magazyn lewicy katolickiej

Filozofia i teologia na polach uprawnych

Pozornie praktyczne pytanie o to, jak uprawia─ç rol─Ö, jest drugorz─Ödne wobec pytania o to, co uprawianie roli dla nas oznacza. Trzeba po┼é─ůczy─ç namys┼é nad rolnictwem z namys┼éem nad filozofi─ů i teologi─ů. Nigdy nie powinny by┼éy zosta─ç rozdzielone.
Filozofia i teologia na polach uprawnych
ilustr.: Zuzanna Kowalczyk

Tekst w pe┼énej wersji wyg┼éoszony zosta┼é w formie wyk┼éadu pt. ÔÇ×Brakuj─ůce po┼é─ůczenie pomi─Ödzy filozofi─ů, teologi─ů i rolnictwemÔÇŁ w Laudato SiÔÇÖ Research Institute w Campion Hall, University of Oxford 8 marca 2021 roku. Dzi─Ökujemy autorce za zgod─Ö na przedruk. Nagranie wyk┼éadu dost─Öpne pod linkiem: http://bityl.pl/Ijzpw

W 1763 roku angielski kr├│l zleci┼é Masonowi i Dixonowi wyrysowanie s┼éynnej linii demarkacyjnej dziel─ůcej Now─ů Angli─Ö na dwie cz─Ö┼Ťci. Podzia┼é ten nie respektuje naturalnych granic wyznaczanych przez topografi─Ö, klimat czy gleb─Ö. Dobrze ukazuje za to wsp├│┼éczesne podej┼Ťcie do zarz─ůdzania ziemi─ů ÔÇô zosta┼é stworzony przy u┼╝yciu technik geodezyjnych opracowanych w celu rozstrzygni─Öcia d┼éugotrwa┼éego sporu dotycz─ůcego kwestii w┼éasno┼Ťci. Dla Masona i Dixona ÔÇô oraz kr├│la, kt├│rego reprezentowali ÔÇô tereny te nie by┼éy miejscem, ale przestrzeni─ů: ci─ůg┼éym, jednorodnym obszarem, kt├│ry nale┼╝a┼éo podzieli─ç i rozdysponowa─ç wed┼éug matematycznych wylicze┼ä, jakimi pos┼éugiwa┼éy si─Ö nowe nauki. Pierwsza pr├│ba wyznaczenia linii zosta┼éa udaremniona przez irokeskich przewodnik├│w grupy geodezyjnej, kt├│rzy odm├│wili wej┼Ťcia na terytoria nale┼╝─ůce do s─ůsiedniego plemienia. W nowych terenach Irokezi widzieli nie tylko ziemi─Ö, lecz tak┼╝e znaczenie nadane jej przez ludzi.

Pos┼éugiwanie si─Ö technikami kartograficznymi w celu umacniania dominacji kolonialnej to jednak nic nowego. Sprawa Linii Masona-Dixona jest interesuj─ůca z innego powodu ÔÇô podzielona za jej pomoc─ů ludno┼Ť─ç uprawia┼éa zupe┼énie r├│┼╝ne rodzaje rolnictwa. W przedzielonym regionie o identycznych warunkach klimatycznych, topograficznych i glebowych rozwin─Ö┼éy si─Ö dwa ca┼ékowicie odmienne style uprawy ziemi. Na po┼éudnie od linii granicznej, w Maryland, katolicka rodzina Calvert├│w posiada┼éa lukratywne plantacje tytoniu, na kt├│rych obok siebie pracowali kontraktowi robotnicy oraz niewolnicy. Na po┼éo┼╝onym po p├│┼énocnej stronie linii terytorium kwakr├│w ┼╝adnych plantacji nie by┼éo. Ich miejsce zajmowa┼éy rozleg┼ée rodzinne farmy, na kt├│rych uprawiano kukurydz─Ö, pszenic─Ö i hodowano byd┼éo mleczne. Kwakrzy mogliby si─Ö znacznie bardziej dorobi─ç, gdyby zacz─Öli uprawia─ç tyto┼ä. Sprzeciwiali si─Ö jednak idei niewolnictwa. Ponad wszystko cenili harmonijne ┼╝ycie religijne i rodzinne, kt├│re wyra┼╝a┼éo si─Ö mi─Ödzy innymi w prowadzeniu rodzinnych gospodarstw rolnych.

Za r├│┼╝nicami w sposobach urz─ůdzania rolnictwa nie sta┼éy warunki naturalne, ale r├│┼╝nice w wizjach ┼Ťwiata. To kultura, nie warunki materialne, decydowa┼éa o tym, czym by┼éo dla tych ludzi rolnictwo. Jakie ro┼Ťliny uprawiali, jakie stosowali metody nawadniania, zbierania plon├│w, kszta┼étowania krajobrazu ÔÇô i jakie nawyki, my┼Ťli, uczucia czy struktury spo┼éeczne podtrzymywa┼éy te praktyki oraz z nich wynika┼éy. Klimat i krajobraz ograniczaj─ů rzecz jasna dost─Öpn─ů pul─Ö typ├│w rolnictwa, jakie mo┼╝na w danym miejscu prowadzi─ç, ale te same krajobraz, gleba i topografia mog─ů sta─ç si─Ö podstaw─ů istnienia dw├│ch zupe┼énie r├│┼╝nych wizji ziemskiego i pozaziemskiego dobra.

Parametry fizyczne nie determinuj─ů tego, jak─ů form─Ö przybior─ů uprawy. Nie istnieje gotowa recepta na to, jak czyni─ç sobie ziemi─Ö poddan─ů. To, jaki rodzaj rolnictwa rozwinie si─Ö na danym obszarze, odzwierciedla warto┼Ťci o metafizycznej strukturze, czyli takie, kt├│re opieraj─ů si─Ö na zrozumieniu, co jest ostatecznie rzeczywiste i dobre, oraz ┼╝ycie w zgodzie z tymi przekonaniami. Kszta┼ét rolnictwa jest wi─Öc integraln─ů cz─Ö┼Ťci─ů teologicznych lub filozoficznych rozwa┼╝a┼ä. Ka┼╝dy spos├│b uprawiania ziemi rodzi pytanie o metafizyk─Ö, jaka za nim stoi, pytanie, jaki ┼Ťwiatopogl─ůd i jakie warto┼Ťci uciele┼Ťnia. Zar├│wno rolnictwo i agronomia, jak i filozofia i teologia nie daj─ů na te pytania odpowiedzi. A to ucina rozmow─Ö o przysz┼éo┼Ťci naszej zagro┼╝onej planety.

Poza zasi─Ögiem wzroku

Nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e wsp├│┼éczesne filozofia i teologia zaniedbuj─ů temat rolnictwa. ┼╗yjemy w pierwszym spo┼éecze┼ästwie, kt├│re bez przesady mo┼╝na by nazwa─ç ÔÇ×post-rolniczymÔÇŁ. Zagubili┼Ťmy przekonanie o tym, ┼╝e rolnictwo stanowi podstawowy kontekst ludzkiego istnienia. Nie ┼é─ůczymy ju┼╝ jedzenia z upraw─ů ziemi ani z sam─ů Ziemi─ů. Ogromna odleg┼éo┼Ť─ç dzieli nas dzisiaj zar├│wno poj─Öciowo, jak i geograficznie od odwiecznego ludzkiego dramatu czynienia sobie ziemi poddan─ů. Dla wi─Ökszo┼Ťci z nas rolnictwo sta┼éo si─Ö niewidoczne. Skomplikowane i wyspecjalizowane, znajduje si─Ö poza zasi─Ögiem naszego wzroku i naszych my┼Ťli. Warzywa docieraj─ů do nas w plastikowych opakowaniach, bez ┼╝adnego ┼Ťladu ┼Ťwiadcz─ůcego o tym, ┼╝e pochodz─ů z ziemi. R├│wnie dobrze mog┼éyby zosta─ç wyprodukowane w fabryce. Co do chleba ÔÇô staro┼╝ytnego symbolu jedynego w swoim rodzaju ┼é─ůczenia si─Ö tego, co ludzkie, z tym, co ziemskie, kt├│ry w liturgii eucharystycznej okre┼Ťlamy jako ÔÇ×owoc ziemi i pracy r─ůk ludzkichÔÇŁ ÔÇô nietrudno wyobrazi─ç sobie cz┼éowieka, kt├│ry przez ca┼ée ┼╝ycie nie dowie si─Ö, ┼╝e ├│w chleb zosta┼é zrobiony z pszenicy, kt├│ra wzrasta┼éa w s┼éo┼äcu i deszczu.

┼╗yjemy w spo┼éecze┼ästwie ÔÇ×post-rolniczymÔÇŁ. Zagubili┼Ťmy przekonanie, ┼╝e rolnictwo stanowi podstawowy kontekst naszego istnienia.

Rolnictwo odpowiada za ponad jedn─ů czwart─ů ┼Ťwiatowej emisji gaz├│w cieplarnianych. Po┼éowa ziemi nadaj─ůcej si─Ö do zamieszkania jest wykorzystywana do cel├│w rolniczych. 70 procent poboru s┼éodkiej wody na ┼Ťwiecie jest wykorzystywane w rolnictwie. Rolnictwo powoduje 78 procent prze┼╝y┼║nienia ocean├│w i w├│d s┼éodkich skutkuj─ůcego degradacj─ů bior├│┼╝norodno┼Ťci. 94 procent biomasy ssak├│w ┼╝yj─ůcych na Ziemi to zwierz─Öta hodowlane. 24 tysi─ůce spo┼Ťr├│d 28 tysi─Öcy gatunk├│w zagro┼╝onych wygini─Öciem znalaz┼éo si─Ö w tej sytuacji w wyniku rozwoju rolnictwa. Dra┼╝liwe relacje mi─Ödzy ekologami a rolnikami przyczyni┼éy si─Ö do powstania cz─Ö┼Ťciowej, ale stale rosn─ůcej ┼Ťwiadomo┼Ťci, ┼╝e potrzebujemy rozmowy o warto┼Ťciach, aby w┼éa┼Ťciwie kierowa─ç naszymi praktykami rolniczymi.

Mimo to wi─Ökszo┼Ť─ç krytyk├│w wsp├│┼éczesnego rolnictwa zak┼éada, ┼╝e mo┼╝na je analizowa─ç jak ka┼╝d─ů inn─ů ga┼é─ů┼║ gospodarki. Dowodzi tego fakt, ┼╝e rolnictwo od czasu rewolucji przemys┼éowej jest podporz─ůdkowane ekonomii i interpretowane w kategoriach gospodarczych. Jest traktowane tak, jakby by┼éo kolejnym rodzajem technologii.

Dzia┼éaj─ůc wsp├│lnie z natur─ů

Tymczasem rolnictwo to wi─Öcej ni┼╝ technologia. Ma wyj─ůtkowe znaczenie metafizyczne, poniewa┼╝ zawiera w sobie prawd─Ö o tym, ┼╝e jako ludzie w specyficzny dla siebie spos├│b jeste┼Ťmy zwierz─Ötami.

Rzadko uznaje si─Ö ten metafizyczny wymiar, nie m├│wi─ůc ju┼╝ o krytycznym zaanga┼╝owaniu w agronomi─Ö, etyk─Ö rolnicz─ů, filozofi─Ö i teologi─Ö. Jak wskaza┼é Alexander Schmemann w swojej s┼éynnej pracy ÔÇ×Za ┼╝ycie ┼ŤwiataÔÇŁ, fakt, ┼╝e cz┼éowiek to przede wszystkim istota, kt├│ra musi je┼Ť─ç, kt├│rej cia┼éo nie jest samowystarczalne, ale musi by─ç karmione, za dogmat uzna┼é zar├│wno Ludwig Feuerbach, jak i Ksi─Öga Rodzaju. Znaczenia rolnictwa nie mo┼╝na jednak sprowadzi─ç do naszej potrzeby jedzenia. Potrzeba ta nie jest charakterystyczna wy┼é─ůcznie dla istot ludzkich. Ludzi wyr├│┼╝nia to, co w Ksi─Ödze Rodzaju wyra┼╝one zosta┼éo jako ÔÇ×uprawianie i dogl─ůdanieÔÇŁ. Rolnictwo nie obrazuje faktu, ┼╝e musimy je┼Ť─ç, ale to, w jaki spos├│b t─Ö potrzeb─Ö zaspokajamy. W ramach rolnictwa staje si─Ö ona kreatywn─ů, konstruktywn─ů interakcj─ů pomi─Ödzy nami samymi a ┼Ťwiatem, kt├│ry nie jest nami, albo, u┼╝ywaj─ůc poj─Ö─ç fenomenologa Davida Abrama, ÔÇ×jest czym┼Ť wi─Öcej ni┼╝ myÔÇŁ.

W trakcie uprawy roli zar├│wno rolnik, jak i gleba s─ů kszta┼étowane i definiowane na nowo. Interpretujemy nasze potrzeby, abstrahuj─ůc od potrzeb ziemi, od tego, ┼╝e ma ona w┼éasne oczekiwania i to┼╝samo┼Ť─ç.

Uprawianie przez cz┼éowieka ziemi stanowi interpretacj─Ö naszej potrzeby jedzenia i w ten spos├│b ukazuje szczeg├│lnie zale┼╝n─ů, ziemsk─ů stron─Ö naszej cielesno┼Ťci. Wendell Berry uchwyci┼é to, m├│wi─ůc, ┼╝e ÔÇ×┼╝yjemy w rolnictwie tak, jak ┼╝yjemy w cieleÔÇŁ, poniewa┼╝ dla istoty ludzkiej ┼╝ycie w ciele oznacza wyb├│r pewnej interpretacji ┼╝ycia. Na przeci─Öciu wolno┼Ťci ÔÇô mentalnej i kulturowej ÔÇô z konieczno┼Ťci─ů ÔÇô materialn─ů i biologiczn─ů ÔÇô znajduje si─Ö rolnictwo, kt├│re zar├│wno wyra┼╝a, jak i tworzy cz┼éowiecze┼ästwo. Nic dziwnego, ┼╝e Biblia Hebrajska stawia je w samym centrum ludzkiego powo┼éania.

Rolnictwo r├│┼╝ni si─Ö od technologicznego przekszta┼écania biernych obiekt├│w dla ludzkich cel├│w. Mo┼╝na skonstruowa─ç st├│┼é z drzewa, kt├│re od chwili, gdy si─Ö je potnie, jest ca┼ékowicie martwe, mo┼╝na te┼╝ ÔÇô jak w g├│rnictwie ÔÇô wydobywa─ç z ziemi martwe surowce. W rolnictwie dzia┼éanie cz┼éowieka wsp├│┼édzia┼éa z procesami zachodz─ůcymi naturalnie i steruje nimi. Naj┼Ťci┼Ťlej wi─ů┼╝e si─Ö to z physis w pierwotnym znaczeniu tego terminu ÔÇô ÔÇ×rosn─ů─çÔÇŁ: jest to dzia┼éanie wsp├│lne, tw├│rcze wykorzystywanie rzeczy, kt├│re maj─ů w┼éasn─ů wewn─Ötrzn─ů dynamik─Ö zmian i s─ů na co┼Ť ukierunkowane.

Z punktu widzenia rolnictwa ┼Ťwiat nie jest jedynie darem, kt├│ry mo┼╝emy przyj─ů─ç lub odrzuci─ç, tak jak mo┼╝emy wydoby─ç lub zostawi─ç rop─Ö pod lodami Arktyki. Uprawianie gleby, aby ros┼éa na niej pszenica, wymaga wsp├│┼épracy mi─Ödzy rolnikiem a gleb─ů, w kt├│rej zar├│wno rolnik, jak i gleba s─ů kszta┼étowane i definiowane na nowo. Powsta┼éy chleb jest produktem zar├│wno natury, jak i kultury. Potwierdza to liturgia eucharystyczna. To w┼éa┼Ťnie ta wyj─ůtkowa zbie┼╝no┼Ť─ç natury i kultury sprawia, ┼╝e chleb wyra┼╝a cz┼éowiecze┼ästwo w spos├│b szczeg├│lnie g┼é─Öboki: u┼Ťwiadamia, co to znaczy by─ç cz┼éowiekiem, ┼╝yj─ůc w stworzonym ┼Ťwiecie.

Biblijny Izrael a wsp├│┼éczesne rolnictwo

Chcia┼éabym to uwypukli─ç, przeciwstawiaj─ůc metafizyk─Ö wsp├│┼éczesnego rolnictwa przemys┼éowego zupe┼énie innej ÔÇô metafizyce Izraela przedstawionej w Biblii Hebrajskiej. Te przyk┼éady pokazuj─ů, ┼╝e wyb├│r ┼Ťwiatopogl─ůdu, kt├│ry realizujemy w sposobie uprawiania ziemi, jest mo┼╝liwy.

Izrael z Biblii Hebrajskiej pojmowa┼é ziemi─Ö w kategoriach daru i takie rozumienie wyra┼╝a┼é poprzez swoje rolnictwo. My jednak nie musimy rozumie─ç ┼Ťwiata w ten spos├│b. R├│wnie dobrze mo┼╝emy go postrzega─ç jako zbiornik ludzkich preferencji i pragnie┼ä, pozbawiony w┼éasnej to┼╝samo┼Ťci. W tym ┼Ťwiecie ziemia jest ca┼ékowicie podatna na traktowanie (czy kiedykolwiek zastanawiali┼Ťcie si─Ö nad etymologi─ů s┼éowa ÔÇ×traktorÔÇŁ?), co otwiera perspektyw─Ö nieograniczonych mo┼╝liwo┼Ťci bioin┼╝ynierii.

Mo┼╝emy te┼╝ uzna─ç, ┼╝e ┼Ťwiat posiada sw├│j wewn─Ötrzny charakter, ale rozpatrywa─ç go w kategoriach brutalnej faktyczno┼Ťci, czystego naturalizmu, nagiej fizyczno┼Ťci. Symbolem tej przysz┼éo┼Ťci s─ů dla mnie g┼é─Öbokie pr─Ögi pozostawione w glebie przez przemys┼éowy kombajn. Decydujemy si─Ö interpretowa─ç nasze fizyczne potrzeby, abstrahuj─ůc od jakichkolwiek ÔÇ×potrzebÔÇŁ ziemi, od tego, ┼╝e ma ona w┼éasne oczekiwania i to┼╝samo┼Ť─ç. W tej przysz┼éo┼Ťci proces pozyskiwania po┼╝ywienia z gleby dos┼éownie mia┼╝d┼╝y jej ┼╝ycie. Ale by─ç mo┼╝e nie ma to znaczenia, poniewa┼╝ do czasu, a┼╝ ca┼ékowicie wyeksploatujemy gleb─Ö, b─Ödziemy mieli na tyle skuteczn─ů hydroponik─Ö (czyli bezglebow─ů upraw─Ö ro┼Ťlin), ┼╝e nie b─Ödziemy ju┼╝ gleby potrzebowa─ç, albo skolonizujemy Marsa.

Mo┼╝emy jednak wybra─ç, jak widzimy t─Ö ziemi─Ö i nas samych ÔÇô zamieszkuj─ůce j─ů ludzkie zwierz─Öta. Mo┼╝emy przebiera─ç w teoriach i nawykach patrzenia, kt├│re kultywujemy w sobie i w naszych spo┼éecze┼ästwach. Rolnictwo si┼é─ů rzeczy odzwierciedla nasz ┼Ťwiatopogl─ůd. Nie mamy na to wp┼éywu. Mamy jednak wp┼éyw na to, jaki to jest ┼Ťwiatopogl─ůd.

Pismo ┼Üwi─Öte Izraela rozpoczyna si─Ö od zaproszenia do postrzegania tego ┼Ťwiata w pewien konkretny spos├│b. Zaprasza nas do umieszczenia naszego ludzkiego ┼╝ycia i jego cel├│w na niesko┼äczenie szerokim tle. Walter Brueggemann opisa┼é s┼éynny pierwszy rozdzia┼é Ksi─Ögi Rodzaju jako poemat liturgiczny, kt├│rego recytacja wprowadza nas w opowie┼Ť─ç o ┼Ťwiecie jako darze ustanowionym przez swobodnie wypowiedziane Boskie s┼éowo. Ellen Davies widzi w poemacie propozycj─Ö kontemplacyjnego spojrzenia na ┼Ťwiat, spojrzenia, kt├│re jest w stanie dostrzec ÔÇ×wewn─Ötrzne zasady, zgodnie z kt├│rymi rzeczy zosta┼éy stworzone i s─ů zorganizowaneÔÇŁ, i w ten spos├│b sk┼éoni─ç nas do podejmowania odpowiednich dzia┼éa┼ä w tym ┼Ťwiecie. Tekst liturgiczny przedstawia w┼éa┼Ťciwe postrzeganie tych wewn─Ötrznych zasad, co pozwala ludowi aktywnie uczestniczy─ç w tak objawionym porz─ůdku. To, jak widzimy pochodzenie, struktur─Ö i przeznaczenie ┼Ťwiata, ma zastosowanie praktyczne. Metafizyka jest teori─ů, prawdziwym widzeniem ┼Ťwiata, kt├│re generuje charakterystyczn─ů etyk─Ö. Jak uj─ů┼é to Wendell Berry: ÔÇ×Zmieni─ç sw├│j umys┼é to zmieni─ç spos├│b dzia┼éaniaÔÇŁ.

ilustr.: Zuzanna Kowalczyk

W Ksi─Ödze Rodzaju dzia┼éalno┼Ť─ç rolnicza wyra┼╝a zgodno┼Ť─ç Izraela z Bosk─ů wizj─ů kosmicznego porz─ůdku: ÔÇ×uprawianie i dogl─ůdanie ziemiÔÇŁ to definicja bycia cz┼éowiekiem w Bo┼╝ym ┼Ťwiecie; symbolizuj─ů one prawdziwe przyj─Öcie daru. Ludzie maj─ů korzysta─ç z ziemi i utrzymywa─ç jej p┼éodno┼Ť─ç w ramach wype┼éniania Boskiego nakazu oraz w zgodzie z Boskim prawem.

Za┼éo┼╝eniem takiego uj─Öcia jest metafizyka jednego porz─ůdku kosmicznego ÔÇô moralnego i fizycznego zarazem. Ksi─Öga Kap┼éa┼äska nie uznaje rozgranicze┼ä. Z ┼éatwo┼Ťci─ů w spos├│b dziwnie ci─ůg┼éy przechodzi przez praktyki rolnicze, religijne, ┼╝ywieniowe i seksualne. Ten ca┼éokszta┼ét stworzenia jest znakiem rozpoznawczym ┼Ťwiatopogl─ůdu Izraelit├│w. Przed Bogiem ┼Ťwiat istnieje jako jedno┼Ť─ç biosfery, kt├│ra jest wewn─Ötrznie, a nie zewn─Ötrznie etyczna. W poleceniu, aby uprawia─ç i dogl─ůda─ç ziemi, B├│g wskazuje, jak wygl─ůda udzia┼é cz┼éowieka w tej jedno┼Ťci. Ludzie nie obserwuj─ů porz─ůdku kosmicznego z boku. S─ů z nim nierozerwalnie zwi─ůzani. Realizuj─ůc swoje cz┼éowiecze┼ästwo w zgodzie z tym porz─ůdkiem, podtrzymuj─ů go i zachowuj─ů jego r├│wnowag─Ö. W liturgii Izraela ludzka ofiara z owoc├│w pracy rolnej wyra┼╝a przymierze, podtrzymuje kosmiczny rytm i harmoni─Ö.

Rolnictwo Izraela jest etyczne, poniewa┼╝ jest przede wszystkim metafizyczne, czyli wyrasta z teorii ca┼éo┼Ťci. Poci─ůga to za sob─ů dyscyplin─Ö troskliwej uwagi, zar├│wno w stosunku do ca┼éego porz─ůdku kosmicznego, jak i do konkretnej ziemi, na kt├│rej realizowana jest odpowiedzialno┼Ť─ç za upraw─Ö i dogl─ůdanie. Niezdolno┼Ť─ç cz┼éowieka do utrzymania tej uwagi jest rodzajem ┼Ťlepoty na realny ┼Ťwiat, kt├│ra ma tragiczne konsekwencje. Poniewa┼╝ ┼Ťwiat jest jedno┼Ťci─ů, prowadzi to ostatecznie do zniszczenia samego stworzenia.

Nowoczesne rolnictwo naturalistyczne

Nowoczesne rolnictwo przemys┼éowe mo┼╝e z kolei wydawa─ç si─Ö ca┼ékowicie antymetafizyczne. Odzwierciedla sytuacj─Ö kulturow─ů, w kt├│rej nie postrzegamy naszych dzia┼éa┼ä jako pokrywaj─ůcych si─Ö z porz─ůdkiem kosmicznym, w ka┼╝dym razie na pewno nie na poziomie polityki i zarz─ůdzania. Wsp├│┼éczesn─ů agronomi─Ö cechuje ten sam proceduralizm, kt├│ry charakteryzuje wsp├│┼éczesn─ů etyk─Ö. Agronomia ta dzia┼éa pozornie bez odniesienia do jakiejkolwiek wizji ca┼éo┼Ťci. Postrzega siebie jako zaanga┼╝owan─ů w czysto empiryczne rozwi─ůzywanie problem├│w, w kt├│rym jedynym istotnym zagadnieniem jest techniczne pytanie, jak uzyska─ç maksymaln─ů ilo┼Ť─ç kalorii z minimalnego obszaru ziemi przy minimalnych zasobach ÔÇô a wi─Öc to, co wiod─ůcy g┼éos w etyce rolniczej nazywa ÔÇ×produkcyjno┼Ťci─ůÔÇŁ.

W tym sensie mo┼╝e si─Ö wydawa─ç, ┼╝e wsp├│┼éczesne rolnictwo jest pozbawione metafizyki, ┼╝e to jest jego cech─ů wyr├│┼╝niaj─ůc─ů. Ale przystanie na ten stan rzeczy by┼éoby zgod─ů na to, co Charles Taylor okre┼Ťla mianem teorii odejmowania. W rzeczywisto┼Ťci, podobnie jak sekularyzm, stanowi ono metafizyk─Ö pozytywn─ů sam─ů w sobie, to, co Taylor nazywa ÔÇ×struktur─ů zamkni─Ötego ┼ŤwiataÔÇŁ. Nie jest to moralna pr├│┼╝nia. Nadal istnieje operatywne poj─Öcie dobra ÔÇô i rzeczywi┼Ťcie bez takiego horyzontu nie mog┼éoby istnie─ç ┼╝adne ukierunkowane dzia┼éanie ÔÇô ale dobro to nie posiada wyra┼║nego transcendentnego odniesienia; jest to immanentnie rozumiane dobro ludzkie, dobro ludzkiego zdrowia i wzrastania. Ten cel jest pojmowany w oderwaniu od dobra kosmicznego; przyjmuje si─Ö go jako samowystarczalny i samowyja┼Ťniaj─ůcy si─Ö.

W tym uj─Öciu natura jest rozumiana albo jako niesko┼äczenie plastyczna ÔÇô sama natura nie ma bowiem natury ÔÇô albo jako zawieraj─ůca cechy fizyczne, ale nie moralne czy duchowe. Funkcjonuje tu szeroko poj─Öte kartezja┼äskie rozumienie relacji mi─Ödzy tym, co fizyczne, a tym, co mentalne. Znaczenie i moralno┼Ť─ç s─ů wewn─ůtrz-ludzkie i wewn─ůtrz-umys┼éowe, a ┼Ťwiat zewn─Ötrzny jest po prostu nagim przed┼éu┼╝eniem, kt├│re mo┼╝na dowolnie przekszta┼éca─ç i kt├│rym mo┼╝na dowolnie manipulowa─ç. W wizji tej porz─ůdki moralny, duchowy i fizyczny mo┼╝na ┼éatwo odr├│┼╝ni─ç od siebie, rozdzieli─ç i zaj─ů─ç si─Ö nimi osobno. Znaczenie fizycznego dzia┼éania, takiego jak oranie pola, jest zewn─Ötrzne ÔÇô przypisane mu ÔÇô a nie zawarte w kszta┼écie, charakterze i duchu samego dzia┼éania oraz w sposobie, w jaki dzia┼éanie to nadaje podmiotowi kszta┼ét szczeg├│lnego rodzaju istoty. Wsp├│┼éczesne rolnictwo przemys┼éowe jest wi─Öc, u┼╝ywaj─ůc j─Özyka metafizyki, naturalizmem.

Nie chc─Ö tutaj krytykowa─ç nowoczesnego rolnictwa przemys┼éowego na poziomie etycznym, cho─ç rozpaczliwie si─Ö tego domaga. Zauwa┼╝am jedynie, ┼╝e zas┼éuguje ono na uwag─Ö na poziomie ┼Ťwiatopogl─ůdowym. Nie chodzi o to, ┼╝e rolnictwo nie zak┼éada ┼╝adnego porz─ůdku kosmicznego; chodzi po prostu o to, ┼╝e o tym za┼éo┼╝onym porz─ůdku nie m├│wimy, a nie m├│wi─ůc o tym, milcz─ůco si─Ö na to zgadzamy. Nie postrzegaj─ůc rolnictwa jako metafizycznego, nigdy w pe┼éni nie anga┼╝ujemy si─Ö w pytanie, czy jest to rodzaj ┼Ťwiata, w kt├│rym chcemy ┼╝y─ç lub my┼Ťlimy, ┼╝e ┼╝yjemy. Wielu krytyk├│w nowoczesnego rolnictwa przemys┼éowego wskazuje na tak samo rozumiane abstrakcyjne, naturalizowane dobro cz┼éowieka. Ich krytyka polega po prostu na przedstawieniu alternatywnych danych, kt├│re sugeruj─ů, ┼╝e istniej─ů lepsze drogi do osi─ůgni─Öcia tego celu. W takim przypadku kontekst, w kt├│rym dobro cz┼éowieka jest rozumiane, wyja┼Ťniane i interpretowane, pozostaje niewypowiedziany, a zatem nie jest dost─Öpny odbiorcom, co stanowi przeszkod─Ö dla moralnej dyskusji.

Filozofia, teologia, rolnictwo

Rolnicza wizja Izraela mo┼╝e mie─ç jedynie ograniczony wp┼éyw na wsp├│┼éczesne spo┼éecze┼ästwo. U┼╝ywaj─ůc jej jako kliszy dla wsp├│┼éczesnego rolnictwa, nie pr├│buj─Ö sugerowa─ç, ┼╝e rolnictwo Biblii Hebrajskiej nale┼╝y przedk┼éada─ç nad rolnictwo zachodniej ┼Ťwieckiej nowoczesno┼Ťci. Cho─ç my┼Ťl─Ö, ┼╝e tak jest, pochopne wysuni─Öcie takiego argumentu grozi┼éoby popadni─Öciem w nostalgiczny idealizm.

Chodzi mi o to, co na ┼Ťwiat┼éo dzienne wydobywa sam kontrast. Zach─Öca nas on do dostrze┼╝enia, ┼╝e kultury rolne po┼Ťrednio przekazuj─ů prawd─Ö o pewnym poj─Öciu kosmicznego porz─ůdku i przedstawiaj─ů podstawowe mo┼╝liwo┼Ťci bycia cz┼éowiekiem w ramach tego porz─ůdku. Pozornie praktyczne pytanie o to, jak uprawia─ç rol─Ö, jest na jakim┼Ť poziomie drugorz─Ödne wobec pytania o to, co oznacza dla nas uprawianie roli i fakt, ┼╝e mo┼╝emy dzi─Öki niemu ┼╝y─ç.

Mo┼╝emy stworzy─ç warunki do rozmowy na ten temat, je┼Ťli oprzemy si─Ö specjalizacji. Rolnictwo jest tak silnym rozpuszczalnikiem dla idei, ┼╝e wydaje si─Ö czasem, i┼╝ mo┼╝emy od┼éo┼╝y─ç na p├│┼║niej uprawianie filozofii i teologii, jakby by┼éy one luksusami, kt├│rym mo┼╝na si─Ö odda─ç dopiero po za┼éatwieniu spraw praktycznych. Tymczasem sprawy praktyczne s─ů filozoficzne i teologiczne. A filozofia i teologia powinny, jak wzywa Wendell Berry, wyj┼Ť─ç na pola, je┼Ťli nie dos┼éownie, to chocia┼╝ w sensie poj─Öciowym. Nadszed┼é czas, aby po┼é─ůczy─ç to, co nigdy nie powinno by┼éo zosta─ç rozdzielone.

Tytu┼é, skr├│ty i ┼Ťr├│dtytu┼éy od redakcji.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś