interpretowane przez Havelocka, jest krytyczn─ů analiz─ů dokonuj─ůcego si─Ö na oczach Platona przej┼Ťcia ze ┼Ťwiata ┼╝ywej mowy do rzeczywisto┼Ťci opartej na pi┼Ťmie i alfabecie. Czemu jednak ten ostatni uwa┼╝a┼é ten proces za tak donios┼éy? Mi─Ödzy innymi dlatego, ┼╝e w kulturze opartej na mowie jedyny dost─Öp do wiedzy ┬şÔÇô narracji, historii i opowie┼Ťci ÔÇô by┼é mo┼╝liwy w kontakcie z drugim cz┼éowiekiem, kt├│ry dysponowa┼é tak┼╝e jej interpretacj─ů. W kulturze, kt├│rej fundamentem by┼é alfabet, dost─Öp do wiedzy stawa┼é si─Ö w wi─Ökszym stopniu zindywidualizowany i pozbawiony sprawowanej odg├│rnie spo┼éecznej kontroli.

Z takiej perspektywy Platona nale┼╝a┼éoby postrzega─ç jako ┼Ťwiadka zmiany w dominuj─ůcym medium komunikacji oraz ÔÇô co szczeg├│lnie istotne dla odczyta┼ä jego filozofii ÔÇô zwolennika kultury, kt├│r─ů mo┼╝na w ogromnym skr├│cie nazwa─ç ÔÇ×kultur─ů mowyÔÇŁ. Id─ůc tym tropem, mo┼╝na traktowa─ç go r├│wnie┼╝ jako pierwszego z zachodnich my┼Ťlicieli, kt├│ry podj─ů┼é problem, jakie stanowi medium ÔÇô a w konsekwencji samo zapo┼Ťredniczenie rzeczywisto┼Ťci. Echa plato┼äskich intuicji mo┼╝emy wys┼éysze─ç w pracach wsp├│┼éczesnych badaczy medi├│w komunikacyjnych, mi─Ödzy innymi w s┼éowach jednego z pionier├│w ekologii medi├│w, Marshalla McLuhana. W swojej ksi─ů┼╝ce ÔÇ×Zrozumie─ç media: przed┼éu┼╝enia cz┼éowiekaÔÇŁ pisa┼é, ┼╝e ÔÇ×wszystkie media stanowi─ů przed┼éu┼╝enia ludzkich zdolno┼Ťci poznawczychÔÇŁ. Jego zdaniem najpierw ÔÇ×kszta┼étujemy nasze narz─Ödzia, a potem one kszta┼étuj─ů nasÔÇŁ.

Cz┼éowiek, narz─Ödzia, rzeczywisto┼Ť─ç

Pierwsz─ů i zarazem najbardziej intuicyjn─ů koncepcj─ů, z jak─ů spotykamy si─Ö w filozofii, zastanawiaj─ůc si─Ö nad tym, jak w┼éa┼Ťciwie wchodzimy w relacje ze ┼Ťwiatem zewn─Ötrznym, jest tak zwany realizm naiwny. Zak┼éada on, ┼╝e mamy bezpo┼Ťredni ÔÇô to jest niezapo┼Ťredniczony ÔÇô stosunek do rzeczywisto┼Ťci. S┼éowem: widzimy rzeczywisto┼Ť─ç dok┼éadnie tak─ů, jaka ona jest. W kontrze do tego stanowiska stawa─ç b─Öd─ů niemal wszystkie inne: od plato┼äskiego idealizmu, przez nominalizm poj─Öciowy, po wszelkie inne -izmy. Zak┼éadaj─ů one, ┼╝e zasadniczo nie postrzegamy rzeczywisto┼Ťci tak─ů, jaka jest, ale w┼éa┼Ťnie za po┼Ťrednictwem czego┼Ť innego: medium. Rezultat? Tak prozaiczn─ů, a zarazem kluczow─ů rzecz, jak dost─Öp do liczb, zyskujemy przez wprowadzone w┼éa┼Ťnie przez Platona idee.

Platon, czytany przez Havelocka, okazuje si─Ö by─ç prekursorem my┼Ťlenia o wp┼éywie technologii na cz┼éowieka, spo┼éecze┼ästwo i kultur─Ö. Interpretuj─ůc idee jako wprowadzone w┼éa┼Ťnie po to, aby odda─ç zmian─Ö, jaka zasz┼éa w greckiej ┼Ťwiadomo┼Ťci po upowszechnieniu si─Ö pisma alfabetycznego (co umo┼╝liwi┼éo nadanie rygoru procesom intelektualnym), filologiczny pomys┼é Havelocka okazuje si─Ö mie─ç daleko id─ůce konsekwencje dla nas. Przeciwstawiaj─ůc ÔÇ×my┼Ťlenie mow─ůÔÇŁ ÔÇ×my┼Ťleniu pismemÔÇŁ, filozof w istocie ÔÇô co jest stawk─ů ca┼éej ÔÇ×PrzedmowyÔÇŁ Ôłĺ mia┼é sta─ç na stanowisku, zgodnie z kt├│rym nasze umys┼éy nie s─ů kszta┼étowane przez jak─ů┼Ť ÔÇ×si┼é─Ö wy┼╝sz─ůÔÇŁ, ale przez ÔÇ×podstawowe warunki kultury, w kt├│rej ┼╝yjemyÔÇŁ.

Podej┼Ťcie Havelocka, kt├│ry szuka ┼║r├│de┼é kluczowego poj─Öcia idei w zmianie, jaka mia┼éa miejsce w dominuj─ůcej technologii komunikacji, nie jest odosobnione. W podobnym duchu wypowiadali si─Ö mi─Ödzy innymi kanadyjski ekonomista Harold Innis czy wspomniany McLuhan. Zasadniczy koncept ich my┼Ťli mo┼╝na stre┼Ťci─ç nast─Öpuj─ůco: zmiany medi├│w komunikacji s─ů g┼é├│wnym czynnikiem zmian w ca┼éej kulturze.

Tu b─Ödzie ┼Ťmieszny tytu┼é, ale najpierw sprawdz─Ö powiadomienia

Co ma jednak piernik do wiatraka, a w┼éa┼Ťciwie: Platon do ekranu? ÔÇô mo┼╝na (i nale┼╝a┼éoby jak najszybciej) zapyta─ç po takim wst─Öpie. A przede wszystkim: czemu mieliby┼Ťmy przejmowa─ç si─Ö tym, co zmienia┼éo si─Ö w interpretacji jakiego┼Ť tekstu sprzed ponad dw├│ch tysi─Öcy lat? Ot├│┼╝: w wiatrakach robiono m─ůk─Ö, kt├│ra nast─Öpnie s┼éu┼╝y┼éa do wypieku piernik├│w. Platon i jego krytyka formy komunikacji ma du┼╝o do zaoferowania, je┼Ťli chodzi o krytyczn─ů analiz─Ö nowych technologii. Dlaczego? Tego dowiecie si─Ö z reszty tekstu po przerwie na ÔÇ×szybkieÔÇŁ zerkni─Öcie w telefon, bo ile mo┼╝na.

Zastosowana przez Havelocka metoda interpretowania dzie┼éa Platona jest interesuj─ůca, poniewa┼╝ ┼é─ůczy czynniki psychologiczne i technologiczne, r├│wnocze┼Ťnie wyja┼Ťniaj─ůc g┼é─Öbokie zmiany, kt├│re dotykaj─ů kultury ÔÇô elementu ┼Ťrodowiska, w kt├│rym wszyscy ┼╝yjemy. Skoro media modyfikuj─ů to, w jaki spos├│b budujemy nasze relacje ze ┼Ťwiatem, nale┼╝a┼éoby si─Ö przyjrze─ç krytycznie nie tylko nim samym, ale i opowie┼Ťciom, jakie o nich s┼éyszymy.

Ekrany i ich wszechobecno┼Ť─ç stanowi─ů problem przede wszystkim z powod├│w niezwi─ůzanych bezpo┼Ťrednio z technologi─ů. W najprostszym sensie ekrany s─ů po prostu technologicznymi ┼Ťrodkami dystrybucji informacji. To narz─Ödzia, za pomoc─ů kt├│rych zyskujemy dost─Öp do tekstu, obrazu, a tak┼╝e mowy i d┼║wi─Öku. S─ů bardzo przydatne, a cz─Östo wr─Öcz niezast─ůpione we wsp├│┼éczesnym ┼Ťwiecie. W po┼é─ůczeniu z infrastruktur─ů s┼éu┼╝─ůc─ů przetwarzaniu, obr├│bce i przekazywaniu danych, stanowi─ů podstaw─Ö obecnej gospodarki Ôłĺ opartej na wiedzy w stopniu wi─Ökszym ni┼╝ kiedykolwiek w historii. Artefakty nowych technologii s─ů narz─Ödziami, z kt├│rych korzystamy codziennie i coraz intensywniej.

Ekrany i inne artefakty nowych technologii, nie s─ů jednak tylko narz─Ödziami, ale a┼╝ narz─Ödziami. Zdaniem McLuhana i innych badaczy, mi─Ödzy innymi filozof├│w Davida Chalmersa i AndyÔÇÖego Clarka, mog─ů by─ç traktowane dos┼éownie jako przed┼éu┼╝enia naszych umys┼é├│w. To za po┼Ťrednictwem wszechobecno┼Ťci technologicznych wynalazk├│w XXI wiek mo┼╝na okre┼Ťli─ç jako ÔÇ×tyrani─Ö informacjiÔÇŁ: ┼╝ycie w nieprzerwanym zalewie informacji, kt├│rych nadprodukcja dawno przekroczy┼éa nasze mo┼╝liwo┼Ťci poznawcze. Internet, kt├│ry jako przestrze┼ä sta┼é si─Ö now─ů ÔÇ×sfer─ů publiczn─ůÔÇŁ, jest czynny w trybie 24/7; jednak ┼╝eby do niego wej┼Ť─ç, niezb─Ödna jest nowoczesna, skomplikowana technologia. Chocia┼╝ nie wsz─Ödzie ten stan budzi jeszcze w─ůtpliwo┼Ťci, to wywo┼éany przez pandemi─Ö COVID-19 kryzys sprawi┼é, ┼╝e nowe technologie ÔÇô zdaniem socjolo┼╝ki Ma┼égorzaty Jacyno ÔÇ×g┼é├│wne motywy mitologii tera┼║niejszo┼ŤciÔÇŁ ÔÇô mo┼╝na zobaczy─ç dzi┼Ť w pe┼éniejszym ┼Ťwietle.

Bajki dla robot├│w, czyli trzy opowie┼Ťci o roli technologii

Czy jednak na pewno? Nasze pojmowanie technologii i roli, jak─ů odgrywa w naszej codzienno┼Ťci, jest kszta┼étowane ideologicznie ÔÇô przez narracje, kt├│re maj─ů usprawiedliwia─ç i racjonalizowa─ç dany stan rzeczy. Jak wygl─ůda efekt ideologii zastosowanej do smartfonu, kt├│ry nosimy w kieszeni? Rzeczywisto┼Ť─ç wirtualna niepostrze┼╝enie zyska┼éa uprzywilejowany status. Jak we ÔÇ×WprowadzeniuÔÇŁ do przet┼éumaczonej przez siebie pracy innego badacza komunikacji, DominiqueÔÇÖa Woltona, pisze Jacyno, zmian─Ö w naszym stosunku do rzeczywisto┼Ťci wida─ç chocia┼╝by w tym, jak wiele ÔÇ×spo┼éecznych, kulturowych, ekonomicznych i politycznych zjawisk wyja┼Ťnia si─Ö przez wp┼éyw InternetuÔÇŁ, nadaj─ůc mu w ten spos├│b rang─Ö podstawowej rzeczywisto┼Ťci. Niepostrze┼╝enie zacz─Öli┼Ťmy jako co┼Ť oczywistego zak┼éada─ç, ┼╝e istnieje wi─Öcej ni┼╝ jedna rzeczywisto┼Ť─ç ÔÇô maj─ůca swoje prawa, a przy tym powi─ůzana z tak zwanym ÔÇ×┼Ťwiatem realnymÔÇŁ w niejasne relacje. Na co dzie┼ä przeskakujemy mi─Ödzy nimi setki razy, czerpi─ůc giga- i terabajty danych z obydwu sfer. Do tego przemieszczania si─Ö mi─Ödzy rzeczywisto┼Ťciami s┼éu┼╝─ů nam coraz bardziej zaawansowane technologie.

Jak pisze wspomniany Wolton, francuski socjolog i dyrektor do spraw bada┼ä w CNRS (francuskim odpowiedniku Polskiej Akademii Nauk), nie mo┼╝emy my┼Ťle─ç o informacji bez komunikacji. To dwie cz─Ö┼Ťci jednego procesu, w kt├│rym pod poj─Öciem informacji kryje si─Ö przekaz, a pod komunikacj─ů ÔÇô relacja mi─Ödzy nadaj─ůcymi informacje i je odbieraj─ůcymi. Co wi─Öcej, czy jeste┼Ťmy tego ┼Ťwiadomi, czy nie, ze wzgl─Ödu na bycie dwiema stronami tej samej monety, ÔÇ×ka┼╝dej informacji towarzyszy okre┼Ťlony projekt komunikacjiÔÇŁ.

W procesie komunikacji wed┼éug Woltona najprostszymi kwestiami s─ů jednak te zwi─ůzane z przekazem oraz technologi─ů, za┼Ť najtrudniejsze ÔÇô te, kt├│re dotycz─ů tak zwanego ÔÇ×czynnika ludzkiegoÔÇŁ. Osoby optymistycznie nastawione do nowych technologii cz─Östo przedstawiaj─ů swoje opinie i przekonania jako ÔÇ×realistyczneÔÇŁ, nie zastanawiaj─ůc si─Ö nad innymi interpretacjami zmian, jakie niesie za sob─ů post─Öp technologiczny. Tak zwani technooptymi┼Ťci, chocia┼╝ sami ch─Ötnie deklaruj─ů si─Ö jako ÔÇ×patrz─ůcy w przysz┼éo┼Ť─çÔÇŁ, w rzeczywisto┼Ťci cz─Östo nie┼Ťwiadomie powielaj─ů utopijn─ů i pozbawion─ů wiarygodno┼Ťci narracj─Ö si─Ögaj─ůc─ů XVI wieku. Zgodnie z ni─ů proces komunikacji mo┼╝na zredukowa─ç do wymiany informacji ÔÇô a najwa┼╝niejszym narz─Ödziem temu s┼éu┼╝─ůcym ma by─ç post─Öp technologiczny.

ilustr.: Weronika Zar─Öba

Mikro, mezo, makro: jak ekrany zmieniaj─ů ┼Ťwiat

Oddzia┼éywanie i wp┼éyw ekran├│w mo┼╝na spr├│bowa─ç podzieli─ç na trzy obszary: biologiczny (czy te┼╝ neurobiologiczny), osobowy oraz spo┼éeczno-polityczny. W przypadku pierwszego z nich kluczowy jest spos├│b, w jaki smartfony, laptopy i inne gad┼╝ety wp┼éywaj─ů na nasz uk┼éad nerwowy. O tym, ┼╝e problem istnieje, ┼Ťwiadczy rosn─ůca stale liczba bada┼ä i raport├│w dotycz─ůcych efekt├│w, jakie korzystanie z technologii ma dla p┼éat├│w czo┼éowych, szyszynki, cia┼éa migda┼éowatego, uk┼éadu nagrody czy istoty szarej. To r├│wnie┼╝ problemy zwi─ůzane z widzeniem, o czym alarmuje mi─Ödzy innymi przygotowany w 2015 roku przez The Vision Council raport ÔÇ×Digital Eye Strain Report 2015ÔÇŁ. Wskazuje on, ┼╝e wysokoenergetyczne ┼Ťwiat┼éo fioletowo-niebieskie (HEV) mo┼╝e mie─ç szkodliwy wp┼éyw na nasze fotoreceptory.

Na poziomie ka┼╝dego z nas g┼é├│wnym pytaniem jest to o wp┼éyw, jaki nieustanne korzystanie z ekran├│w wywiera na nasze zachowania, nawyki oraz przyzwyczajenia. To r├│wnie┼╝ zmiany tego, jak budujemy, rozwijamy i podtrzymujemy relacj─Ö z innymi. Z bada┼ä prowadzonych na Politechnice Federalnej w Zurychu przez doktora Arko Ghosha wynika, ┼╝e u┼╝ytkownicy smartfon├│w przetwarzaj─ů informacje p┼éyn─ůce ze zmys┼éu dotyku w inny spos├│b ni┼╝ ludzie u┼╝ywaj─ůcy zwyk┼éych kom├│rek. Oznacza to, ┼╝e ekrany dotykowe, tak powszechne w smartfonach, tabletach, a ostatnio tak┼╝e w laptopach, modyfikuj─ů nie tylko spos├│b dzia┼éania ludzkiego m├│zgu, ale prawdopodobnie tak┼╝eÔÇŽ nasze relacje, w kt├│rych korzystamy z dotyku ÔÇô czyli wi─Ökszo┼Ť─ç bliskich relacji spo┼éecznych.

Tak┼╝e promowana przez lata i mo┼╝liwa dzi─Öki mobilnym gad┼╝etom wielozadaniowo┼Ť─ç (kt├│ra ostatnio wychodzi jednak z mody) ma ukryt─ů cen─Ö. Powoduje os┼éabienie koncentracji, depresj─Ö czy agresj─Ö. ÔÇ×Wielozadaniowo┼Ť─ç w konsumpcji medi├│w, tak powszechna w naszym ┼╝yciu, ma wp┼éyw na nasz─ů sprawno┼Ť─ç umys┼éow─ů i stabilno┼Ť─ç emocjonaln─ůÔÇŁ ÔÇô m├│wi w wywiadzie z Piotrem Ko┼Ťcielniakiem doktor Kep Kee Loh z University of Sussex.

Wreszcie: nie przes─ůdzaj─ůc o zwi─ůzkach, jakie zachodz─ů mi─Ödzy fizjologicznym dzia┼éaniem m├│zgu a umys┼éem, nale┼╝y powiedzie─ç wprost ÔÇô ekrany i nowe technologie wp┼éywaj─ů r├│wnie┼╝ na spos├│b dzia┼éania tego drugiego. Jak pisz─ů Chalmers i Clark, proponuj─ůc Tez─Ö Umys┼éu Rozszerzonego: je┼Ťli dotychczas, aby doj┼Ť─ç z punktu A do punktu B, korzystali┼Ťmy z naszej wiedzy o topografii miasta, to korzystali┼Ťmy ze swojego umys┼éu. Dlatego te┼╝ smartfony, z kt├│rych korzystamy, aby wykona─ç t─Ö sam─ů czynno┼Ť─ç, powinny ich zdaniem by─ç traktowane jako jego rozszerzenia. Za podstaw─Ö uznania danego narz─Ödzia za rozszerzenie umys┼éu wspomniani filozofowie proponuj─ů mi─Ödzy innymi kryteria: sta┼éo┼Ťci, ┼éatwo┼Ťci i domy┼Ťlnego uznawania informacji uzyskiwanych za jego pomoc─ů za wiarygodne. Niekt├│rzy, jak filozof Kim Sterelny, postuluj─ů r├│wnie┼╝ inne kryteria, jak kryterium personalizacji narz─Ödzia, czyli dopasowania go do u┼╝ytkownika oraz sprz─Ö┼╝enia Ôłĺ czyli stopnia sprz─Ögni─Öcia z innymi procesami umys┼éowymi. Nikogo nie powinno w tym momencie dziwi─ç, ┼╝e artefakty nowych technologii spe┼éniaj─ů wszystkie te kryteria z nawi─ůzk─ů.

W sferze spo┼éeczno-politycznej za spraw─ů ekran├│w zachodzi z kolei proces przemian ideologicznych. Przy pomocy nachalnej, nadmiernie optymistycznej narracji dotycz─ůcej zdobyczy technologicznych, de facto po cichu uzasadnia si─Ö rosn─ůce nier├│wno┼Ťci, wym├│g nieustannej dost─Öpno┼Ťci i gotowo┼Ťci do dzia┼éania oraz zasad─Ö ÔÇ×elastyczno┼ŤciÔÇŁ, czyli uniewa┼╝nienie dotychczasowej umowy spo┼éecznej w my┼Ťl zasady ÔÇ×nie ma spo┼éecze┼ästwa, s─ů tylko jednostkiÔÇŁ. Ekrany, b─Öd─ůc nawet nie na wyci─ůgni─Öcie r─Öki, tylko w niej (lub na niej), wype┼éniaj─ů przestrze┼ä ÔÇ×pomi─ÖdzyÔÇŁ: czekanie na sp├│┼║niony dwie minuty autobus, nudny wyk┼éad, zbyt d┼éug─ů kolejk─Ö do kasy czy korek na drodze. Z jednej strony technologiczne narz─Ödzia zape┼éniaj─ů drobne ÔÇ×wolniejsze przebiegiÔÇŁ, tym samym wykorzeniaj─ůc mo┼╝liwo┼Ť─ç nudy, oferuj─ůc zamiast niej co┼Ť, co mo┼╝na okre┼Ťli─ç jako super-nud─Ö: stan takiego przesycenia poch┼éanianymi bod┼║cami, ┼╝e zamiast emocji wywo┼éuj─ů poczucie stagnacji i pustki. Z drugiej Ôłĺ korzystanie z ekran├│w jest zachwalane mi─Ödzy innymi obietnic─ů mikro-optymalizacji; kolejn─ů ods┼éon─ů ideologicznego nakazu samodoskonalenia si─Ö. U┼╝ywaj─ůc telefonu w trakcie podr├│┼╝y komunikacj─ů miejsk─ů, zapewniamy sobie ÔÇ×intensywny odpoczynekÔÇŁ, dzi─Öki kt├│remu mamy bardziej efektywnie (w domy┼Ťle: lepiej) wykorzysta─ç i tak ju┼╝ ÔÇ×stracony czasÔÇŁ, w kt├│rym rzekomo nie dzieje si─Ö nic produktywnego.

Zjawiska takie jak doomscrolling (kompulsywne przegl─ůdanie wy┼Ťwietlaj─ůcych si─Ö, z zasady negatywnych tre┼Ťci) czy binge-watching (ogl─ůdanie serii odcink├│w lub wr─Öcz ca┼éych seriali w ramach jednego wieczoru) pod pewnymi wzgl─Ödami s─ů do siebie podobne. Osoby, kt├│re ÔÇô jak przynajmniej deklaruj─ů na pocz─ůtku takich aktywno┼Ťci ÔÇô wykonuj─ů je ┼Ťwiadomie, w mi─Ödzyczasie wpadaj─ů w co┼Ť na kszta┼ét przepa┼Ťci, w kt├│rej znikaj─ů ich uwaga i, w pewnym sensie, one same. Zastopowanie takiego zachowania jest bardzo trudne, cho─ç paradoksalnie cz─Östo czujemy, ┼╝e pogarsza ono nasz stan. Tym jednak, o co chodzi, jest bycie na informacyjnym haju i w stanie ci─ůg┼éego pobudzenia.

Zu┼╝ywaj─ůc ogromne ilo┼Ťci w┼éasnej energii, aby tkwi─ç w nap─Ödzanej hormonami p─Ötli sprz─Ö┼╝enia zwrotnego, robimy jednak co┼Ť jeszcze.

Przechwytywacze uwagi, wytw├│rcy warto┼Ťci

Zdaniem Mariany Mazzucato, ekonomistki oraz autorki ÔÇ×Warto┼Ťci wszystkiegoÔÇŁ, zasadnicza dla naszego my┼Ťlenia o ekonomii jest r├│┼╝nica mi─Ödzy wytwarzaniem a przechwytywaniem warto┼Ťci. Analizuj─ůc kolejne narracje, dane i procesy, kt├│re doprowadzi┼éy do nadmiernego rozrostu sektora finansowego (oraz, mi─Ödzy innymi, globalnego kryzysu z 2008 roku), Mazzucato wskazuje, ┼╝e wsp├│┼éczesny ustr├│j gospodarczy faworyzuje nie tych, kt├│rzy wytwarzaj─ů warto┼Ť─ç ÔÇô czyli w realny spos├│b przyczyniaj─ů si─Ö do powi─Ökszania bogactwa ÔÇô ale tych, kt├│rzy j─ů przechwytuj─ů.

Nasza uwaga, przynajmniej potencjalnie, mo┼╝e przyczynia─ç si─Ö do wytwarzania warto┼Ťci. Mo┼╝e w zwi─ůzku z tym by─ç rozumiana jako zas├│b, kt├│ry w gospodarce opartej na wiedzy i informacji staje si─Ö nieomal podstaw─ů funkcjonowania systemu ekonomicznego. Dlatego te┼╝ obecno┼Ť─ç ekran├│w w naszej codzienno┼Ťci, a w szczeg├│lno┼Ťci ich wp┼éyw na nasz─ů uwag─Ö powinny sta─ç si─Ö przedmiotem refleksji i dyskusji. Kiedy bowiem kt├│ry┼Ť raz w ci─ůgu dnia sprawdzamy te same serwisy informacyjne, media spo┼éeczno┼Ťciowe lub wpatrujemy si─Ö znudzeni w przewijaj─ůce si─Ö na telebimie obrazy, w rzeczywisto┼Ťci uczestniczymy w procesie wytwarzania warto┼Ťci ÔÇô nawet, je┼Ťli nie zdajemy sobie z tego sprawy.

W przesyconej informacjami kapitalistycznej nowoczesno┼Ťci uwaga sta┼éa si─Ö towarem. Wytwarzamy go wszyscy niejako mimochodem: po prostu budz─ůc si─Ö, jad─ůc do pracy, pracuj─ůc i odpoczywaj─ůc ÔÇô w skr├│cie: ┼╝yj─ůc. Za po┼Ťrednictwem nowych technologii, kt├│re stale anektuj─ů kolejne obszary naszej codzienno┼Ťci, odbywa si─Ö wy┼Ťcig, kt├│rego stawk─ů jest to, kto przechwyci jak najwi─Öcej tego towaru. Wygrany, kt├│ry przechwyci go najwi─Öcej, mo┼╝e liczy─ç na konkretny, wymierny finansowo zysk: sprzedaj─ůc przestrzenie reklamowe w witrynach internetowych czy oferuj─ůc us┼éugi lokowania produktu. A co z nami ÔÇô tymi, kt├│rych uwaga zosta┼éa przechwycona i wykorzystana w ekonomicznej grze? Nic. Po prostu przeskrolujemy troch─Ö dalej.

Upolityczni─ç technologi─Ö

Wed┼éug socjolo┼╝ki Moniki Strupiechowskiej moraln─ů panik─Ö jako zjawisko cechuj─ů przede wszystkim nieadekwatno┼Ť─ç reakcji oraz u┼╝ycie wyolbrzymienia. Przedstawiaj─ůc w ramach swojej narracji niszowe zjawisko jako masowy, niebezpieczny problem, cz┼éonkowie grupy interesu w rzeczywisto┼Ťci pr├│buj─ů ugra─ç okre┼Ťlon─ů stawk─Ö. Gdyby krytyczne g┼éosy na temat ekran├│w mia┼éy faktycznie by─ç tylko kolejn─ů ods┼éon─ů serialu spod znaku podobnie przesadzonych reakcji, w├│wczas trudno by┼éoby uzasadni─ç rosn─ůce obawy naukowc├│w, badaczek, pracownik├│w ochrony zdrowia i w┼éadz politycznych. Ponadto, zak┼éadaj─ůc, ┼╝e z ekranami nie mamy jako spo┼éecze┼ästwo problemu, zdecydowanie trudniej jest t┼éumaczy─ç takie procesy jak kryzys zdrowia psychicznego ÔÇô szczeg├│lnie nasilony w┼Ťr├│d dzieci i m┼éodzie┼╝y. Zwracaj─ů na to uwag─Ö mi─Ödzy innymi badaj─ůcy ten temat Jonathan Haidt, Eli George czy Jean Twenge, kt├│rzy podkre┼Ťlaj─ů skal─Ö, na jak─ů obecno┼Ť─ç ekran├│w przemodelowa┼éa nie tylko nasz─ů prac─Ö biurow─ů, ale te┼╝ dzieci┼ästwo i okres adolescencji.

Stanowi─ůce za┼éo┼╝ycielski slogan ca┼éej dziedziny ekologii medi├│w motto Marshalla McLuhana Ôłĺ ÔÇ×medium jest przekazemÔÇŁ ÔÇô mia┼éo zwr├│ci─ç uwag─Ö na potrzeb─Ö uczynienia g┼é├│wnego przedmiotu bada┼ä nie z tre┼Ťci, ale z nios─ůcego je medium komunikacyjnego. W XXI wieku potrzebujemy uczyni─ç z nowoczesnych medi├│w komunikacji problem polityczny ÔÇô wymagaj─ůcy szeroko zakrojonej debaty spo┼éecznej, pog┼é─Öbionej refleksji i woli politycznej do zakwestionowania proponowanej przez technologicznych gigant├│w narracji. Ekrany s┼éu┼╝─ů, ale im ÔÇô nie nam Ôłĺ jako narz─Ödzia do przechwytywania uwagi, kt├│ra jest jednym z najistotniejszych zasob├│w obecnej gospodarki.

Propozycje w rodzaju tych wysuwanych przez Chalmersa i Clarka budz─ů w─ůtpliwo┼Ťci z filozoficznego punktu widzenia ÔÇô ich przeciwnicy g┼éosz─ů, ┼╝e w rezultacie takiego ÔÇ×rozszerzaniaÔÇŁ umys┼éu de facto przestaje by─ç u┼╝yteczne poj─Öcie ÔÇ×┼ŤrodowiskaÔÇŁ. Jednak z pozafilozoficznego punktu widzenia jest to kwestia drugorz─Ödna: zar├│wno w przypadku ÔÇ×umys┼éu rozszerzonegoÔÇŁ, jak i umys┼éu otoczonego przez zdigitalizowane i dzia┼éaj─ůce na niemo┼╝liwych do przetworzenia pr─Ödko┼Ťciach ┼Ťrodowisko, problem pozostaje ten sam: to spos├│b, w jaki nasze narz─Ödzia kszta┼étuj─ů nas.

Je┼╝eli chcemy zadba─ç odpowiednio o siebie samych, musimy zacz─ů─ç wprowadza─ç zmiany, kt├│re b─Öd─ů traktowa─ç uwag─Ö jako jedno z kluczowych zagadnie┼ä. Same zakazy u┼╝ywania smartfon├│w na lekcjach dadz─ů tyle, co kolejne inwestycje w polsk─ů reprezentacj─Ö m─Ö┼╝czyzn w pi┼éce no┼╝nej, skoro wszyscy jako spo┼éecze┼ästwo jeste┼Ťmy uzale┼╝nieni od stanu pobudzenia, kt├│re kojarzy nam si─Ö z ekranami. ÔÇ×┼Üwiec─ůce prostok─ůtyÔÇŁ, o kt├│rych nawija┼é Taco Hemingway, nie s─ů jednak problemem, z kt├│rym musimy si─Ö zmierzy─ç. To w ko┼äcu a┼╝, ale te┼╝ i tylko narz─Ödzia; technologiczne instrumenty, za pomoc─ů kt├│rych konkretni aktorzy i ich narracje wp┼éywaj─ů na ┼Ťwiat.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy ┼Ťrodowisko zaanga┼╝owane w walk─Ö z podzia┼éami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi─Öki Waszemu wsparciu!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś