Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Lokalna wyobra藕nia przeciw w臋glowemu status quo

W obliczu zachowawczej polityki rz膮du to w艂adze lokalne maj膮 najwi臋kszy potencja艂 prze艂amania kryzysu wyobra藕ni, kt贸ry dotyczy przysz艂o艣ci polskiej energetyki. By go uruchomi膰, powinny stworzy膰 przestrze艅 wsp贸lnego my艣lenia i decydowania o energetyce przez obywateli i obywatelki.
Lokalna wyobra藕nia przeciw w臋glowemu status quo
ilustr.: Ma艂gorzata Rumi艅ska

Zarz膮dzanie systemem energetycznym przez d艂ugie lata by艂o jednym z tych nudnych obszar贸w szczeg贸艂owych polityk, kt贸re bez dyskusji delegowali艣my odleg艂ym ekspertom: specjalistom z bran偶y i z w艂a艣ciwych ministerstw. W ostatnich latach, w du偶ej mierze dzi臋ki spektakularnym dzia艂aniom takich ruch贸w spo艂ecznych jak M艂odzie偶owy Strajk Klimatyczny, zmieni艂o si臋 postrzeganie stawki w grze o kszta艂t energetyki. Wida膰, 偶e jest ni膮 nasza przysz艂o艣膰: przetrwanie 艣wiata, kt贸ry znamy. W rezultacie wyzwania energetyki sta艂y si臋 nowym frontem zaanga偶owania obywatelskiego, wywo艂uj膮cym silne spo艂eczne emocje: l臋k, gniew i nadziej臋.

W przestrzeni publicznej mamy dzi艣 do czynienia z konkuruj膮cymi wizjami przysz艂o艣ci energetyki. Na ten wielog艂os sk艂adaj膮 si臋 opowie艣ci snute przez polityk贸w i obecnych w mediach ekspert贸w, sonda偶e opinii publicznej, a tak偶e g艂osy obywateli wyra偶ane poprzez zaanga偶owanie w ruchy spo艂eczne. Ale nie tylko: du偶膮 si艂臋 oddzia艂ywania maj膮 wizje zapisane w oficjalnych dokumentach 鈥 strategiach i planach obejmuj膮cych ca艂e dekady, w za艂o偶eniu maj膮ce za zadanie stworzy膰 wsp贸lny, wiarygodny punkt odniesienia oraz umo偶liwia膰 skoordynowane dzia艂ania.

Narracje o przysz艂o艣ci s膮 wa偶ne, poniewa偶 wp艂ywaj膮 na wyb贸r rozwi膮za艅, w kt贸re decydujemy si臋 inwestowa膰 wsp贸lne zasoby. Opowiadaj膮c sobie mo偶liw膮 przysz艂o艣膰, w pewnym sensie ju偶 j膮 stwarzamy. Co istotne, r贸偶nym wizjom przysz艂o艣ci systemu energetycznego towarzysz膮 wyobra偶enia wykraczaj膮ce poza sam膮 energetyk臋, a dotycz膮ce przysz艂ego porz膮dku spo艂eczno-gospodarczego. Wok贸艂 tych wizji tworz膮 si臋 dzi艣 nowe wsp贸lnoty, tak jak i nowe formy wsp贸艂dzia艂ania i wsp贸艂my艣lenia.

Jakie wizje (nie tylko) energetycznej przysz艂o艣ci funkcjonuj膮 dzi艣 w przestrzeni publicznej i w jaki spos贸b s膮 kszta艂towane? Czy jest pomi臋dzy nimi przestrze艅 na dialog lub zwarcie, kt贸re dadz膮 impuls do wyj艣cia poza scenariusz business as usual, czyli prost膮 drog臋 ku przepa艣ci?

G艂ow膮 w zielonej przysz艂o艣ci

Dzi艣 impuls wychodz膮cy od obywateli i obywatelek znacznie wyprzedza w ambicjach eksperckie planowanie na poziomie pa艅stwa. Jak pokazuj膮 sonda偶e, zdecydowana wi臋kszo艣膰 spo艂ecze艅stwa chce stawia膰 na odnawialne 藕r贸d艂a energii i wierzy, 偶e mo偶na i warto uwolni膰 si臋 od 鈥瀋zarnego z艂ota鈥. Jest to cz臋艣ciowo zas艂ug膮 polskich ruch贸w ekologicznych, kt贸re wytrwale domagaj膮 si臋 prawa do zabierania g艂osu w sprawie przysz艂o艣ci polskiej energetyki.

Ju偶 od co najmniej dekady spo艂eczno艣ci lokalne, przy wsparciu aktywist贸w i organizacji ekologicznych, organizuj膮 si臋 przeciwko sp贸艂kom energetycznym w reakcji na plany uruchomienia nowych kopal艅 odkrywkowych (na przyk艂ad w referendum lokalnym i kampanii protestacyjnej w gminie Brody w 2009 roku), kopal艅 g艂臋binowych (na przyk艂ad w ramach protest贸w w dzielnicach Mys艂owic Kosztowy i Brzezinka w 2014 roku) czy poszukiwania gazu 艂upkowego (na przyk艂ad w blokadzie terenu pod wiertni臋 w 呕urawlowie w 2013 roku). Z kolei powstanie w 2015 roku Polskiego Alarmu Smogowego pozwoli艂o na szerokie nag艂o艣nienie problemu smogu, dzi臋ki czemu wiele os贸b po raz pierwszy us艂ysza艂o o dramatycznych skutkach zdrowotnych i 艣rodowiskowych wywo艂anych, wci膮偶 powszechnym, spalaniem w臋gla i innych paliw sta艂ych na potrzeby ogrzewania domostw.

Wraz z rosn膮cym zaanga偶owaniem spo艂ecznym aktywi艣ci ekologiczni rozpoznali potrzeb臋 p贸j艣cia o krok dalej i stworzenia przestrzeni dla otwartego dialogu, kt贸rego przedmiotem by艂by kierunek dalszego rozwoju polskiej energetyki w kontek艣cie zmian klimatycznych. Pierwszy Ob贸z dla Klimatu, zorganizowany latem 2018 roku, sta艂 si臋 platform膮 wymiany do艣wiadcze艅 i opinii mi臋dzy r贸偶nymi zainteresowanymi stronami: aktywistkami, rolnikami, samorz膮dowcami, mieszkankami miast i wsi, naukowcami. By艂a to pierwsza inicjatywa rodz膮cego si臋 w Polsce ruchu klimatycznego, kt贸ra z za艂o偶enia charakteryzowa艂a si臋 p艂ask膮 struktur膮 organizacyjn膮 oraz demokratycznym sposobem podejmowania kluczowych decyzji. Nied艂ugo potem swoj膮 dzia艂alno艣膰 rozpocz膮艂 艢l膮ski Ruch Klimatyczny, jak r贸wnie偶 inicjatywy inspirowane mi臋dzynarodowymi proekologicznymi ruchami spo艂ecznymi, spo艣r贸d kt贸rych za najskuteczniejsze mo偶na obecnie uzna膰 M艂odzie偶owy Strajk Klimatyczny i Extinction Rebellion. Inicjatywy te maj膮 niski pr贸g wej艣cia, co pozwala na szerok膮 mobilizacj臋 i organizowanie masowych akcji protestacyjnych: dzia艂ania na rzecz zmiany w energetyce po raz pierwszy w Polsce przyci膮gn臋艂y t艂umy i wywo艂a艂y gor膮ce emocje. G艂oszone przez ich dzia艂aczki postulaty wprost odnosz膮 si臋 do kryzysu klimatycznego wywo艂anego wydobyciem i spalaniem paliw kopalnych, a jednym z g艂贸wnych 偶膮da艅 jest stworzenie ambitnej strategii ca艂kowitego odej艣cia od w臋gla w Polsce w drodze sprawiedliwej transformacji energetycznej.

Nie spos贸b w pe艂ni zrozumie膰 si艂y oddzia艂ywania postulat贸w spo艂ecznych bez uwzgl臋dnienia czynnik贸w zewn臋trznych, przede wszystkim na poziomie europejskim. Co ciekawe, wczesny sygna艂 o odwrocie od paliw kopalnych w krajach Europy wys艂any zosta艂 nie przez unijne instytucje polityczne, lecz finansowe. Ju偶 w 2013 roku Europejski Bank Inwestycyjny oraz Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju zako艅czy艂y wspieranie inwestycji opartych na produkcji energii z w臋gla. Niebawem r贸wnie偶 prywatne banki i firmy ubezpieczeniowe wprowadzi艂y podobne ograniczenia, a w 2019 roku takie giganty jak Generali czy Allianz ca艂kowicie zrezygnowa艂y z ubezpieczania nowych polskich kopal艅 w臋gla kamiennego i brunatnego. Decyzje europejskich instytucji finansowych, w po艂膮czeniu z rosn膮cymi cenami uprawnie艅 do emisji CO2, sprawi艂y, 偶e op艂acalno艣膰 nowych projekt贸w w臋glowych stan臋艂a pod znakiem zapytania, co zosta艂o wykorzystane jako istotny argument w blokowaniu tych inwestycji przez polskie organizacje ekologiczne.

Programy unijne wspieraj膮ce transformacj臋 energetyczn膮 鈥 przede wszystkim Platforma Region贸w G贸rniczych w Procesie Transformacji uruchomiona w 2017 roku oraz Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji zatwierdzony na pocz膮tku 2020 roku 鈥 stworzy艂y dodatkowe mechanizmy zach臋t i nacisku na rzecz osi膮gni臋cia neutralno艣ci klimatycznej w krajach Unii Europejskiej do roku 2050. Wysoko艣膰 wsparcia finansowego uzale偶niona jest bowiem od podj臋cia decyzji o odej艣ciu od w臋gla na poziomie krajowym i lokalnym. Programy te daj膮 regionom w臋glowym szans臋 otrzymania znacznych 艣rodk贸w na zmian臋 kursu rozwoju na zr贸wnowa偶ony gospodarczo oraz odpowiedzialny spo艂ecznie i 艣rodowiskowo.

Rz膮d za zas艂on膮 dymn膮

Tymczasem oficjalne wizje przysz艂o艣ci energetyki wytwarzane przez nasze pa艅stwo s膮 wci膮偶 bardzo zachowawcze: 艣cie偶ka dekarbonizacji wydaje si臋 przyjmowana z przymusu. Zarz膮dzanie energetyk膮 w Polsce na poziomie planowania strategicznego to historia d艂ugich lat zaniecha艅. Jak wynika z raportu NIK z 2018 roku, jeszcze dwa lata temu pr贸偶no by艂o szuka膰 dokument贸w, kt贸re jasno i konsekwentnie przedstawia艂yby wizj臋 transformacji energetyki, nawet w kwestii tak podstawowej jak docelowy miks energetyczny.

Dokument 鈥濸olityka energetyczna Polski do 2030 roku鈥, kt贸ry powinien zawiera膰 sp贸jn膮, kompleksow膮 koncepcj臋 rozwoju polskiej energetyki, nie by艂 aktualizowany od roku 2009 do 2018, kiedy po latach przestoju zacz臋to opracowywa膰 wci膮偶 nie zatwierdzony oficjalnie dokument 鈥濸olityka Energetyczna Polski do 2040 roku鈥. Jednocze艣nie obowi膮zuje 鈥濳rajowy Plan na Rzecz Energii i Klimatu鈥 przyj臋ty w grudniu 2019 roku w odpowiedzi na wymogi na艂o偶one przez Uni臋 Europejsk膮. Znamienne jest, 偶e w drugim etapie pracy nad tym dokumentem pomini臋to nak艂adany przez Uni臋 obowi膮zek przeprowadzenia konsultacji z udzia艂em obywateli, w艂adz lokalnych i regionalnych oraz biznesu. W efekcie mamy obecnie dwa dokumenty, kt贸re r贸偶ni膮 si臋 w istotnych szczeg贸艂ach, natomiast 艂膮czy je ma艂o ambitne podej艣cie w formu艂owaniu cel贸w przestawiania gospodarki na OZE. Zak艂ada si臋, 偶e w 2030 roku z odnawialnych 藕r贸de艂 b臋dzie pochodzi膰 21 procent energii finalnej, podczas gdy cel dla ca艂ej Unii Europejskiej wynosi 32 procent, a cel wyznaczony dla Polski w ramach unijnych porozumie艅 鈥 25 procent.

Zatem pomimo 偶e w 鈥濸olityce energetycznej鈥︹ znajdziemy sporo dobrze brzmi膮cych hase艂 鈥 jak zapewnienia o znaczeniu sprawiedliwej transformacji, czystego powietrza oraz roli energetyki lokalnej i obywatelskiej 鈥 to ostatecznie autorzy stoj膮 na stanowisku, 偶e w臋giel pozostanie podstaw膮 systemu w ci膮gu najbli偶szych dekad. Oczekiwany spadek emisji CO2 wynika膰 ma w znacznym stopniu z rozwoju krajowej energetyki j膮drowej. O ile rola energetyki j膮drowej w globalnej transformacji energetycznej jest gor膮co dyskutowanym tematem, nie spos贸b pozby膰 si臋 wra偶enia, 偶e powtarzana przez kolejne rz膮dy zapowied藕 budowy elektrowni j膮drowych w Polsce jest zas艂on膮 dymn膮. Decyzja o budowie elektrowni tego rodzaju si臋ga 2009 roku, jednak przez ponad dziesi臋膰 lat nie zdo艂ano nawet wyznaczy膰 lokalizacji, nie m贸wi膮c o zapewnieniu finansowania czy dokonaniu wyboru technologii i dostawcy. 鈥濳rajowy Plan鈥︹ zak艂ada wyznaczenie lokalizacji pierwszej polskiej elektrowni j膮drowej w 2021 roku 鈥 wkr贸tce zatem przekonamy si臋, ile warte s膮 zapewnienia o przyspieszeniu. Wiele wskazuje na to, 偶e podobnie jak plany wydobywania gazu 艂upkowego, sekwestracji CO2 czy gazyfikacji w臋gla, a wi臋c ocalenia odchodz膮cych sektor贸w za pomoc膮 innowacji technologicznych, wpisywanie energetyki j膮drowej do krajowych strategii s艂u偶y utrzymaniu status quo.

Gdy por贸wnamy dokumenty strategiczne sprzed dziesi臋ciu lat z tymi tworzonymi dzisiaj, zobaczymy znacz膮ce przesuni臋cie akcent贸w, jak cho膰by wskazanie zeroemisyjnego systemu energetycznego jako punktu doj艣cia. Jednak brak deklaracji, kiedy chcemy ten cel osi膮gn膮膰, odbiera mu realne znaczenie. W efekcie oficjalne wizje rozwoju polskiej energetyki broni膮 dominuj膮cej roli w臋gla oraz scentralizowanej i wielkoskalowej energetyki. S膮 te偶 przygotowywane przy niewielkim udziale kluczowych aktor贸w i spo艂ecze艅stwa.

Co ciekawe, nawet sp贸艂ki energetyczne z wi臋kszo艣ciowym udzia艂em skarbu pa艅stwa, takie jak PGE, reaguj膮 na mi臋dzynarodow膮 presj臋 regulacyjn膮, finansow膮 i spo艂eczn膮, kre艣l膮c strategie odej艣cia od w臋gla do 2050 roku. Ju偶 teraz, by u艂atwi膰 sobie dost臋p do kapita艂u, wydzielaj膮 grupy 鈥瀦ielonych鈥 oraz 鈥瀢臋glowych鈥 aktyw贸w. Lawinowo rosn膮 te偶 prywatne inwestycje w OZE, szczeg贸lnie w fotowoltaik臋. Decyduj膮 si臋 na ni膮 przede wszystkim prosumenci 鈥 w艂a艣ciciele dom贸w, firm, gospodarstw rolnych, kt贸rzy chc膮 wytwarza膰 energi臋 na w艂asne potrzeby i nie wahaj膮 si臋 wyk艂ada膰 na ten cel w艂asnych oszcz臋dno艣ci. W odpowiedzi pr臋偶nie rozwija si臋 bran偶a oferuj膮ca instalacj臋 i serwis paneli fotowoltaicznych. Znamienne, 偶e jej wzrost nie zosta艂 zahamowany nawet przez obecny kryzys zwi膮zany z pandemi膮 COVID-19.

Samorz膮dy z wyobra藕ni膮

Stoimy zatem w obliczu rozd藕wi臋ku mi臋dzy zachowawczym stanowiskiem rz膮du a spo艂ecze艅stwem domagaj膮cym si臋 odwa偶nych decyzji. Zmiany w szerszym otoczeniu prawnym, politycznym, finansowym, rynkowym i technologicznym wzmacniaj膮 g艂os obywateli opowiadaj膮cych si臋 za szybk膮 dekarbonizacj膮 i wytworzeniem pomy艣lnej przysz艂o艣ci bez w臋gla. Nie lekcewa偶膮c zatem skali trudno艣ci tego zadania, nale偶y zabiega膰 o w艂膮czenie spo艂ecze艅stwa we wsp贸艂decydowanie o kierunkach rozwoju energetyki i sposobie przeprowadzenia transformacji innych sektor贸w zale偶nych od paliw kopalnych.

Teraz jest w艂a艣ciwy moment, 偶eby podj膮膰 decyzje, z konsekwencjami kt贸rych b臋dziemy 偶y膰 przez dekady (oczywi艣cie jeszcze lepszy moment by艂 wczoraj). Po pierwsze, wyczerpuje si臋 nasz globalny bud偶et w臋glowy, czyli ilo艣膰 gaz贸w cieplarnianych, jakie mo偶emy jeszcze wyemitowa膰, zanim osi膮gniemy punkt zwrotny, poza kt贸rym niemo偶liwe b臋dzie zatrzymanie dalszego katastrofalnego ocieplania klimatu. Warto w jak najwi臋kszej cz臋艣ci przeznaczy膰 go na budowanie infrastruktury dla przysz艂o艣ci, kt贸ra pozwoli na wyj艣cie z opartego o paliwa kopalne systemu. Po drugie, uchwalany w艂a艣nie bud偶et Europejskiego Zielonego 艁adu daje unikaln膮 szans臋 na pozyskanie kapita艂u na dofinansowanie inwestycji.

Dzia艂ania nastawione na w艂膮czanie obywateli i obywatelek w procesy decyzyjne s膮 ju偶 dzi艣 prowadzone na poziomie samorz膮d贸w. Wa偶ny przyk艂ad stanowi Wielkopolska Wschodnia, region wci膮偶 silnie uzale偶niony od sektora wydobywczego i energetycznego, gdzie koni艅scy aktywi艣ci miejscy kilka lat temu zainicjowali proces sprawiedliwej transformacji. Oznacza to wsp贸lny wysi艂ek wyobra偶ania sobie dobrej przysz艂o艣ci regionu po w臋glu. Obecnie proces ten prowadzony jest przez w艂adze samorz膮dowe przy aktywnym udziale mieszka艅c贸w, ekspertek, przedsi臋biorc贸w, przedstawicieli przemys艂u, dzia艂aczek spo艂ecznych i innych kluczowych aktor贸w, a efektem ich wsp贸艂pracy jest stworzona niedawno 鈥濳oncepcja Sprawiedliwej Transformacji Wielkopolski Wschodniej鈥. Kr贸tkookresowo koncepcja ta ma umo偶liwi膰 pozyskanie 艣rodk贸w unijnych na transformacj臋 energetyczn膮 regionu, natomiast docelowo ma przyczyni膰 si臋 do osi膮gni臋cia zeroemisyjnej, zdywersyfikowanej i zasobooszcz臋dnej gospodarki oraz zapewnienia wysokiej jako艣ci 偶ycia w regionie. W 2040 roku Wielkopolska Wschodnia ma zosta膰 krajowym liderem zielonej transformacji: wiod膮cym producentem energii z odnawialnych 藕r贸de艂 i eksporterem wodoru. Innym wartym uwagi przyk艂adem jest przygotowywany w stolicy na wniosek M艂odzie偶owego Strajku Klimatycznego Warszawski Panel Klimatyczny, kt贸ry mo偶e sta膰 si臋 punktem zwrotnym w energetyczno-klimatycznej polityce miasta.

Przyk艂ady te pokazuj膮, 偶e w obliczu zachowawczej polityki rz膮du to w艂adze lokalne maj膮 dzi艣 realny potencja艂 stworzenia platform wsp贸lnego dzia艂ania i my艣lenia razem z aktywistami, obywatelkami i ekspertami. Dzia艂ania te mog膮 prowadzi膰 do prze艂amania kryzysu wyobra藕ni skutkuj膮cego konserwatywnym my艣leniem o kierunku i tempie transformacji energetycznej. Dotychczasowe do艣wiadczenia staj膮 si臋 dowodem, 偶e bardziej wsp贸lnotowe i w艂膮czaj膮ce sposoby wytwarzania wizji transformacji energetycznej s膮 nie tylko mo偶liwe, ale i skuteczne.

Cz臋艣膰 z przedstawionych w artykule danych zosta艂a pozyskana w ramach projekt贸w badawczych: SONNET聽Horyzont 2020 (numer umowy 837498) oraz NCN Sonata聽(numer umowy 2018/31/D/HS6/02972).

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij