fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Filozofia i teologia na polach uprawnych

Pozornie praktyczne pytanie o to, jak uprawia膰 rol臋, jest drugorz臋dne wobec pytania o to, co uprawianie roli dla nas oznacza. Trzeba po艂膮czy膰 namys艂 nad rolnictwem z namys艂em nad filozofi膮 i teologi膮. Nigdy nie powinny by艂y zosta膰 rozdzielone.
Filozofia i teologia na polach uprawnych
ilustr.: Zuzanna Kowalczyk

Tekst w pe艂nej wersji wyg艂oszony zosta艂 w formie wyk艂adu pt. 鈥濨rakuj膮ce po艂膮czenie pomi臋dzy filozofi膮, teologi膮 i rolnictwem鈥 w Laudato Si鈥 Research Institute w Campion Hall, University of Oxford 8 marca 2021 roku. Dzi臋kujemy autorce za zgod臋 na przedruk. Nagranie wyk艂adu dost臋pne pod linkiem: http://bityl.pl/Ijzpw

W 1763 roku angielski kr贸l zleci艂 Masonowi i Dixonowi wyrysowanie s艂ynnej linii demarkacyjnej dziel膮cej Now膮 Angli臋 na dwie cz臋艣ci. Podzia艂 ten nie respektuje naturalnych granic wyznaczanych przez topografi臋, klimat czy gleb臋. Dobrze ukazuje za to wsp贸艂czesne podej艣cie do zarz膮dzania ziemi膮 鈥 zosta艂 stworzony przy u偶yciu technik geodezyjnych opracowanych w celu rozstrzygni臋cia d艂ugotrwa艂ego sporu dotycz膮cego kwestii w艂asno艣ci. Dla Masona i Dixona 鈥 oraz kr贸la, kt贸rego reprezentowali 鈥 tereny te nie by艂y miejscem, ale przestrzeni膮: ci膮g艂ym, jednorodnym obszarem, kt贸ry nale偶a艂o podzieli膰 i rozdysponowa膰 wed艂ug matematycznych wylicze艅, jakimi pos艂ugiwa艂y si臋 nowe nauki. Pierwsza pr贸ba wyznaczenia linii zosta艂a udaremniona przez irokeskich przewodnik贸w grupy geodezyjnej, kt贸rzy odm贸wili wej艣cia na terytoria nale偶膮ce do s膮siedniego plemienia. W nowych terenach Irokezi widzieli nie tylko ziemi臋, lecz tak偶e znaczenie nadane jej przez ludzi.

Pos艂ugiwanie si臋 technikami kartograficznymi w celu umacniania dominacji kolonialnej to jednak nic nowego. Sprawa Linii Masona-Dixona jest interesuj膮ca z innego powodu 鈥 podzielona za jej pomoc膮 ludno艣膰 uprawia艂a zupe艂nie r贸偶ne rodzaje rolnictwa. W przedzielonym regionie o identycznych warunkach klimatycznych, topograficznych i glebowych rozwin臋艂y si臋 dwa ca艂kowicie odmienne style uprawy ziemi. Na po艂udnie od linii granicznej, w Maryland, katolicka rodzina Calvert贸w posiada艂a lukratywne plantacje tytoniu, na kt贸rych obok siebie pracowali kontraktowi robotnicy oraz niewolnicy. Na po艂o偶onym po p贸艂nocnej stronie linii terytorium kwakr贸w 偶adnych plantacji nie by艂o. Ich miejsce zajmowa艂y rozleg艂e rodzinne farmy, na kt贸rych uprawiano kukurydz臋, pszenic臋 i hodowano byd艂o mleczne. Kwakrzy mogliby si臋 znacznie bardziej dorobi膰, gdyby zacz臋li uprawia膰 tyto艅. Sprzeciwiali si臋 jednak idei niewolnictwa. Ponad wszystko cenili harmonijne 偶ycie religijne i rodzinne, kt贸re wyra偶a艂o si臋 mi臋dzy innymi w prowadzeniu rodzinnych gospodarstw rolnych.

Za r贸偶nicami w sposobach urz膮dzania rolnictwa nie sta艂y warunki naturalne, ale r贸偶nice w wizjach 艣wiata. To kultura, nie warunki materialne, decydowa艂a o tym, czym by艂o dla tych ludzi rolnictwo. Jakie ro艣liny uprawiali, jakie stosowali metody nawadniania, zbierania plon贸w, kszta艂towania krajobrazu 鈥 i jakie nawyki, my艣li, uczucia czy struktury spo艂eczne podtrzymywa艂y te praktyki oraz z nich wynika艂y. Klimat i krajobraz ograniczaj膮 rzecz jasna dost臋pn膮 pul臋 typ贸w rolnictwa, jakie mo偶na w danym miejscu prowadzi膰, ale te same krajobraz, gleba i topografia mog膮 sta膰 si臋 podstaw膮 istnienia dw贸ch zupe艂nie r贸偶nych wizji ziemskiego i pozaziemskiego dobra.

Parametry fizyczne nie determinuj膮 tego, jak膮 form臋 przybior膮 uprawy. Nie istnieje gotowa recepta na to, jak czyni膰 sobie ziemi臋 poddan膮. To, jaki rodzaj rolnictwa rozwinie si臋 na danym obszarze, odzwierciedla warto艣ci o metafizycznej strukturze, czyli takie, kt贸re opieraj膮 si臋 na zrozumieniu, co jest ostatecznie rzeczywiste i dobre, oraz 偶ycie w zgodzie z tymi przekonaniami. Kszta艂t rolnictwa jest wi臋c integraln膮 cz臋艣ci膮 teologicznych lub filozoficznych rozwa偶a艅. Ka偶dy spos贸b uprawiania ziemi rodzi pytanie o metafizyk臋, jaka za nim stoi, pytanie, jaki 艣wiatopogl膮d i jakie warto艣ci uciele艣nia. Zar贸wno rolnictwo i agronomia, jak i filozofia i teologia nie daj膮 na te pytania odpowiedzi. A to ucina rozmow臋 o przysz艂o艣ci naszej zagro偶onej planety.

Poza zasi臋giem wzroku

Nie ulega w膮tpliwo艣ci, 偶e wsp贸艂czesne filozofia i teologia zaniedbuj膮 temat rolnictwa. 呕yjemy w pierwszym spo艂ecze艅stwie, kt贸re bez przesady mo偶na by nazwa膰 鈥瀙ost-rolniczym鈥. Zagubili艣my przekonanie o tym, 偶e rolnictwo stanowi podstawowy kontekst ludzkiego istnienia. Nie 艂膮czymy ju偶 jedzenia z upraw膮 ziemi ani z sam膮 Ziemi膮. Ogromna odleg艂o艣膰 dzieli nas dzisiaj zar贸wno poj臋ciowo, jak i geograficznie od odwiecznego ludzkiego dramatu czynienia sobie ziemi poddan膮. Dla wi臋kszo艣ci z nas rolnictwo sta艂o si臋 niewidoczne. Skomplikowane i wyspecjalizowane, znajduje si臋 poza zasi臋giem naszego wzroku i naszych my艣li. Warzywa docieraj膮 do nas w plastikowych opakowaniach, bez 偶adnego 艣ladu 艣wiadcz膮cego o tym, 偶e pochodz膮 z ziemi. R贸wnie dobrze mog艂yby zosta膰 wyprodukowane w fabryce. Co do chleba 鈥 staro偶ytnego symbolu jedynego w swoim rodzaju 艂膮czenia si臋 tego, co ludzkie, z tym, co ziemskie, kt贸ry w liturgii eucharystycznej okre艣lamy jako 鈥瀘woc ziemi i pracy r膮k ludzkich鈥 鈥 nietrudno wyobrazi膰 sobie cz艂owieka, kt贸ry przez ca艂e 偶ycie nie dowie si臋, 偶e 贸w chleb zosta艂 zrobiony z pszenicy, kt贸ra wzrasta艂a w s艂o艅cu i deszczu.

呕yjemy w spo艂ecze艅stwie 鈥瀙ost-rolniczym鈥. Zagubili艣my przekonanie, 偶e rolnictwo stanowi podstawowy kontekst naszego istnienia.

Rolnictwo odpowiada za ponad jedn膮 czwart膮 艣wiatowej emisji gaz贸w cieplarnianych. Po艂owa ziemi nadaj膮cej si臋 do zamieszkania jest wykorzystywana do cel贸w rolniczych. 70 procent poboru s艂odkiej wody na 艣wiecie jest wykorzystywane w rolnictwie. Rolnictwo powoduje 78 procent prze偶y藕nienia ocean贸w i w贸d s艂odkich skutkuj膮cego degradacj膮 bior贸偶norodno艣ci. 94 procent biomasy ssak贸w 偶yj膮cych na Ziemi to zwierz臋ta hodowlane. 24 tysi膮ce spo艣r贸d 28 tysi臋cy gatunk贸w zagro偶onych wygini臋ciem znalaz艂o si臋 w tej sytuacji w wyniku rozwoju rolnictwa. Dra偶liwe relacje mi臋dzy ekologami a rolnikami przyczyni艂y si臋 do powstania cz臋艣ciowej, ale stale rosn膮cej 艣wiadomo艣ci, 偶e potrzebujemy rozmowy o warto艣ciach, aby w艂a艣ciwie kierowa膰 naszymi praktykami rolniczymi.

Mimo to wi臋kszo艣膰 krytyk贸w wsp贸艂czesnego rolnictwa zak艂ada, 偶e mo偶na je analizowa膰 jak ka偶d膮 inn膮 ga艂膮藕 gospodarki. Dowodzi tego fakt, 偶e rolnictwo od czasu rewolucji przemys艂owej jest podporz膮dkowane ekonomii i interpretowane w kategoriach gospodarczych. Jest traktowane tak, jakby by艂o kolejnym rodzajem technologii.

Dzia艂aj膮c wsp贸lnie z natur膮

Tymczasem rolnictwo to wi臋cej ni偶 technologia. Ma wyj膮tkowe znaczenie metafizyczne, poniewa偶 zawiera w sobie prawd臋 o tym, 偶e jako ludzie w specyficzny dla siebie spos贸b jeste艣my zwierz臋tami.

Rzadko uznaje si臋 ten metafizyczny wymiar, nie m贸wi膮c ju偶 o krytycznym zaanga偶owaniu w agronomi臋, etyk臋 rolnicz膮, filozofi臋 i teologi臋. Jak wskaza艂 Alexander Schmemann w swojej s艂ynnej pracy 鈥瀂a 偶ycie 艣wiata鈥, fakt, 偶e cz艂owiek to przede wszystkim istota, kt贸ra musi je艣膰, kt贸rej cia艂o nie jest samowystarczalne, ale musi by膰 karmione, za dogmat uzna艂 zar贸wno Ludwig Feuerbach, jak i Ksi臋ga Rodzaju. Znaczenia rolnictwa nie mo偶na jednak sprowadzi膰 do naszej potrzeby jedzenia. Potrzeba ta nie jest charakterystyczna wy艂膮cznie dla istot ludzkich. Ludzi wyr贸偶nia to, co w Ksi臋dze Rodzaju wyra偶one zosta艂o jako 鈥瀠prawianie i dogl膮danie鈥. Rolnictwo nie obrazuje faktu, 偶e musimy je艣膰, ale to, w jaki spos贸b t臋 potrzeb臋 zaspokajamy. W ramach rolnictwa staje si臋 ona kreatywn膮, konstruktywn膮 interakcj膮 pomi臋dzy nami samymi a 艣wiatem, kt贸ry nie jest nami, albo, u偶ywaj膮c poj臋膰 fenomenologa Davida Abrama, 鈥瀓est czym艣 wi臋cej ni偶 my鈥.

W trakcie uprawy roli zar贸wno rolnik, jak i gleba s膮 kszta艂towane i definiowane na nowo. Interpretujemy nasze potrzeby, abstrahuj膮c od potrzeb ziemi, od tego, 偶e ma ona w艂asne oczekiwania i to偶samo艣膰.

Uprawianie przez cz艂owieka ziemi stanowi interpretacj臋 naszej potrzeby jedzenia i w ten spos贸b ukazuje szczeg贸lnie zale偶n膮, ziemsk膮 stron臋 naszej cielesno艣ci. Wendell Berry uchwyci艂 to, m贸wi膮c, 偶e 鈥炁紋jemy w rolnictwie tak, jak 偶yjemy w ciele鈥, poniewa偶 dla istoty ludzkiej 偶ycie w ciele oznacza wyb贸r pewnej interpretacji 偶ycia. Na przeci臋ciu wolno艣ci 鈥 mentalnej i kulturowej 鈥 z konieczno艣ci膮 鈥 materialn膮 i biologiczn膮 鈥 znajduje si臋 rolnictwo, kt贸re zar贸wno wyra偶a, jak i tworzy cz艂owiecze艅stwo. Nic dziwnego, 偶e Biblia Hebrajska stawia je w samym centrum ludzkiego powo艂ania.

Rolnictwo r贸偶ni si臋 od technologicznego przekszta艂cania biernych obiekt贸w dla ludzkich cel贸w. Mo偶na skonstruowa膰 st贸艂 z drzewa, kt贸re od chwili, gdy si臋 je potnie, jest ca艂kowicie martwe, mo偶na te偶 鈥 jak w g贸rnictwie 鈥 wydobywa膰 z ziemi martwe surowce. W rolnictwie dzia艂anie cz艂owieka wsp贸艂dzia艂a z procesami zachodz膮cymi naturalnie i steruje nimi. Naj艣ci艣lej wi膮偶e si臋 to z physis w pierwotnym znaczeniu tego terminu 鈥 鈥瀝osn膮膰鈥: jest to dzia艂anie wsp贸lne, tw贸rcze wykorzystywanie rzeczy, kt贸re maj膮 w艂asn膮 wewn臋trzn膮 dynamik臋 zmian i s膮 na co艣 ukierunkowane.

Z punktu widzenia rolnictwa 艣wiat nie jest jedynie darem, kt贸ry mo偶emy przyj膮膰 lub odrzuci膰, tak jak mo偶emy wydoby膰 lub zostawi膰 rop臋 pod lodami Arktyki. Uprawianie gleby, aby ros艂a na niej pszenica, wymaga wsp贸艂pracy mi臋dzy rolnikiem a gleb膮, w kt贸rej zar贸wno rolnik, jak i gleba s膮 kszta艂towane i definiowane na nowo. Powsta艂y chleb jest produktem zar贸wno natury, jak i kultury. Potwierdza to liturgia eucharystyczna. To w艂a艣nie ta wyj膮tkowa zbie偶no艣膰 natury i kultury sprawia, 偶e chleb wyra偶a cz艂owiecze艅stwo w spos贸b szczeg贸lnie g艂臋boki: u艣wiadamia, co to znaczy by膰 cz艂owiekiem, 偶yj膮c w stworzonym 艣wiecie.

Biblijny Izrael a wsp贸艂czesne rolnictwo

Chcia艂abym to uwypukli膰, przeciwstawiaj膮c metafizyk臋 wsp贸艂czesnego rolnictwa przemys艂owego zupe艂nie innej 鈥 metafizyce Izraela przedstawionej w Biblii Hebrajskiej. Te przyk艂ady pokazuj膮, 偶e wyb贸r 艣wiatopogl膮du, kt贸ry realizujemy w sposobie uprawiania ziemi, jest mo偶liwy.

Izrael z Biblii Hebrajskiej pojmowa艂 ziemi臋 w kategoriach daru i takie rozumienie wyra偶a艂 poprzez swoje rolnictwo. My jednak nie musimy rozumie膰 艣wiata w ten spos贸b. R贸wnie dobrze mo偶emy go postrzega膰 jako zbiornik ludzkich preferencji i pragnie艅, pozbawiony w艂asnej to偶samo艣ci. W tym 艣wiecie ziemia jest ca艂kowicie podatna na traktowanie (czy kiedykolwiek zastanawiali艣cie si臋 nad etymologi膮 s艂owa 鈥瀟raktor鈥?), co otwiera perspektyw臋 nieograniczonych mo偶liwo艣ci bioin偶ynierii.

Mo偶emy te偶 uzna膰, 偶e 艣wiat posiada sw贸j wewn臋trzny charakter, ale rozpatrywa膰 go w kategoriach brutalnej faktyczno艣ci, czystego naturalizmu, nagiej fizyczno艣ci. Symbolem tej przysz艂o艣ci s膮 dla mnie g艂臋bokie pr臋gi pozostawione w glebie przez przemys艂owy kombajn. Decydujemy si臋 interpretowa膰 nasze fizyczne potrzeby, abstrahuj膮c od jakichkolwiek 鈥瀙otrzeb鈥 ziemi, od tego, 偶e ma ona w艂asne oczekiwania i to偶samo艣膰. W tej przysz艂o艣ci proces pozyskiwania po偶ywienia z gleby dos艂ownie mia偶d偶y jej 偶ycie. Ale by膰 mo偶e nie ma to znaczenia, poniewa偶 do czasu, a偶 ca艂kowicie wyeksploatujemy gleb臋, b臋dziemy mieli na tyle skuteczn膮 hydroponik臋 (czyli bezglebow膮 upraw臋 ro艣lin), 偶e nie b臋dziemy ju偶 gleby potrzebowa膰, albo skolonizujemy Marsa.

Mo偶emy jednak wybra膰, jak widzimy t臋 ziemi臋 i nas samych 鈥 zamieszkuj膮ce j膮 ludzkie zwierz臋ta. Mo偶emy przebiera膰 w teoriach i nawykach patrzenia, kt贸re kultywujemy w sobie i w naszych spo艂ecze艅stwach. Rolnictwo si艂膮 rzeczy odzwierciedla nasz 艣wiatopogl膮d. Nie mamy na to wp艂ywu. Mamy jednak wp艂yw na to, jaki to jest 艣wiatopogl膮d.

Pismo 艢wi臋te Izraela rozpoczyna si臋 od zaproszenia do postrzegania tego 艣wiata w pewien konkretny spos贸b. Zaprasza nas do umieszczenia naszego ludzkiego 偶ycia i jego cel贸w na niesko艅czenie szerokim tle. Walter Brueggemann opisa艂 s艂ynny pierwszy rozdzia艂 Ksi臋gi Rodzaju jako poemat liturgiczny, kt贸rego recytacja wprowadza nas w opowie艣膰 o 艣wiecie jako darze ustanowionym przez swobodnie wypowiedziane Boskie s艂owo. Ellen Davies widzi w poemacie propozycj臋 kontemplacyjnego spojrzenia na 艣wiat, spojrzenia, kt贸re jest w stanie dostrzec 鈥瀢ewn臋trzne zasady, zgodnie z kt贸rymi rzeczy zosta艂y stworzone i s膮 zorganizowane鈥, i w ten spos贸b sk艂oni膰 nas do podejmowania odpowiednich dzia艂a艅 w tym 艣wiecie. Tekst liturgiczny przedstawia w艂a艣ciwe postrzeganie tych wewn臋trznych zasad, co pozwala ludowi aktywnie uczestniczy膰 w tak objawionym porz膮dku. To, jak widzimy pochodzenie, struktur臋 i przeznaczenie 艣wiata, ma zastosowanie praktyczne. Metafizyka jest teori膮, prawdziwym widzeniem 艣wiata, kt贸re generuje charakterystyczn膮 etyk臋. Jak uj膮艂 to Wendell Berry: 鈥瀂mieni膰 sw贸j umys艂 to zmieni膰 spos贸b dzia艂ania鈥.

ilustr.: Zuzanna Kowalczyk

W Ksi臋dze Rodzaju dzia艂alno艣膰 rolnicza wyra偶a zgodno艣膰 Izraela z Bosk膮 wizj膮 kosmicznego porz膮dku: 鈥瀠prawianie i dogl膮danie ziemi鈥 to definicja bycia cz艂owiekiem w Bo偶ym 艣wiecie; symbolizuj膮 one prawdziwe przyj臋cie daru. Ludzie maj膮 korzysta膰 z ziemi i utrzymywa膰 jej p艂odno艣膰 w ramach wype艂niania Boskiego nakazu oraz w zgodzie z Boskim prawem.

Za艂o偶eniem takiego uj臋cia jest metafizyka jednego porz膮dku kosmicznego 鈥 moralnego i fizycznego zarazem. Ksi臋ga Kap艂a艅ska nie uznaje rozgranicze艅. Z 艂atwo艣ci膮 w spos贸b dziwnie ci膮g艂y przechodzi przez praktyki rolnicze, religijne, 偶ywieniowe i seksualne. Ten ca艂okszta艂t stworzenia jest znakiem rozpoznawczym 艣wiatopogl膮du Izraelit贸w. Przed Bogiem 艣wiat istnieje jako jedno艣膰 biosfery, kt贸ra jest wewn臋trznie, a nie zewn臋trznie etyczna. W poleceniu, aby uprawia膰 i dogl膮da膰 ziemi, B贸g wskazuje, jak wygl膮da udzia艂 cz艂owieka w tej jedno艣ci. Ludzie nie obserwuj膮 porz膮dku kosmicznego z boku. S膮 z nim nierozerwalnie zwi膮zani. Realizuj膮c swoje cz艂owiecze艅stwo w zgodzie z tym porz膮dkiem, podtrzymuj膮 go i zachowuj膮 jego r贸wnowag臋. W liturgii Izraela ludzka ofiara z owoc贸w pracy rolnej wyra偶a przymierze, podtrzymuje kosmiczny rytm i harmoni臋.

Rolnictwo Izraela jest etyczne, poniewa偶 jest przede wszystkim metafizyczne, czyli wyrasta z teorii ca艂o艣ci. Poci膮ga to za sob膮 dyscyplin臋 troskliwej uwagi, zar贸wno w stosunku do ca艂ego porz膮dku kosmicznego, jak i do konkretnej ziemi, na kt贸rej realizowana jest odpowiedzialno艣膰 za upraw臋 i dogl膮danie. Niezdolno艣膰 cz艂owieka do utrzymania tej uwagi jest rodzajem 艣lepoty na realny 艣wiat, kt贸ra ma tragiczne konsekwencje. Poniewa偶 艣wiat jest jedno艣ci膮, prowadzi to ostatecznie do zniszczenia samego stworzenia.

Nowoczesne rolnictwo naturalistyczne

Nowoczesne rolnictwo przemys艂owe mo偶e z kolei wydawa膰 si臋 ca艂kowicie antymetafizyczne. Odzwierciedla sytuacj臋 kulturow膮, w kt贸rej nie postrzegamy naszych dzia艂a艅 jako pokrywaj膮cych si臋 z porz膮dkiem kosmicznym, w ka偶dym razie na pewno nie na poziomie polityki i zarz膮dzania. Wsp贸艂czesn膮 agronomi臋 cechuje ten sam proceduralizm, kt贸ry charakteryzuje wsp贸艂czesn膮 etyk臋. Agronomia ta dzia艂a pozornie bez odniesienia do jakiejkolwiek wizji ca艂o艣ci. Postrzega siebie jako zaanga偶owan膮 w czysto empiryczne rozwi膮zywanie problem贸w, w kt贸rym jedynym istotnym zagadnieniem jest techniczne pytanie, jak uzyska膰 maksymaln膮 ilo艣膰 kalorii z minimalnego obszaru ziemi przy minimalnych zasobach 鈥 a wi臋c to, co wiod膮cy g艂os w etyce rolniczej nazywa 鈥瀙rodukcyjno艣ci膮鈥.

W tym sensie mo偶e si臋 wydawa膰, 偶e wsp贸艂czesne rolnictwo jest pozbawione metafizyki, 偶e to jest jego cech膮 wyr贸偶niaj膮c膮. Ale przystanie na ten stan rzeczy by艂oby zgod膮 na to, co Charles Taylor okre艣la mianem teorii odejmowania. W rzeczywisto艣ci, podobnie jak sekularyzm, stanowi ono metafizyk臋 pozytywn膮 sam膮 w sobie, to, co Taylor nazywa 鈥瀞truktur膮 zamkni臋tego 艣wiata鈥. Nie jest to moralna pr贸偶nia. Nadal istnieje operatywne poj臋cie dobra 鈥 i rzeczywi艣cie bez takiego horyzontu nie mog艂oby istnie膰 偶adne ukierunkowane dzia艂anie 鈥 ale dobro to nie posiada wyra藕nego transcendentnego odniesienia; jest to immanentnie rozumiane dobro ludzkie, dobro ludzkiego zdrowia i wzrastania. Ten cel jest pojmowany w oderwaniu od dobra kosmicznego; przyjmuje si臋 go jako samowystarczalny i samowyja艣niaj膮cy si臋.

W tym uj臋ciu natura jest rozumiana albo jako niesko艅czenie plastyczna 鈥 sama natura nie ma bowiem natury 鈥 albo jako zawieraj膮ca cechy fizyczne, ale nie moralne czy duchowe. Funkcjonuje tu szeroko poj臋te kartezja艅skie rozumienie relacji mi臋dzy tym, co fizyczne, a tym, co mentalne. Znaczenie i moralno艣膰 s膮 wewn膮trz-ludzkie i wewn膮trz-umys艂owe, a 艣wiat zewn臋trzny jest po prostu nagim przed艂u偶eniem, kt贸re mo偶na dowolnie przekszta艂ca膰 i kt贸rym mo偶na dowolnie manipulowa膰. W wizji tej porz膮dki moralny, duchowy i fizyczny mo偶na 艂atwo odr贸偶ni膰 od siebie, rozdzieli膰 i zaj膮膰 si臋 nimi osobno. Znaczenie fizycznego dzia艂ania, takiego jak oranie pola, jest zewn臋trzne 鈥 przypisane mu 鈥 a nie zawarte w kszta艂cie, charakterze i duchu samego dzia艂ania oraz w sposobie, w jaki dzia艂anie to nadaje podmiotowi kszta艂t szczeg贸lnego rodzaju istoty. Wsp贸艂czesne rolnictwo przemys艂owe jest wi臋c, u偶ywaj膮c j臋zyka metafizyki, naturalizmem.

Nie chc臋 tutaj krytykowa膰 nowoczesnego rolnictwa przemys艂owego na poziomie etycznym, cho膰 rozpaczliwie si臋 tego domaga. Zauwa偶am jedynie, 偶e zas艂uguje ono na uwag臋 na poziomie 艣wiatopogl膮dowym. Nie chodzi o to, 偶e rolnictwo nie zak艂ada 偶adnego porz膮dku kosmicznego; chodzi po prostu o to, 偶e o tym za艂o偶onym porz膮dku nie m贸wimy, a nie m贸wi膮c o tym, milcz膮co si臋 na to zgadzamy. Nie postrzegaj膮c rolnictwa jako metafizycznego, nigdy w pe艂ni nie anga偶ujemy si臋 w pytanie, czy jest to rodzaj 艣wiata, w kt贸rym chcemy 偶y膰 lub my艣limy, 偶e 偶yjemy. Wielu krytyk贸w nowoczesnego rolnictwa przemys艂owego wskazuje na tak samo rozumiane abstrakcyjne, naturalizowane dobro cz艂owieka. Ich krytyka polega po prostu na przedstawieniu alternatywnych danych, kt贸re sugeruj膮, 偶e istniej膮 lepsze drogi do osi膮gni臋cia tego celu. W takim przypadku kontekst, w kt贸rym dobro cz艂owieka jest rozumiane, wyja艣niane i interpretowane, pozostaje niewypowiedziany, a zatem nie jest dost臋pny odbiorcom, co stanowi przeszkod臋 dla moralnej dyskusji.

Filozofia, teologia, rolnictwo

Rolnicza wizja Izraela mo偶e mie膰 jedynie ograniczony wp艂yw na wsp贸艂czesne spo艂ecze艅stwo. U偶ywaj膮c jej jako kliszy dla wsp贸艂czesnego rolnictwa, nie pr贸buj臋 sugerowa膰, 偶e rolnictwo Biblii Hebrajskiej nale偶y przedk艂ada膰 nad rolnictwo zachodniej 艣wieckiej nowoczesno艣ci. Cho膰 my艣l臋, 偶e tak jest, pochopne wysuni臋cie takiego argumentu grozi艂oby popadni臋ciem w nostalgiczny idealizm.

Chodzi mi o to, co na 艣wiat艂o dzienne wydobywa sam kontrast. Zach臋ca nas on do dostrze偶enia, 偶e kultury rolne po艣rednio przekazuj膮 prawd臋 o pewnym poj臋ciu kosmicznego porz膮dku i przedstawiaj膮 podstawowe mo偶liwo艣ci bycia cz艂owiekiem w ramach tego porz膮dku. Pozornie praktyczne pytanie o to, jak uprawia膰 rol臋, jest na jakim艣 poziomie drugorz臋dne wobec pytania o to, co oznacza dla nas uprawianie roli i fakt, 偶e mo偶emy dzi臋ki niemu 偶y膰.

Mo偶emy stworzy膰 warunki do rozmowy na ten temat, je艣li oprzemy si臋 specjalizacji. Rolnictwo jest tak silnym rozpuszczalnikiem dla idei, 偶e wydaje si臋 czasem, i偶 mo偶emy od艂o偶y膰 na p贸藕niej uprawianie filozofii i teologii, jakby by艂y one luksusami, kt贸rym mo偶na si臋 odda膰 dopiero po za艂atwieniu spraw praktycznych. Tymczasem sprawy praktyczne s膮 filozoficzne i teologiczne. A filozofia i teologia powinny, jak wzywa Wendell Berry, wyj艣膰 na pola, je艣li nie dos艂ownie, to chocia偶 w sensie poj臋ciowym. Nadszed艂 czas, aby po艂膮czy膰 to, co nigdy nie powinno by艂o zosta膰 rozdzielone.

Tytu艂, skr贸ty i 艣r贸dtytu艂y od redakcji.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij