magazyn lewicy katolickiej

Zamiast podatku cukrowego zaka┼╝my reklam fast food├│w!

P├│┼é roku temu wszed┼é w ┼╝ycie podatek cukrowy. Konsumpcja s┼éodzonych napoj├│w spad┼éa, ich ceny wzros┼éy. Cho─ç reforma osi─ůga zak┼éadane cele, nie sfinansowa┼éy jej korporacje, kt├│re zarabiaj─ů miliardy, a podatnicy ÔÇô przede wszystkim najubo┼╝si.
Zamiast podatku cukrowego zaka┼╝my reklam fast food├│w!
ilustr.: Paulina Radoń

Z pocz─ůtkiem stycznia 2021 roku wesz┼éa w ┼╝ycie nowelizacja ustawy o zdrowiu publicznym, wprowadzaj─ůca tak zwany podatek cukrowy. Nowymi op┼éatami zosta┼éy obj─Öte napoje s┼éodzone zawieraj─ůce powy┼╝ej 5 g cukru na 100 ml napoju, a tak┼╝e te zawieraj─ůce kofein─Ö czy tauryn─Ö. Podatek uderzy┼é te┼╝ w tak zwane ma┼épki ÔÇô butelki z alkoholem o obj─Öto┼Ťci poni┼╝ej 300 ml. Nowelizacja wzbudzi┼éa w debacie publicznej kontrowersje ÔÇô badanie agencji Zymetria wskazywa┼éo, ┼╝e 60 procent Polek i Polak├│w jest przeciwnych wprowadzeniu op┼éaty cukrowej. Obywatele s┼éusznie obawiali si─Ö, ┼╝e podatku nie zap┼éac─ů korporacje, a konsumenci, kt├│rzy b─Öd─ů zmuszeni p┼éaci─ç wi─Öcej za te same produkty.

Teoria i praktyka

W ekonomii m├│wi si─Ö, ┼╝e zar├│wno alkohol, jak i s┼éodzone napoje maj─ů negatywne efekty zewn─Ötrzne. Oznacza to, ┼╝e realnie kosztuj─ů wi─Öcej, ni┼╝ sugerowa┼éaby ich cena sklepowa, bo s─ů ┼║r├│d┼éem problem├│w spo┼éecznych, kt├│rych rozwi─ůzywanie jest kosztowne. O ile picie wody czy jedzenie warzyw nie wi─ů┼╝e si─Ö z efektami ubocznymi, o tyle do ceny w├│dki powinni┼Ťmy doliczy─ç koszty leczenia uzale┼╝nie┼ä, rozwi─ůzywania problem├│w zdrowotnych i rodzinnych wynikaj─ůcych z alkoholizmu czy koszty pomocy ofiarom wypadk├│w, kt├│re spowoduj─ů kierowcy pod wp┼éywem alkoholu. Ceny s┼éodzonych napoj├│w z kolei nie zawieraj─ů w sobie koszt├│w leczenia cukrzycy, pr├│chnicy czy problem├│w, kt├│re mog─ů by─ç pochodn─ů oty┼éo┼Ťci.

Jednym z pierwszych ekonomist├│w, kt├│ry opisa┼é ten problem i zaproponowa┼é jego rozwi─ůzanie, by┼é┬áBrytyjczyk Arthur Pigou, od kt├│rego nazwiska pochodzi tak zwany podatek Pigou. Celem tego podatku jest w┼é─ůczenie wszystkich wymienionych koszt├│w spo┼éecznych w cen─Ö produktu. Efekty mia┼éyby by─ç dwa. Po pierwsze, wzrost ceny, kt├│ry b─Ödzie wynikiem na┼éo┼╝enia podatku, zmniejszy liczb─Ö konsument├│w takiego dobra, a co za tym idzie, zmniejszy si─Ö zakres negatywnych skutk├│w ubocznych. Po drugie, wp┼éywy bud┼╝etowe, kt├│re powstan─ů w wyniku na┼éo┼╝enia podatku, b─Öd─ů mog┼éy pos┼éu┼╝y─ç do rozwi─ůzywania problem├│w wywo┼éanych konsumpcj─ů alkoholu, silnie s┼éodzonych napoj├│w czy paleniem papieros├│w. W taki te┼╝ spos├│b zosta┼é zaprojektowany podatek cukrowy w Polsce ÔÇô jest to tak zwany podatek celowy, z kt├│rego 96,5 procent przychod├│w trafia do Narodowego Funduszu Zdrowia.

Najpowszechniej znanym przyk┼éadem podatku Pigou w Polsce jest podatek akcyzowy ÔÇô obecnie w Polsce akcyza stanowi ponad po┼éow─Ö ceny butelki w├│dki czy paczki papieros├│w, kt├│r─ů p┼éacimy w sklepie. Podatek cukrowy to w praktyce nic innego jak rozszerzenie op┼éaty akcyzowej o kolejn─ů kategori─Ö produkt├│w.

Wyb├│r s┼éodzonych napoj├│w nie by┼é przypadkowy ÔÇô spo┼╝ycie cukru w Polsce ro┼Ťnie z roku na rok. Jak wynika z raportu zrealizowanego dla NFZ ÔÇ×Cukier, oty┼éo┼Ť─ç ÔÇô konsekwencjeÔÇŁ, w latach 2008ÔÇô2017 przeci─Ötne roczne spo┼╝ycie cukru na osob─Ö wzros┼éo o 6 kg ÔÇô z 38 do ponad 44. Przek┼éada si─Ö to na problem z rosn─ůcym odsetkiem dzieci i m┼éodzie┼╝y z nadwag─ů, a koszty leczenia cukrzycy w 2017 roku zosta┼éy oszacowane na 1,7 miliarda z┼éotych. Jak wskazuje cytowany raport ÔÇ×osoba, kt├│rej zgon moz╠çna powia╠Ęzac╠ü z konsekwencjami spoz╠çycia napoj├│w s┼éodzonych cukrem, z╠çyje przecie╠Ętnie o 15 lat kr├│cej niz╠ç s╠ürednio osoba w jej wiekuÔÇŁ, a przyczyn─ů oko┼éo 1400 zgon├│w rocznie jest nadmierne spo┼╝ycie napoj├│w s┼éodzonych cukrem.

Podatek cukrowy przyni├│s┼é efekty ÔÇô zar├│wno te zak┼éadane przez rz─ůdz─ůcych, dotycz─ůce spadku konsumpcji napoj├│w s┼éodzonych, jak i te, kt├│rych obawiali si─Ö konsumenci ÔÇô zwi─ůzane ze wzrostem cen. Jak wskazuje Centrum Monitorowania Rynku, sprzeda┼╝ napoj├│w gazowanych spad┼éa w pierwszych miesi─ůcach roku 2021 o 23 procent (liczone rok do roku), przy wzro┼Ťcie ┼Ťrednich cen o oko┼éo 32 procent (z poziomu 3,36 z┼é do 4,44 z┼é za litr). O 29 procent wzros┼éy ceny w├│d smakowych, a ich sprzeda┼╝ spad┼éa o 24 procent. Poza wzrostem cen producenci zastosowali kilka strategii sprzeda┼╝owych ÔÇô cz─Ö┼Ť─ç zmieni┼éa swoje receptury, zmniejszaj─ůc ilo┼Ť─ç cukru; zacz─Öto dodawa─ç do napoj├│w soki owocowe, a czasem r├│wnie┼╝ zmniejsza─ç obj─Öto┼Ťci sprzedawanych produkt├│w, obni┼╝aj─ůc psychologiczn─ů barier─Ö cenow─ů.

Regulacje w imi─Ö wolnego rynku

Cho─ç w teorii op┼éata cukrowa osi─ůgn─Ö┼éa sw├│j cel i prawdopodobnie zahamuje wzrost spo┼╝ycia cukru w Polsce, z podatkami tego typu wi─ů┼╝e si─Ö jeden problem ÔÇô obci─ů┼╝aj─ů przede wszystkich najubo┼╝szych. Gdy zarabiamy 10 tysi─Öcy miesi─Öcznie, to, czy zap┼éacimy za nap├│j gazowany 3 czy 5 z┼éotych, nie robi nam wi─Ökszej r├│┼╝nicy i nieznacznie wp┼éynie na nasze decyzje zakupowe. Ale gdy ┼╝yjemy za minimaln─ů┬ákrajow─ů, b─Ödzie nam to robi─ç r├│┼╝nic─Ö i by─ç mo┼╝e rzeczywi┼Ťcie sprawi, ┼╝e b─Ödziemy kupowa─ç mniej. Osi─ůgamy wi─Öc zak┼éadany cel spo┼éeczny za pomoc─ů finansowego dyscyplinowania ubogich. Podatek cukrowy najbardziej dotyka zatem tych, kt├│rzy ju┼╝ teraz maj─ů najmniejsz─ů swobod─Ö wyboru tego, jakiej jako┼Ťci produkty kupuj─ů, bo ┼╝yj─ů w warunkach nieustannego przymusu ekonomicznego.

Reformy tego rodzaju w ekonomii nazywa si─Ö market-based policies, czyli polityk─ů gospodarcz─ů opart─ů na rynku. Istot─ů tego typu regulacji nie jest to, ┼╝eby┬ázakaza─ç produkt├│w szkodliwych i┬ániepo┼╝─ůdanych, ale┬á┼╝eby┬áuczyni─ç to┬ánieop┼éacalnym lub drogim. Jest to pr├│ba rozwi─ůzania problemu wygenerowanego przez rynek za pomoc─ů narz─Ödzi rynkowych. Utrzymuje si─Ö w┬áten spos├│b iluzj─Ö ÔÇ×wolno┼ŤciÔÇŁ rynku, a w praktyce odbiera si─Ö dost─Öp do poszczeg├│lnych produkt├│w czy us┼éug najubo┼╝szym.

Podatek cukrowy jest pr├│b─ů rozwi─ůzania problemu wygenerowanego przez rynek za pomoc─ů narz─Ödzi rynkowych. Zamiast ogranicza─ç najubo┼╝szym dost─Öp do produkt├│w za pomoc─ů podatk├│w, mo┼╝na uderzy─ç w tych, kt├│rzy zajmuj─ů si─Ö┬ározbudzaniem naszych pragnie┼ä.

Istniej─ů jednak alternatywne sposoby prowadzenia polityki gospodarczej. Doskona┼éego zestawienia dw├│ch modeli reformizmu ekonomicznego dostarcza historia wprowadzenia zakazu pracy w niedziel─Ö sprzed kilku lat. Jeszcze pi─Ötna┼Ťcie lat temu wi─Ökszo┼Ť─ç sklep├│w ÔÇô bez ┼╝adnego zakazu ÔÇô by┼éa w niedziel─Ö zamkni─Öta, a w soboty otwarta do wczesnego popo┼éudnia. Na przestrzeni ostatnich dziesi─Öciu lat widzieli┼Ťmy stopniow─ů zmian─Ö ÔÇô pojawi┼éy si─Ö ca┼éodobowe supermarkety i galerie handlowe otwarte do p├│┼║nego wieczora, siedem dni w tygodniu. Cho─ç propozycja Prawa i Sprawiedliwo┼Ťci motywowana by┼éa przede wszystkim wzgl─Ödami religijnymi, zakaz handlu w niedziel─Ö zahamowa┼é post─Öpuj─ůcy proces ekspansji rynku na ┼╝ycie spo┼éeczne. Pomimo dziur i nie┼Ťcis┼éo┼Ťci w projekcie ustawy, kt├│re pozwalaj─ů nielicznym sieciom spo┼╝ywczym omija─ç zakaz, reforma cz─Ö┼Ťciowo spe┼éni┼éa swoje cele. Co ciekawe, r├│wnolegle do projektu PiS-u sw├│j pomys┼é na regulacj─Ö handlu w niedziel─Ö przedstawi┼éo OPZZ w porozumieniu z Sojuszem Lewicy Demokratycznej. Zak┼éada┼é on mo┼╝liwo┼Ť─ç pracy w niedziel─Ö pod warunkiem zap┼éacenia pracownikom za ten dzie┼ä pracy dwukrotno┼Ťci wynagrodzenia. Innymi s┼éowy, wszystko mo┼╝e by─ç po staremu, a galerie handlowe mog─ů nadal by─ç otwarte siedem dni w tygodniu. Wystarczy tylko podnie┼Ť─ç ceny, ┼╝eby zap┼éaci─ç pracownikom troch─Ö wi─Öcej. Kogo sta─ç, b─Ödzie m├│g┼é kupowa─ç o dowolnej porze dnia i nocy. Problem z podatkiem cukrowym jest wi─Öc bli┼║niaczy do problemu projektu SLD i OPZZ odno┼Ťnie do pracy w niedziel─Ö.

ilustr.: Paulina Radoń

Alternatywy

┼╣r├│d┼éa problem├│w, z kt├│rymi mamy do czynienia, le┼╝─ů w samych mechanizmach rynkowych. Globalnych korporacji nie interesuje zdrowie konsument├│w, tylko to, ┼╝eby regularnie kupowali ich produkty. Nie dlatego, ┼╝e na ich czele stoj─ů czarne charaktery, kt├│re niczym w kresk├│wkach jowialnie ┼Ťmiej─ů┬ási─Ö za ka┼╝dym razem, gdy kto┼Ť choruje na mia┼╝d┼╝yc─Ö, a dlatego, ┼╝e tak dzia┼éa rynek. Ten, kto sprzedaje wi─Öcej i ma ni┼╝sze koszty, wyprze tego, kto sprzedaje mniej. Im bardziej uzale┼╝niaj─ůcy produkt dostarczysz klientom, tym wi─Öcej zarobisz. Wp┼éyw produkt├│w na zdrowie nie jest zmienn─ů w tym r├│wnaniu. Drastycznych tego dowod├│w dostarcza historia epidemii opioidowej w Stanach Zjednoczonych, gdzie korporacje farmaceutyczne, przy pe┼énej ┼Ťwiadomo┼Ťci potencjalnych zagro┼╝e┼ä, reklamowa┼éy i sprzedawa┼éy silnie uzale┼╝niaj─ůce leki oparte na pochodnych kodeiny. Szacuje si─Ö, ┼╝e na przestrzeni dw├│ch dekad doprowadzi┼éy w ten spos├│b do ┼Ťmierci czterystu tysi─Öcy os├│b, kt├│re najpierw uzale┼╝ni┼éy si─Ö od lek├│w, a p├│┼║niej wpad┼éy w na┼é├│g heroinowy.

Cho─ç mamy tu do czynienia z inn─ů skal─ů ÔÇô szkodliwo┼Ť─ç cukru nijak ma si─Ö┬ádo szkodliwo┼Ťci opioid├│w ÔÇô to problem jest podobny. Korporacje ┼Ťcigaj─ů si─Ö w sprzeda┼╝y napoj├│w, s┼éodyczy czy alkoholu, a jedynym ich celem jest zysk. Ramy tego wy┼Ťcigu powinien ustala─ç rz─ůd, kt├│ry ju┼╝ w tej chwili decyduje o tym, ┼╝e niekt├│rych substancji nie wolno umieszcza─ç w sk┼éadach produkt├│w spo┼╝ywczych. Na przyk┼éad li┼Ťci koki, kt├│re jeszcze sto lat temu by┼éy powszechnie u┼╝ywane w produkcji coli.

Je┼╝eli chcemy wykorzysta─ç adaptacyjny i innowacyjny potencja┼é kapitalizmu w interesie spo┼éecze┼ästwa, to potrzebujemy regulacji, kt├│re wymusz─ů na korporacjach zmiany w recepturach produkt├│w. Zacz─ů─ç mo┼╝na od ustalenia limit├│w cukru w produktach spo┼╝ywczych ÔÇô niech cola przestanie zawiera─ç siedem ┼éy┼╝eczek cukru na ka┼╝d─ů puszk─Ö napoju i zawiera ich, powiedzmy, pi─Ö─ç. Limity takie mo┼╝na regularnie obni┼╝a─ç, daj─ůc korporacjom motywacj─Ö do poszukiwania sk┼éadnik├│w, kt├│re nie tylko zapewni─ů odpowiedni smak, lecz tak┼╝e nie b─Öd─ů te┼╝ nap─Ödza─ç epidemii oty┼éo┼Ťci i cukrzycy. Osi─ůgniemy te same efekty, co za pomoc─ů podatku cukrowego, z tym ┼╝e polityka gospodarcza rz─ůdu przestanie by─ç finansowana z kieszeni najubo┼╝szych, a napoje na p├│┼ékach sklep├│w b─Öd─ů tylko odrobin─Ö┬ádro┼╝sze. Koszty takich reform na┼éo┼╝one by┼éyby na korporacje, bo to po ich stronie le┼╝y poszukiwanie nowych receptur, a nie na klient├│w, na kt├│rych zawsze przerzuca si─Ö podatki od konsumpcji.

Wyj┼Ťcie po angielsku

Licznych przyk┼éad├│w alternatywnych rozwi─ůza┼ä problem├│w zwi─ůzanych z oty┼éo┼Ťci─ů dostarczaj─ů podejmowane na przestrzeni ostatnich lat dzia┼éania rz─ůdu Wielkiej Brytanii. W kraju tym co pi─ůte dziecko zmaga si─Ö z oty┼éo┼Ťci─ů, a ponad 63 procent doros┼éych ma problemy z nadwag─ů. Brytyjski rz─ůd postawi┼é sobie za cel zmniejszenie tej liczby o po┼éow─Ö do 2050 roku. Przyj─Öto szeroki wachlarz rozwi─ůza┼ä: podobny do polskiego podatek cukrowy czy nakaz znakowania produkt├│w spo┼╝ywczych oparty na tak zwanym traffic lights system ÔÇô w kt├│rym kolorami zielonym, ┼╝├│┼étym i czerwonym oznaczana jest ┼╝ywno┼Ť─ç o niskiej, ┼Ťredniej i wysokiej zawarto┼Ťci cukr├│w, t┼éuszczy i soli. R├│wnolegle od ponad dekady rozszerza si─Ö zakazy prowadzenia dzia┼éa┼ä marketingowych reklamuj─ůcych tak zwany HFSS (high in fat, salt & sugar), czyli w przewa┼╝aj─ůcej mierze fast food├│w czy s┼éodzonych napoj├│w gazowanych.

Pierwsze takie zakazy wesz┼éy w ┼╝ycie ju┼╝ w 2007 roku, kiedy zabroniono reklamowania niezdrowej ┼╝ywno┼Ťci podczas nadawania i pomi─Ödzy programami kierowanymi do dzieci do lat szesnastu. Zakaz by┼é rozwijany, a w ubieg┼éym roku zaplanowano dalsze jego rozszerzenie ÔÇô o marketing w internecie oraz wszystkie formy reklamowania niezdrowej ┼╝ywno┼Ťci w telewizji przed godzin─ů 21:00. Jak wskazuj─ů badania, taki zakaz m├│g┼éby zmniejszy─ç w Wielkiej Brytanii liczb─Ö dzieci z oty┼éo┼Ťci─ů i nadwag─ů o 120 tysi─Öcy. Podobne ograniczenia obowi─ůzuj─ů ju┼╝ od lat 80. w Quebecku, a od lat 90. w Norwegii. ┼Üwiatowa Organizacja Zdrowia od 2010 roku rekomenduje wprowadzanie ogranicze┼ä w marketingu niezdrowej ┼╝ywno┼Ťci kierowanym do dzieci. W odpowiedzi na te rekomendacje kolejne kraje, na przyk┼éad Chile, Meksyk czy Irlandia, podj─Ö┼éy dzia┼éania w tym zakresie.

Ju┼╝ dzi┼Ť mamy w Polsce rozmaite ograniczenia w mo┼╝liwo┼Ťci reklamowania alkoholu czy wyrob├│w tytoniowych. Wiemy, ┼╝e to produkty szkodliwe i lepiej dla nas by┼éoby, ┼╝eby┼Ťmy spo┼╝ywali ich mniej. Zamiast ogranicza─ç do nich dost─Öp najubo┼╝szym za pomoc─ů nowych podatk├│w, mo┼╝na uderzy─ç w sektor zajmuj─ůcy si─Ö┬ározbudzaniem naszych pragnie┼ä, wytwarzaniem potrzeb i kuszeniem nas obietnicami, kt├│rych nie spe┼énia. Od dekad leczymy skutki, zamiast im zapobiega─ç. Tak jak jedn─ů z metod walki z problemami spo┼éecznymi zwi─ůzanymi z alkoholizmem jest zakaz reklamy alkoholu, tak samo, je┼╝eli chcemy zawalczy─ç z problemem oty┼éo┼Ťci i nadwagi w┼Ťr├│d dzieci i doros┼éych, musimy zakaza─ç reklamowania produkt├│w, kt├│re za t─Ö nadwag─Ö i oty┼éo┼Ť─ç odpowiadaj─ů.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś