fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Dlaczego warto strajkowa─ç?

W 1978 r. strajki sparali┼╝owa┼éy produkcje╠Ę w pasie przemys┼éowym wok├│┼é S├úo Paolo. Nieformalny lider strajku, p├│┼║niejszy prezydent Brazylii Luiz In├ício ÔÇ×LulaÔÇŁ da Silva osi─ůgni─Öte 25% podwy┼╝ki skomentowa┼é: "Cz┼éowiek szybko si─Ö╠Ę uczy, z╠çe ┼éatwiej si─Ö╠Ę negocjuje, gdy maszyny stoj─ů".
Dlaczego warto strajkowa─ç?
fot.: Inicjatywa Pracownicza

Strajk jest tak stary, jak spo┼éecze┼ästwo podzielone na klasy spo┼éeczne. Stosowali go niewolnicy w staro┼╝ytno┼Ťci, ch┼éopi pa┼äszczy┼║niani w systemach feudalnych i robotnicy fabryczni w czasach narodzin kapitalizmu. Si─Ögaj─ů do niego tak┼╝e dzi┼Ť pracownicy i pracownice niezale┼╝nie od tego, czy pracuj─ů fizycznie, czy umys┼éowo, czy zatrudnieni s─ů w sektorze prywatnym, czy publicznym i czy ┼╝yj─ů w bogatych pa┼ästwach Europy, czy na biednym Globalnym Po┼éudniu (krajach Afryki, Azji, Ameryki Po┼éudniowej). Strajki by┼éy i nadal s─ů stosowane w celu wywalczenia wy┼╝szych p┼éac, lepszych warunk├│w pracy, uprawnie┼ä dla organizacji zwi─ůzkowych czy zmiany systemu politycznego. S─ů wi─Öc specyficznym narz─Ödziem walki tych klas spo┼éecznych, kt├│re wytwarzaj─ů dobra i dostarczaj─ů us┼éugi (klasy wytw├│rc├│w, podporz─ůdkowane), a ich sensem jest wywarcie presji na decydent├│w politycznych i w┼éa┼Ťcicieli ┼Ťrodk├│w produkcji (ziemi, maszyn, zak┼éad├│w pracy), czyli klasy posiadaj─ůce.

Strajk mo┼╝emy zdefiniowa─ç╠ü jako zbiorowe przerwanie pracy lub takie jej wykonywanie, z╠çe funkcjonowanie zak┼éadu pracy ulega zaburzeniu. Ta forma dzia┼éania zyska┼éa popularno┼Ť─ç╠ü wraz z rozwojem kapitalizmu i powstaniem przemys┼éowej klasy robotniczej przede wszystkim dlatego, ┼╝e wywo┼éuje straty finansowe, a wi─Öc wywiera presje╠Ę na przedsi─Öbiorcach. Je┼Ťli jednak spojrzymy na historie╠Ę strajku, okazuje si─Ö╠Ę, ┼╝e by┼éo to narz─Ödzie u┼╝ywane przez r├│┼╝ne klasy spo┼éeczne w r├│┼╝nych systemach politycznych i gospodarczych

Pierwszy zarejestrowany w historii strajk odby┼é si─Ö╠Ę w staro┼╝ytnym Egipcie w roku 1157 p.n.e., kiedy pracy odm├│wili budowniczy piramid. Bezpo┼Ťrednim powodem wybuchu protestu by┼éo niewydanie racji ┼╝ywno┼Ťciowych, a wi─Öc g┼é├│d. Rzemie┼Ťlnicy porzucili narz─Ödzia, usiedli na ty┼éach pobliskiej ┼Ťwi─ůtyni i rozpocz─Öli strajk okupacyjny. Wed┼éug papirusu zawieraj─ůcego opis strajku, w kolejnych dniach pracownicy stopniowo otrzymywali cz─Ö┼Ť─ç╠ü zaleg┼éych racji ┼╝ywno┼Ťciowych, jednak protesty trwa┼éy, poniewa┼╝╠ç zap┼éat─Ö╠Ę uznano za niewystarczaj─ůc─ů╠Ę. Z dost─Öpnych dokument├│w nie wynika, w jaki spos├│b ten strajk si─Ö╠Ę zako┼äczy┼é.

Na ziemiach polskich pierwszy strajk mia┼é miejsce prawdopodobnie w 1534 roku w Tarnowskich G├│rach. Jego przyczyna╠Ę by┼éy niskie p┼éace g├│rnik├│w wydobywaj─ůcych srebro i o┼é├│w. Zbuntowani kopacze przestali przychodzi─ç╠ü do pracy, domagaj─ůc si─Ö╠Ę zwi─Ökszenia zap┼éaty za wydobywane metale. Reakcja╠Ę w┼éadz miejskich Tarnowskich G├│r by┼éo aresztowanie przyw├│dc├│w buntu i osadzenie ich w wi─Özieniu. To jednak doprowadzi┼éo do rozruch├│w, podczas kt├│rych uwi─Özieni zostali uwolnieni, a do opanowania sytuacji trzeba by┼éo ostatecznie wzywa─ç╠ü wojsko.

Ze strajku jako narz─Ödzia walki korzystali tak┼╝e wielokrotnie ch┼éopi ÔÇô zar├│wno w systemie feudalnym, gdy byli pozbawieni podstawowych praw i wolno┼Ťci obywatelskich, jak i p├│┼║niej, po zniesieniu podda┼ästwa i pa┼äszczyzny. Prawdopodobnie ich najwi─Ökszy strajk w historii Polski odby┼é si─Ö╠Ę w dniach 16ÔÇô27 sierpnia 1937 roku. ÔÇ×Wielki Strajk Ch┼éopskiÔÇŁ zorganizowano w celu wymuszenia na sanacyjnej dyktaturze reformy rolnej, demokratycznych wybor├│w parlamentarnych i powrotu do konstytucji z 1921 roku. By┼é to wi─Öc protest o pod┼éo┼╝u zar├│wno ekonomicznym, jak i politycznym. Strajk przybra┼é form─Ö╠Ę blokad dr├│g, wstrzymania dowozu ┼╝ywno┼Ťci do miast oraz rezygnacji z zakup├│w przez 10 dni. Ch┼éopki, kt├│rych wiele pracowa┼éo jako s┼éu┼╝─ůce, odmawia┼éy tez╠ç w tym czasie pracy w folwarkach. Pomimo masowego charakteru (w Wielkim Strajku Ch┼éopskim wzi─Ö┼éy udzia┼é prawdopodobnie setki tysi─Öcy os├│b) organizatorom nie uda┼éo si─Ö╠Ę jednak osi─ůgn─ů─ç╠ü zak┼éadanych cel├│w ÔÇô w┼éadze odpowiedzia┼éy na strajk si┼éowo, a wskutek pacyfikacji blokad i wiec├│w przez wojsko ┼Ťmier─ç╠ü ponios┼éo 170 strajkuj─ůcych.

Po strajk jako bron╠ü w walce o prawa obywatelskie i polityczne si─Ögali tak┼╝e robotnicy w systemach autorytarnych po II wojnie ┼Ťwiatowej: w┼éadza PZPR w Polsce, wojskowa dyktatura w Brazylii oraz re┼╝im apartheidu (segregacji rasowej) w Republice Po┼éudniowej Afryki za┼éama┼éy si─Ö╠Ę w latach 80 XX wieku na skutek masowych strajk├│w, w kt├│rych przewodnia╠Ę si┼éa╠Ę byli robotnicy przemys┼éu ci─Ö┼╝kiego: g├│rnicy i stoczniowcy w Polsce, robotnicy z bran┼╝y motoryzacyjnej w Brazylii oraz g├│rnicy i metalowcy w RPA.

Co sprawi┼éo, ┼╝e ze strajku jako narz─Ödzia do walki o swoje prawa i interesy korzystali zar├│wno niewolnicy w staro┼╝ytno┼Ťci, jak i pracownicy w czasach wsp├│┼éczesnych? Odpowied┼║ na to pytanie jest stosunkowo prosta: klasy podporz─ůdkowane przerywa┼éy lub spowalnia┼éy prace╠Ę ze wzgl─Ödu na si┼é─Ö╠Ę, jaka zawarta jest w strajku i bezpo┼Ťredni wp┼éyw, jaki wywiera on na zyski firm i gospodark─Ö╠Ę. Inne formy dzia┼éa┼ä╠ü zbiorowych, takie jak demonstracje uliczne, obywatelskie projekty zmian prawnych, lobbing w┼Ťr├│d polityk├│w czy kampanie w mediach spo┼éeczno┼Ťciowych maja╠Ę znaczenie g┼é├│wnie symboliczne Ich si┼éa sprowadza si─Ö╠Ę do pokazania, ┼╝e dane ┼╝─ůdania maja╠Ę szerokie poparcie spo┼éeczne. Ich wp┼éyw na gospodark─Ö╠Ę i instytucje pa┼ästwowe jest po┼Ťredni, a skuteczno┼Ť─ç╠ü zale┼╝y wy┼é─ůcznie od tego, czy decydenci (politycy lub przedsi─Öbiorcy) sk┼éonni s─ů bra─ç╠ü pod uwag─Ö╠Ę opinie╠Ę publiczna╠Ę. Strajk dezorganizuje natomiast procesy wytwarzania d├│br i dostarczania us┼éug, zazwyczaj generuje straty finansowe lub utrudnia sprawne funkcjonowanie instytucji pa┼ästwowych, dlatego trudniej go zignorowa─ç╠ü.

Rodzaje akcji strajkowych

Ludzie zawsze byli bardzo pomys┼éowi w walce o swoje prawa i interesy. ┼Üwiadczy o tym r├│┼╝norodno┼Ť─ç╠ü form, jakie przybiera┼éy akcje strajkowe na przestrzeni wiek├│w. W pierwszej fazie rozwoju gospodarki kapitalistycznej, gdy proces produkcji oparty by┼é na nielicznej grupie wysoko wykwalifikowanych rzemie┼Ťlnik├│w, robotnicy raczej nie stosowali strajku rozumianego jako zbiorowe przerywanie pracy. Zamiast tego obejmowali bojkotem tych pracodawc├│w, kt├│rzy nie chcieli stosowa─ç╠ü si─Ö╠Ę do norm i standard├│w ustalanych przez organizacje pracownicze ÔÇô cz┼éonkowie zwi─ůzk├│w nie podejmowali zatrudnienia w danym zak┼éadzie do czasu, a┼╝╠ç jego w┼éa┼Ťciciel zgodzi┼é si─Ö╠Ę zaakceptowa─ç╠ü zasady narzucone przez organizacje╠Ę. Ta forma strajku oparta by┼éa na kontrolowaniu przez organizacje pracownicze systemu szkole┼ä╠ü zawodowych, od kt├│rych zale┼╝a┼éa liczba os├│b posiadaj─ůcych kwalifikacje i uprawnienia do wykonywania danego zawodu (czyli poda┼╝╠ç pracy). Ograniczenie liczby os├│b, kt├│re mog┼éy wykonywa─ç╠ü dana╠Ę prace╠Ę, zmusza┼éo pracodawc├│w do respektowania norm narzucanych przez organizacje zrzeszaj─ůce pracownik├│w Z czasem ta forma strajku straci┼éa swoja╠Ę si┼é─Ö╠Ę, chocia┼╝╠ç w niekt├│rych krajach i bran┼╝ach bywa stosowana do dzi┼Ť╠ü. Najs┼éynniejszym wsp├│┼éczesnym przyk┼éadem wykorzystania ÔÇ×strajku poprzez bojkotÔÇŁ s─ů╠Ę ÔÇ×zielone bojkotyÔÇŁ, kt├│re w latach 1971ÔÇô1975 prowadzi┼éa australijska Federacja Robotnik├│w Budowlanych. Bojkoty polega┼éy na odmowie pracy u tych pracodawc├│w, kt├│rzy realizowali inwestycje uznane przez zwi─ůzek za szkodliwe dla ┼Ťrodowiska naturalnego lub jako┼Ťci ┼╝ycia w mie┼Ťcie.

Strajk ÔÇ×klasycznyÔÇŁ, polegaj─ůcy na zbiorowym przerwaniu pracy a┼╝╠ç do momentu spe┼énienia z╠ça╠Ęda┼ä, pojawi┼é si─Ö╠Ę wraz z upowszechnieniem masowej produkcji. Post─Öp technologiczny oraz zmiana organizacji pracy na prze┼éomie XIX i XX wieku sprawi┼éy, ┼╝e pracownicy i pracownice byli ┼éatwi do zast─ůpienia, a wi─Ökszo┼Ť─ç╠ü stanowisk pracy nie wymaga┼éa formalnych kwalifikacji czy d┼éugiego szkolenia. Tym samym strajk oparty o bojkot i kontrole╠Ę poda┼╝y pracy straci┼é na znaczeniu Odpowiedzi─ů╠Ę ruchu zwi─ůzkowego na nowy spos├│b produkcji by┼éa zmiana formy strajk├│w: popularno┼Ť─ç╠ü zdoby┼éo zbiorowe przerywanie pracy, cz─Östo ┼é─ůczone z blokada╠Ę zak┼éadu pracy lub okupacja╠Ę budynk├│w. D─ů┼╝ono do rozszerzania strajku w taki spos├│b, aby obj─ů┼é on ca┼éa╠Ę bran┼╝─Ö╠Ę. Ta forma strajku jest do dzi┼Ť najpopularniejsza i najcz─Ö┼Ťciej stosowana, cho─ç ma wiele wariant├│w. Czasem strajk klasyczny ┼é─ůczony jest z blokada╠Ę zak┼éadu pracy, co ca┼ékowicie parali┼╝uje produkcje╠Ę.┬á W innych przypadkach polega po prostu na niestawianiu si─Ö╠Ę strajkuj─ůcych do pracy. Zdarza si─Ö╠Ę tak┼╝e, z╠çe tego typu strajk prowadzony jest w spos├│b ÔÇ×przerywanyÔÇŁ (pracownicy co jaki┼Ť czas wracaj─ů do pracy, a potem znowu przyst─Öpuj─ů╠Ę do strajku) lub ÔÇ×szachowyÔÇŁ (strajkuj─ů╠Ę po kolei poszczeg├│lne oddzia┼éy zak┼éadu pracy lub kolejne fabryki).

Strajk ÔÇ×w┼éoskiÔÇŁ (w krajach angloj─Özycznych zwany ÔÇ×work-to-ruleÔÇŁ, czyli ÔÇ×praca╠Ę zgodnie z zasadamiÔÇŁ) pojawi┼é si─Ö╠Ę w takich bran┼╝ach jak transport kolejowy, us┼éugi pocztowe czy ochrona zdrowia ÔÇô wsz─Ödzie tam, gdzie spos├│b wykonania pracy okre┼Ťlaj─ů╠Ę liczne regu┼éy i procedury, a organizowanie ÔÇ×klasycznegoÔÇŁ strajku jest nielegalne lub niemo┼╝liwe z innych powod├│w. Sensem strajku w┼éoskiego jest skrupulatne przestrzeganie wszystkich procedur, aby maksymalnie spowolni─ç╠ü prace╠Ę lub ja╠Ę uniemo┼╝liwi─ç. Przyk┼éadowo, we Francji pracownicy kolei spowalniali prace╠Ę, wykorzystuj─ůc przepis, zgodnie z kt├│rym maszynista powinien dokona─ç inspekcji ka┼╝dego mostu na danej trasie, a w razie w─ůtpliwo┼Ťci przeprowadzi─ç╠ü konsultacje╠Ę z reszta╠Ę personelu danego sk┼éadu. W okresie, kiedy francuskie koleje by┼éy znacjonalizowane i obowi─ůzywa┼é na nich zakaz organizacji strajku, protestuj─ůcy kolejarze przeprowadzali inspekcje i konsultacje tak cz─Östo i dok┼éadnie, z╠çe powodowa┼éo to znaczne op├│┼║nienia w ruchu poci─ůg├│w, a tym samym przynosi┼éo straty podobne do klasycznego strajku.

Strajki r├│┼╝ni─ů╠Ę si─Ö╠Ę od siebie nie tylko sposobem prowadzenia, ale tak┼╝e celami, jakie chciano za ich pomoc─ů╠Ę osi─ůgn─ů─ç╠ü. Piotr Grzebyk opisuje ewolucje╠Ę cel├│w akcji strajkowych w nast─Öpuj─ůcy spos├│b: pocz─ůtkowo strajki wybucha┼éy, aby pracodawcy (i w┼éadze pa┼ästwowe) uznali zwi─ůzki zawodowe za organizacje uprawnione do reprezentowania interes├│w pracowniczych. Nast─Öpnie organizowano je, aby ÔÇ×uzyska─ç╠ü od pracodawc├│w korzystniejsze warunki pracyÔÇŁ lub ÔÇ×zmusi─ç╠ü pracodawc├│w do prawid┼éowego wykonywania wia╠Ęz╠ça╠Ęcych um├│w, uk┼éad├│w lub przestrzegania obowi─ůzuj─ůcych ustawÔÇŁ. Z czasem pojawi┼éy si─Ö╠Ę tak┼╝e strajki, kt├│rych celem by┼é nacisk na w┼éadze pa┼ästwowe ÔÇô b─Öd─ůce wyrazem niezadowolenia z prowadzonej polityki w┼éadz oraz prze┼Ťwiadczenia, z╠çe pracownicy maja╠Ę ograniczony wp┼éyw na instytucje pa┼ästwowe.

Dlaczego (wci─ů┼╝) strajkujemy?

W maju 1978 r masowe strajki robotnik├│w przemys┼éu metalowego (g┼é├│wnie samochodowego) sparali┼╝owa┼éy produkcje╠Ę w pasie przemys┼éowym wok├│┼é brazylijskiego S├úo Paolo. 78 tys. os├│b domaga┼éo si─Ö╠Ę podwy┼╝ek p┼éac oraz wprowadzenia bezpo┼Ťrednich negocjacji p┼éacowych na poziomie zak┼éadowym, bez udzia┼éu przedstawicieli rz─ůdu. Chocia┼╝╠ç Brazylia znajdowa┼éa si─Ö╠Ę w tym czasie pod rz─ůdami wojskowej dyktatury, a tego typu strajki by┼éy nielegalne, pracodawcy szybko podj─Öli negocjacje z robotnikami. Straty, jakie wywo┼éa┼é protest metalowc├│w i jego zasi─Ög by┼éy na tyle du┼╝e, z╠çe korporacje motoryzacyjne wola┼éy zgodzi─ç╠ü si─Ö╠Ę na 25% podwy┼╝ki p┼éac ni┼╝╠ç prosi─ç╠ü wojsko o rozbicie strajku. Nieformalny przyw├│dca strajku, Luiz In├ício ÔÇ×LulaÔÇŁ da Silva, kt├│ry 25 lat p├│┼║niej zosta┼é prezydentem Brazylii, podsumowa┼é te wydarzenia w nast─Öpuj─ůcy spos├│b: ÔÇ×Cz┼éowiek szybko si─Ö╠Ę uczy, z╠çe ┼éatwiej si─Ö╠Ę negocjuje, gdy maszyny stoj─ů╠ĘÔÇŁ.

W tym podsumowaniu zawiera si─Ö╠Ę odpowied┼║ na pytanie o to, dlaczego ca┼éy czas strajkujemy, mimo z╠çe sytuacja klasy pracuj─ůcej jest dzi┼Ť du┼╝o lepsza ni┼╝╠ç np. w XIX wieku: strajk lub jego gro┼║ba wyr├│wnuj─ů╠Ę pozycje╠Ę negocjacyjna╠Ę pomi─Ödzy pracodawca╠Ę a pracownikami. Bez mo┼╝liwo┼Ťci organizacji strajku pracownicy maja╠Ę niewielki wp┼éyw na poziom p┼éac, warunki pracy czy jej organizacje╠Ę.

fot.: Inicjatywa Pracownicza

Na poziomie indywidualnym, r├│┼╝nica w posiadanych zasobach pomi─Ödzy pracodawca╠Ę a pracownikiem sprawia, z╠çe to pracodawca jest strona╠Ę narzucaj─ůc─ů╠Ę wysoko┼Ť─ç╠ü p┼éac oraz warunki, w jakich praca ma by─ç ┼Ťwiadczona. Te╠Ę prawid┼éowo┼Ť─ç opisa┼é ju┼╝╠ç w XVII w. Adam Smith, uznawany za ojca filozofii liberalizmu. W swojej pracy Badania nad natura╠Ę i przyczynami bogactwa narod├│w zwr├│ci┼é uwag─Ö╠Ę, z╠çe w przypadku konfliktu pomi─Ödzy pracodawca╠Ę a pracownikiem ten pierwszy jest w znacznie lepszej sytuacji: jego maj─ůtek pozwala mu na utrzymanie si─Ö╠Ę przez du┼╝o d┼éu┼╝szy czas (nawet gdyby przez rok czy dwa mia┼é nikogo nie zatrudnia─ç╠ü), podczas gdy wi─Ökszo┼Ť─ç╠ü pracownik├│w nie ma oszcz─Ödno┼Ťci pozwalaj─ůcych na utrzymanie si─Ö╠Ę bez pracy. Rzecz jasna, pracownicy niezadowoleni z warunk├│w pracy mog─ů╠Ę pr├│bowa─ç╠ü szuka─ç╠ü zatrudnienia gdzie indziej, jednak mechanizm kapitalistycznej konkurencji sprawia, z╠çe ma┼éo prawdopodobne, by inni pracodawcy zaoferowali im znacz─ůco wy┼╝sze pensje na podobnym stanowisku (gdy┼╝╠ç oznacza┼éoby to dla nich znacznie wy┼╝sze koszty pracy i du┼╝o mniejsze zyski).

Nier├│wno┼Ť─ç╠ü stron stosunku pracy zachodzi tak┼╝e na poziomie zbiorowym. Bez mo┼╝liwo┼Ťci przeprowadzenia akcji strajkowej nawet zwi─ůzki zawodowe praktycznie nie s─ů w stanie wymusi─ç╠ü realizacji swoich z╠ça╠Ęda┼ä. Ani przepisy prawa pracy, ani rozbudowana argumentacja ekonomiczna, ani wreszcie apelowanie do dobrej woli pracodawcy czy odwo┼éywanie si─Ö do opinii publicznej same w sobie nie gwarantuj─ů╠Ę, z╠çe postulaty wysuwane przez zwi─ůzki zawodowe zostan─ů╠Ę spe┼énione lub cho─çby cz─Ö┼Ťciowo uwzgl─Ödnione. Dopiero gro┼║ba zbiorowej odmowy pracy jest tym narz─Ödziem, kt├│re sprawia, z╠çe klasy posiadaj─ůce s─ů╠Ę sk┼éonne do powa┼╝nego potraktowania rokowa┼ä (negocjacji) zbiorowych. Oznacza to, z╠çe prawo do strajku jest podstawa╠Ę, bez kt├│rej prawo do tworzenia zwi─ůzk├│w zawodowych traci sens. Cytowany powy┼╝ej Piotr Grzebyk ujmuje te╠Ę prawid┼éowo┼Ť─ç w nast─Öpuj─ůcy spos├│b: ÔÇ×Brak mo┼╝liwo┼Ťci wywarcia presji (przymusu) na pracodawc─Ö za pomoc─ů strajku, tylko bowiem on mo┼╝e odegra─ç taka╠Ę role╠Ę, czyni zbiorowe negocjacje zbiorowym ┼╝ebraniemÔÇŁ. Kr├│tko m├│wi─ůc, bez strajku nie ma mowy o prawie do negocjacji zbiorowych i w konsekwencji r├│wno┼Ťci stronÔÇŁ.

(ÔÇŽ)

Jednym z g┼é├│wnych powod├│w uznawania przez pa┼ästwa demokratyczne prawa do strajku jest fakt, z╠çe zwi─ůzki zawodowe sobie to prawo wywalczy┼éy. Z taka╠Ę, pozornie radykalna╠Ę, interpretacja╠Ę historii prawa do strajku zgadza si─Ö╠Ę nawet cz─Ö┼Ť─ç╠ü prawnik├│w i akademik├│w. Przyk┼éadowo, Janusz ┼╗o┼éy┼äski twierdzi, z╠çe:

ÔÇ×Pocz─ůtkowo strajk by┼é mianowicie traktowany jako zabroniona prawem karnym ┬╗zmowa konspirator├│w┬ź. Dopiero rozw├│j stosunk├│w przemys┼éowych i nieustaj─ůcej walki robotnik├│w o popraw─Ö╠Ę warunk├│w pracy, wynagradzania, szeroko rozumianego zabezpieczenia spo┼éecznego, wolno┼Ťci zrzeszania si─Ö╠Ę spowodowa┼é, z╠çe okre┼Ťlenie prawne ┬╗wolno┼Ť─ç╠ü┬ź strajkowania, czyli mo┼╝liwo┼Ť─ç╠ü legalnego protestu pracownik├│w, zosta┼éo wprowadzone po zniesieniu prawnych zakaz├│w organizowania strajk├│w w kulturze prawnej kraj├│w cywilizacji zachodnichÔÇŁ.

Dok┼éadnie w taki spos├│b dosz┼éo do zalegalizowania strajk├│w w powojennej Polsce: do roku 1982 prawo pracy w PRL-u oparte by┼éo na za┼éo┼╝eniu, z╠çe strajk nie ma racji bytu w gospodarce socjalistycznej. Dopiero masowe strajki w sierpniu 1980 roku, w ramach kt├│rych wysuni─Öto m in postulat ustawowych gwarancji prawa do strajku, wymusi┼éy na PZPR-ze obietnice╠Ę zalegalizowania tej formy walki pracowniczej. Ostatecznie ÔÇ×warunki proklamowania i organizowania strajkuÔÇŁ zosta┼éy okre┼Ťlone w Ustawie o zwi─ůzkach zawodowych przyj─Ötej w 1982 roku, cho─ç╠ü wiele z przyj─Ötych w├│wczas rozwi─ůza┼ä powa┼╝nie utrudnia┼éo pracownikom zorganizowanie legalnej akcji strajkowej (np obowi─ůzek wcze┼Ťniejszego odbycia rokowa┼ä z pracodawca╠Ę czy zakaz organizacji strajk├│w dla poparcia indywidualnych spraw pracowniczych).

P├│┼║niejsza historia przemian prawa do strajku w Polsce dowodzi natomiast prawdziwo┼Ťci tezy, z╠çe s┼éabo┼Ť─ç ruchu pracowniczego prowadzi do ograniczania prawa do strajku. Po 1989 roku w┼éadze krajowe Solidarno┼Ťci nie by┼éy zainteresowane budowa╠Ę silnego ruchu pracowniczego, a za sw├│j g┼é├│wny cel uzna┼éy wspieranie transformacji od gospodarki centralnie sterowanej do kapitalistycznej. W wyniku tej zmiany podej┼Ťcia zaniechano walki o u┼éatwienie procedury organizacji legalnego strajku i w uchwalonej w 1991 r. Ustawie o rozwiazywaniu spor├│w zbiorowych finalnie zachowano wiele obowi─ůzk├│w i procedur, kt├│re w┼éadze PRL-u umie┼Ťci┼éy 8 lat wcze┼Ťniej w Ustawie o zwi─ůzkach zawodowych. W ten spos├│b obowi─ůzuj─ůce do dzi┼Ť╠ü przepisy na wiele sposob├│w ograniczaj─ů╠Ę pracownikom w Polsce mo┼╝liwo┼Ť─ç╠ü szybkiego i prostego zorganizowania akcji strajkowej.

Widzimy wi─Öc, z╠çe przepisy okre┼Ťlaj─ůce, kiedy i jaki strajk jest legalny, nie sa╠Ę niezmienne i ÔÇ×dane raz na zawszeÔÇŁ. Podlegaj─ů╠Ę zmianom zar├│wno na skutek uchwalania nowego prawa, jak i w wyniku interpretacji dokonywanej przez sady i w┼éadze pa┼ästwowe. Pracodawcy i ich organizacje aktywnie lobbuj─ů╠Ę na rzecz wprowadzania kolejnych ogranicze┼ä╠ü utrudniaj─ůcych organizacje╠Ę strajku oraz wykorzystuj─ů╠Ę s─ůdy do blokowania akcji strajkowych. W┼éadze pa┼ästwowe i samorz─ůdowe tak┼╝e s─ů╠Ę zainteresowane tym, by liczb─Ö╠Ę strajk├│w ograniczy─ç╠ü do minimum. Je┼╝eli te d─ů┼╝enia pracodawc├│w i w┼éadz publicznych nie spotykaj─ů╠Ę si─Ö z oporem ze strony ruchu zwi─ůzkowego, to efektem jest zaw─Ö┼╝enie definicji legalnego strajku: kolejne formy dzia┼éania stosowane przez zwi─ůzki zawodowe uznane b─Öd─ů╠Ę za nielegalne (np. strajk okupacyjny, strajk przeciwko prywatyzacji), a kolejne grupy pracownik├│w zostan─ů╠Ę z mocy prawa pozbawione mo┼╝liwo┼Ťci organizowania akcji strajkowych.

Opisany wy┼╝ej trend do ograniczania prawa do strajku zaobserwowa─ç╠ü mo┼╝na od lat 80 XX wieku we wszystkich krajach Europy oraz w USA. Jednym z jego najbardziej jaskrawych przejaw├│w by┼éo uchwalenie w Wielkiej Brytanii w 1980 roku Ustawy o zatrudnieniu, kt├│ra zakazywa┼éa zwi─ůzkom zawodowym organizowania tzw. lotnych pikiet ÔÇô solidarno┼Ťciowych akcji protestacyjnych prowadzonych pod bramami zak┼éad├│w pracy przez pracownik├│w zatrudnionych w innych firmach. W ten spos├│b konserwatywny rz─ůd Margaret Thatcher zablokowa┼é mo┼╝liwo┼Ť─ç╠ü rozszerzania akcji strajkowych na kolejne zak┼éady pracy, co mia┼éo fundamentalne znaczenie dla z┼éamania generalnego strajku g├│rnik├│w cztery lata p├│┼║niej.

Najdalej w ograniczaniu prawa do strajku posz┼éy jednak w┼éadze publiczne i pracodawcy w Stanach Zjednoczonych Ameryka┼äski dzia┼éacz zwi─ůzkowy i adwokat Joe Burns w swojej ksi─ů┼╝ce Reviving the strike (O┼╝ywi─ç strajk) w szczeg├│┼éowy spos├│b opisa┼é, jak z┼éo┼╝ona siec╠ü akt├│w prawnych, wyrok├│w s─ůdowych oraz dzia┼éa┼ä w┼éadz doprowadzi┼éa w USA do stworzenia prawnego ÔÇ×systemu kontroli stosunk├│w pracyÔÇŁ blokuj─ůcego mo┼╝liwo┼Ť─ç╠ü legalnego przeprowadzenia skutecznej akcji strajkowej. Na system ten sk┼éadaj─ů si─Ö takie rozwi─ůzania jak: ograniczone mo┼╝liwo┼Ťci prowadzenia rokowa┼ä na poziomie bran┼╝owym, zakaz organizowania strajk├│w podczas obowi─ůzywania uk┼éadu zbiorowego, zakaz organizowania akcji bojkotu oraz strajk├│w solidarno┼Ťciowych, prawo pracodawc├│w do zatrudniania ┼éamistrajk├│w oraz mo┼╝liwo┼Ť─ç╠ü poci─ůgni─Öcia organizator├│w nielegalnych strajk├│w do odpowiedzialno┼Ťci finansowej. Cz─Ö┼Ť─ç╠ü z tych rozwi─ůza┼ä wynika z przepis├│w Ustawy o Krajowych Stosunkach Pracy (NLRA), uchwalonej w 1935 r i okre┼Ťlaj─ůcej ramy ameryka┼äskiego zbiorowego prawa pracy. Inne powstawa┼éy na skutek wieloletniego procesu interpretacji przepis├│w przez s─ůdy. Po┼é─ůczenie tych element├│w doprowadzi┼éo do stopniowego odbierania ameryka┼äskiej klasie pracuj─ůcej mo┼╝liwo┼Ťci organizowania strajku, kt├│ry faktycznie blokuje proces produkcji, a przez to jest skuteczny. Powsta┼éy w ten spos├│b ÔÇ×system kontroli stosunk├│w pracyÔÇŁ pozostawia zwi─ůzkom bardzo ma┼ée pole manewru ÔÇô w wi─Ökszo┼Ťci ograniczone do symbolicznych akcji protestacyjnych, kt├│re pracodawcy mog─ů╠Ę bez ┼╝adnej szkody ignorowa─ç╠ü.

Poniewa┼╝╠ç wiele element├│w ameryka┼äskiego ÔÇ×systemu kontroli stosunk├│w pracyÔÇŁ mo┼╝na odnale┼║─ç╠ü w prawie i wyrokach s─ůd├│w w innych pa┼ästwach (w tym w Polsce), rodzi si─Ö pytanie: W jaki spos├│b ruch zwi─ůzkowy ÔÇô w Polsce, USA i innych krajach ÔÇô mo┼╝e odzyska─ç prawo do swobodnego organizowania akcji strajkowych? Burns sugeruje ÔÇ×powr├│t do korzeniÔÇŁ ÔÇô skupienie si─Ö╠Ę na tym, by strajk by┼é skuteczny, a dopiero w drugiej kolejno┼Ťci branie pod uwag─Ö, czy dane dzia┼éanie jest legalne, czy tez╠ç nie. Jako przyk┼éad takiej strategii podaje prawie roczna╠Ę walk─Ö, kt├│ra╠Ę stoczyli g├│rnicy zrzeszeni w United Mineworkers of America (Zjednoczeni G├│rnicy Ameryki ÔÇô UMWA) przeciwko korporacji Pittston Coal w 1989 roku: mimo z╠çe kierownictwu firmy uda┼éo si─Ö uzyska─ç s─ůdowe zakazy pikiet blokuj─ůcych dojazd do kopalni oraz wyroki nakazuj─ůce UMWA zap┼éat─Ö╠Ę 64 milion├│w dolar├│w grzywny, zwi─ůzkowcy nie przerwali blokad, przez co ostatecznie zmusili pracodawc─Ö╠Ę do spe┼énienia postulat├│w. Uda┼éo im si─Ö tak┼╝e doprowadzi─ç╠ü do uniewa┼╝nienia kar finansowych w post─Öpowaniu przed S─ůdem Najwy┼╝szym.

Polskim przyk┼éadem na skuteczno┼Ť─ç╠ü strategii zwi─ůzkowej proponowanej przez Burnsa s─ů dwa dzikie (nielegalne) strajki, kt├│re w 2015 r i 2022 r przeprowadzili kierowcy bydgoskich Miejskich Zak┼éad├│w Komunikacyjnych. Oba strajki zorganizowano bez wcze┼Ťniejszego wszcz─Öcia sporu zbiorowego, co oznacza┼éo, z╠çe by┼éy one nielegalne ÔÇô ich organizatorom grozi┼éy grzywny lub nawet kary wi─Özienia, a uczestnikom zwolnienia dyscyplinarne. Pomimo tego w 2015 r zaledwie po jednym dniu uda┼éo si─Ö╠Ę odwo┼éa─ç╠ü szefa MZK, a w 2022 r po 14 dniach uzyska─ç╠ü 350 z┼é podwy┼╝ki wynagrodzenia zasadniczego. Dzi─Öki masowemu udzia┼éowi kierowc├│w bydgoskiej komunikacji publicznej w przypadku obu strajk├│w uda┼éo si─Ö╠Ę nie tylko wymusi─ç╠ü realizacje╠Ę postulat├│w, ale tak┼╝e unikn─ů─ç╠ü represji.

Sukcesy ameryka┼äskich g├│rnik├│w z Pittston Coal i bydgoskich kierowc├│w z MZK pokazuj─ů╠Ę, z╠çe s─ů╠Ę sytuacje, w kt├│rych warto zastosowa─ç╠ü szersze podej┼Ťcie do akcji strajkowych, przedk┼éadaj─ůc skuteczno┼Ť─ç╠ü nad legalizm. S─ů╠Ę one tak┼╝e dowodem na prawdziwo┼Ť─ç╠ü powiedzenia, kt├│re jest popularne w┼Ťr├│d cz─Ö┼Ťci ameryka┼äskich zwi─ůzkowc├│w: ÔÇ×Nie ma strajk├│w nielegalnych, s─ů╠Ę tylko przegraneÔÇŁ. Rzecz jasna nie oznacza to, z╠çe skuteczny strajk musi by─ç╠ü z konieczno┼Ťci nielegalny ÔÇô dysponujemy wieloma przyk┼éadami strajk├│w, kt├│re zako┼äczy┼éy si─Ö╠Ę sukcesem i by┼éy przeprowadzone w stu procentach zgodnie z przepisami. Chodzi raczej o zmian─Ö╠Ę perspektywy i odwa┼╝niejsze podej┼Ťcie do walki o prawa pracownicze. Ostatecznie od tego zale┼╝─ů nie tylko nasze warunki pracy i poziom p┼éac, ale tak┼╝e samo prawo do organizacji akcji strajkowych.

Publikowany fragment jest cz─Ö┼Ťci─ů ksi─ů┼╝ki Sp├│r zbiorowy i strajk, kt├│ra ukaza┼éa si─Ö nak┼éadem Og├│lnopolskiego Zwi─ůzku Zawodowego Inicjatywa Pracownicza. Ca┼éa publikacja jest do pobrania za darmo na stronie OZZIP.

 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy ┼Ťrodowisko zaanga┼╝owane w walk─Ö z podzia┼éami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi─Öki Waszemu wsparciu!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś