fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Dlaczego polska teologia nie jest lepsza?

W Polsce powstaj─ů ciekawe koncepcje teologiczne (na przyk┼éad ksi─Ö┼╝y Eligiusza Piotrowskiego i Grzegorza Strzelczyka). Ale przewa┼╝a mizeria, kt├│rej liczne ┼Ťwiadectwa wskazuje fanpage ÔÇ×Instytut Pustynnego DemonaÔÇŁ. Czemu poziom polskiej teologii rzymskokatolickiej nie jest wy┼╝szy?
Dlaczego polska teologia nie jest lepsza?
ilustr.: Maria Tołwińska

Prezentujemy g┼éosy dwojga doktor├│w teologii, Piotra Popio┼éka i Angeliki Marii Ma┼éek.

Piotr Popiołek

Wydziały teologiczne jak szkoły zawodowe

Wiele lat temu, jeszcze jako doktorant, rozmawia┼éem z by┼éym ju┼╝ dziekanem pewnego wydzia┼éu teologicznego. Przy wsp├│lnym posi┼éku zapyta┼é, dlaczego zdecydowa┼éem si─Ö na doktorat z teologii dogmatycznej. ÔÇ×I tak nie zostanie pan zatrudniony na uczelni. To jest dyscyplina dla ksi─Ö┼╝yÔÇŁ. Ten komentarz pokazuje zasadniczy problem polskiej teologii. Zorganizowana jest tak, ┼╝e zniech─Öca osoby, kt├│re chcia┼éyby prowadzi─ç powa┼╝ne badania naukowe.

Teologia ma charakter konfesyjny i jest to nieuniknione dla jej uprawiania. Wydzia┼éy teologiczne w Polsce s─ů przede wszystkim wydzia┼éami teologii katolickiej ÔÇô poza takimi przypadkami jak Chrze┼Ťcija┼äska Akademia Teologiczna ÔÇô i s─ů zwi─ůzane z instytucj─ů Ko┼Ťcio┼éa katolickiego. Cz─Östo przy rekrutacji student├│w wymagane s─ů dokumenty potwierdzaj─ůce zaanga┼╝owanie religijne kandydata, na przyk┼éad za┼Ťwiadczenie od proboszcza lub nauczyciela religii ze szko┼éy ┼Ťredniej. Kadra wyk┼éadowcza z kolei musi posiada─ç misj─Ö kanoniczn─ů (uprawnienie do nauczania) przyznan─ů przez miejscowego biskupa. Programy studi├│w r├│wnie┼╝ musz─ů by─ç zatwierdzone przez odpowiedni organ Ko┼Ťcio┼éa ÔÇô nawet je┼Ťli wydzia┼éy teologiczne znajduj─ů si─Ö na uczelniach ┼Ťwieckich. W wypadku wydzia┼é├│w teologicznych na uczelniach katolickich czy uniwersytecie papieskim (w Polsce jest tylko jeden: Uniwersytet Papieski Jana Paw┼éa II w Krakowie), programy studi├│w s─ů okre┼Ťlane przez Stolic─Ö Apostolsk─ů i dokumenty papieskie, takie jak konstytucja apostolska ÔÇ×Sapientia christianaÔÇŁ Jana Paw┼éa II z 1979 roku oraz ÔÇ×Veritatis gaudiumÔÇŁ Franciszka z 2017 roku.

Teologia nie mo┼╝e by─ç jednak uprawiana w oderwaniu od nauk ┼Ťwieckich (w ko┼äcu ÔÇ×┼éaska buduje na naturzeÔÇŁ). Wr─Öcz domaga si─Ö interdyscyplinarno┼Ťci i wchodzenia w dialog z naukami ┼Ťcis┼éymi, spo┼éecznymi i tak dalej. Tymczasem w Polsce niemal brak jest jakiejkolwiek interdyscyplinarno┼Ťci i dialogu z naukami ┼Ťwieckimi. Czyni to z teologii dyscyplin─Ö wsobn─ů, kt├│ra przeczy swoim w┼éasnym za┼éo┼╝eniom.

Teologia, jako namys┼é nad Objawieniem, zawiera tak zwan─ů hierarchi─Ö prawd ÔÇô s─ů rzeczy mniej i bardziej kluczowe dla teologii (na przyk┼éad dogmatyka jest wa┼╝niejsza od katechetyki czy teologii moralnej). Obecne programy teologiczne ca┼ékowicie to ignoruj─ů, skupiaj─ůc na przyk┼éad na przyszykowaniu do nauczania religii w szko┼éach, a marginalizuj─ůc podstawowe dla teologii zagadnienia dogmatyczne, patrystyczne i biblijne. Oczywi┼Ťcie te przedmioty wyst─Öpuj─ů w programach, ale cz─Östo zajmuj─ů marginalne miejsce i nie s─ů traktowane powa┼╝nie przez samych student├│w.

W programie studi├│w mo┼╝na zauwa┼╝y─ç wr─Öcz gorsz─ůcy brak zaj─Ö─ç ─çwiczeniowych, warsztat├│w i tym podobnych. Studenci przez pi─Ö─ç lat niemal w og├│le nie s─ů uczeni samodzielnej pracy naukowej, krytycznego my┼Ťlenia, przeprowadzania kwerend, pisania tekst├│w naukowych. S┼éowem, student w ramach samych studi├│w teologicznych nie uzyskuje ┼╝adnego warsztatu ani przygotowania metodologicznego do pracy naukowej. Innymi s┼éowy, nie jest przygotowywany do tego, by kontynuowa┼é karier─Ö akademick─ů. Po stronie pracownik├│w wydzia┼é├│w teologicznych brakuje inicjatywy, by zach─Öci─ç student├│w do aktywno┼Ťci w ramach uczelni. Banalny przyk┼éad ÔÇô wydzia┼éy te nie organizuj─ů otwartych konferencji naukowych, na kt├│re mogliby si─Ö zg┼éasza─ç studenci i doktoranci; wszystkie tego typu wydarzenia zamiast zwyk┼éego naboru zg┼éosze┼ä zapraszaj─ů wy┼é─ůcznie okre┼Ťlonych go┼Ťci. Wszelkie konferencje dla student├│w musz─ů by─ç organizowane wy┼é─ůcznie przez nich samych, co z kolei rodzi problemy dotycz─ůce ich finansowania i dalszych inicjatyw (jak publikacje pokonferencyjne).

G┼é├│wnym problemem jest jednak to, ┼╝e i studenci, i wyk┼éadowcy traktuj─ů wydzia┼éy teologiczne jak szko┼éy zawodowe, maj─ůce przygotowa─ç absolwent├│w do nauczania religii. Wi─Ökszo┼Ť─ç student├│w nie traktuje teologii jako dyscypliny akademickiej wymagaj─ůcej dojrza┼éo┼Ťci intelektualnej, krytycznego my┼Ťlenia i samodzielno┼Ťci w prowadzeniu pracy badawczej. ÔÇ×Chc─Ö uczy─ç tylko religii w szkole, po co mi toÔÇŁ ÔÇô r├│┼╝ne wersje tego zdania s┼éysza┼éem wielokrotnie. Zaniedbania s─ů te┼╝ po stronie kadry kszta┼éc─ůcej, kt├│ra wie, ┼╝e studenci maj─ů by─ç tylko gotowi do nauczania w szkole, wi─Öc nie mo┼╝na od nich za du┼╝o wymaga─ç. Tu zachodzi sprz─Ö┼╝enie zwrotne ÔÇô niestety w znacznej mierze s┼éabo┼Ť─ç student├│w przek┼éada si─Ö na s┼éabo┼Ť─ç kadry wyk┼éadowczej (i odwrotnie). Ze swego do┼Ťwiadczenia, w roli studenta i prowadz─ůcego zaj─Öcia na teologii, mog─Ö powiedzie─ç bez przek┼éamania, ┼╝e na ka┼╝dym roku mo┼╝na na palcach jednej r─Öki policzy─ç osoby z jakimikolwiek ambicjami naukowymi. I s─ů to g┼é├│wnie studenci dwukierunkowi.

Kadra wyk┼éadowcza jest kolejnym problemem. Chocia┼╝ wydzia┼éy teologiczne podlegaj─ů Ministerstwu Edukacji i Nauki i s─ů utrzymywane ze ┼Ťrodk├│w publicznych, to wiele z nich nie organizuje otwartych konkurs├│w na pracownik├│w akademickich. W kadrze dominuj─ů osoby duchowne, cz─Östo z marnym dorobkiem naukowym. Przek┼éada si─Ö to na program nauczania, kt├│ry prze┼éadowany jest cz─Östo przedmiotami o niskiej warto┼Ťci merytorycznej, s┼éu┼╝─ůcymi podtrzymaniu etat├│w ksi─Ö┼╝y. To z kolei skutkuje brakiem ambicji kadry wyk┼éadowczej, brakiem interdyscyplinarno┼Ťci oraz brakiem bada┼ä (a wi─Öc te┼╝ ich popularyzacji i umi─Ödzynarodowienia). Wydzia┼éy w du┼╝ej mierze zasiedzia┼ée s─ů przez wiekowych wyk┼éadowc├│w teologii publikuj─ůcych tylko w polskich czasopismach teologicznych ÔÇô jest ich oko┼éo osiemdziesi─Öciu ÔÇô kt├│rych cz─Östo nie czyta nikt poza redaktorami (nie m├│wi─ůc ju┼╝ o sposobie naboru artyku┼é├│w do tych czasopism). M┼éodzi pracownicy akademiccy maj─ů zablokowany dost─Öp na wydzia┼éy, gdzie ch─Ötniej zatrudnia si─Ö ksi─Ö┼╝y ze znacznie mniejszym dorobkiem naukowym od ┼Ťwieckich. Mo┼╝na wr─Öcz powiedzie─ç, ┼╝e pomimo formalnych wytycznych ewaluacja na teologii praktycznie od lat nie istnieje. Znaczna cz─Ö┼Ť─ç kadry wyk┼éadowczej ÔÇô jak powiedzia┼éa moja kole┼╝anka pracuj─ůca na jednym z wydzia┼é├│w ÔÇô to ÔÇ×po prostu ksi─Ö┼╝a z doktoratamiÔÇŁ i ÔÇ×nauczyciele religiiÔÇŁ, kt├│rzy nie r├│┼╝ni─ů si─Ö kompetencjami od zwyk┼éych magistr├│w (patrz─ůc optymistycznie). Kontrowersyjne s─ů te┼╝ habilitacje robione przez ksi─Ö┼╝y na S┼éowacji, co pozwala omin─ů─ç trudniejszy tryb uzyskiwania habilitacji w Polsce. Wybitne jednostki, b─Öd─ůce sprawnymi dydaktykami i kompetentnymi pracownikami naukowymi, to niestety rzadkie wyj─ůtki ÔÇô a b┼é─Ödy s─ů systemowe.

M├│wi─ůc wprost, wydzia┼éy teologiczne produkuj─ů du┼╝e ilo┼Ťci ksi─Ö┼╝y doktor├│w, kt├│rzy nie s─ů gotowi do pracy naukowej (doktoraty s─ů zreszt─ů traktowane niczym nagrody dla proboszcz├│w i ksi─Ö┼╝y chc─ůcych wspina─ç si─Ö w hierarchii ko┼Ťcielnej). ┼Üwiadczy─ç mo┼╝e o tym chocia┼╝by liczba przyznawanych grant├│w z teologii w Narodowym Centrum Nauki ÔÇô na przyk┼éad od czasu, gdy w 2016 roku zacz─Öto wr─Öcza─ç granty Sonatina dla m┼éodych doktor├│w, ani jednego takiego grantu nie przyznano doktorom teologii.

Wydzia┼éy teologiczne wymagaj─ů w Polsce fundamentalnej przebudowy ÔÇô od strony programu, przez ewaluacj─Ö pracownik├│w, a┼╝ po podj─Öcie najwa┼╝niejszej kwestii, to znaczy tego, kim maj─ů by─ç absolwenci teologii i czy teologia ma by─ç dyscyplin─ů akademick─ů. Je┼Ťli na wydzia┼éach ma si─Ö odbywa─ç jedynie kszta┼écenie zawodowe z katechetyki przez nauczycieli religii z doktoratami i w koloratkach, to mo┼╝e nie ma sensu tworzy─ç z┼éudzenia i nale┼╝y po prostu zmieni─ç te wydzia┼éy na szko┼éy zawodowe.

Angelika Maria Małek

Teologia wyalienowana

Polska teologia rzymskokatolicka jest oddzielona nie tylko od teologii katolickiej na ┼Ťwiecie, lecz tak┼╝e od innych dyscyplin uniwersyteckich, szczeg├│lnie badaj─ůcych religi─Ö. Interesuje mnie to, gdy┼╝ sama uzyska┼éam stopie┼ä doktora nauk teologicznych, a obecnie pracuj─Ö w obszarze ÔÇ×┼ŤwieckichÔÇŁ bada┼ä nad religi─ů. Maj─ůc wgl─ůd w systemowe przyczyny alienacji teologii od innych dyscyplin, pokr├│tce je tutaj om├│wi─Ö.

Siedem na jedena┼Ťcie wydzia┼é├│w teologii rzymskokatolickiej w Polsce znajduje si─Ö na pa┼ästwowych uniwersytetach (r├│wnie┼╝ ka┼╝de seminarium duchowne formalnie stanowi cz─Ö┼Ť─ç kt├│rego┼Ť wydzia┼éu, nawet je┼╝eli mie┼Ťci si─Ö w innej miejscowo┼Ťci). Teologia jest jednak uprawiana inaczej ni┼╝ religioznawstwo (historia Ko┼Ťcio┼éa, socjologia czy politologia religiiÔÇŽ). Teolog/teolo┼╝ka uznaje doktryn─Ö danego wyznania/religii za prawdziw─ů, a pozosta┼ée dyscypliny i subdyscypliny naukowe zachowuj─ů w tej kwestii oboj─Ötno┼Ť─ç. Obie strony s─ů wi─Öc przekonane o odseparowaniu teologii ÔÇô uznaj─ůcej prawdziwo┼Ť─ç chrze┼Ťcija┼äskiego Objawienia ÔÇô od nauk, kt├│re traktuj─ů t─Ö doktryn─Ö religijn─ů tylko jako jeden z r├│wnoprawnych pogl─ůd├│w. Cho─ç bycie teologiem/teolo┼╝k─ů nie implikuje automatycznie zamkni─Öcia si─Ö na refleksj─Ö naukow─ů badaj─ůc─ů fenomeny religijne od zewn─ůtrz, to nie da si─Ö tu nie zauwa┼╝y─ç obustronnego dystansu.

Do tego dochodzi ┼Ťcis┼éa zale┼╝no┼Ť─ç wydzia┼é├│w teologicznych od w┼éadz ko┼Ťcielnych (a konkretnie biskupa ordynariusza miejsca, pe┼éni─ůcego na t─Ö okoliczno┼Ť─ç funkcj─Ö wielkiego kanclerza, czyli reprezentanta Stolicy Apostolskiej). W teorii dotyczy─ç ma ona programu studi├│w i zgodno┼Ťci tre┼Ťci nauczanych na wydziale z Magisterium Ko┼Ťcio┼éa oraz posiadania przez nauczycieli akademickich misji kanonicznej ÔÇô prawa do nauczania w imieniu Ko┼Ťcio┼éa ÔÇô kt├│ra w przypadkach stwierdzonego odst─Öpstwa od doktryny mo┼╝e by─ç cofni─Öta (ponadto co najmniej jeden wydzia┼é na pa┼ästwowym uniwersytecie wymaga uzyskania przez kandydata zgody wielkiego kanclerza na samo przyst─ůpienie do konkursu). Ta instytucjonalna zale┼╝no┼Ť─ç od biskupa miejsca w praktyce poci─ůga jednak za sob─ů kolejne, tyle┼╝ wa┼╝ne, co nieoficjalne sprz─Ö┼╝enie: bardzo istotnym, o ile nie najistotniejszym, kryterium doboru pracownik├│w naukowych s─ů ┼Ťwi─Öcenia kap┼éa┼äskie. Wed┼éug obecnych danych ksi─Ö┼╝a stanowi─ů oko┼éo 82,5 procent etatowych pracownik├│w naukowych oraz 100 procent dziekan├│w i prodziekan├│w (w przypadku samodzielnych wydzia┼é├│w ÔÇô rektor├│w i prorektor├│w) rzymskokatolickich wydzia┼é├│w teologicznych w Polsce.

Ponadto biskupi wybieraj─ů prezbiter├│w, kt├│rych kieruj─ů na studia doktoranckie, wed┼éug trudnych do okre┼Ťlenia kryteri├│w, a cz─Östo ca┼ékowicie niezale┼╝nie od ich obiektywnych predyspozycji do pracy naukowej. Mo┼╝e to skutkowa─ç instrumentalnym traktowaniem stopni naukowych i pracy badawczej. Podobne konsekwencje mog─ů mie─ç kanony 378 i 478 Kodeksu Prawa Kanonicznego, kt├│re zalecaj─ů, by kandydat na biskupa pozyska┼é stopie┼ä doktora teologii lub prawa kanonicznego (ewentualnie nieuznawany w prawie polskim stopie┼ä licencjata kanonicznego). Wszystko to cz─Östo znajduje odzwierciedlenie w jako┼Ťci i tematyce bronionych doktorat├│w i publikacji aspiruj─ůcych do miana naukowych, szczeg├│lnie tych nawi─ůzuj─ůcych do aktualnej problematyki spo┼éecznej.

Podleg┼éo┼Ť─ç wydzia┼éu i jego kadry biskupowi diecezjalnemu (a w przypadku prezbiter├│w bezpo┼Ťrednio egzekwowane pos┼éusze┼ästwo) rzutuje na poziom bada┼ä naukowych. Obni┼╝a wymogi merytoryczne stawiane nauczycielom akademickim, ogranicza postulowan─ů wsp├│┼écze┼Ťnie mobilno┼Ť─ç badaczy, a w konsekwencji ich rozpoznawalno┼Ť─ç na arenie mi─Ödzynarodowej. Nie maj─ů przecie┼╝ zewn─Ötrznej (pozytywnej czy negatywnej) motywacji do wysi┼éku na rzecz realnego wk┼éadu w stan wiedzy. O ile idea┼éem w pracy naukowej jest d─ů┼╝enie do prawdy samo w sobie, o tyle w praktyce nie bez znaczenia pozostaje motywacja z zewn─ůtrz, jak nagroda za realne efekty podj─Ötego wysi┼éku lub kara za ich brak (cho─çby ryzyko utraty pracy i wszelkie tego konsekwencje). Do┼Ťwiadczenie pokazuje, ┼╝e w praktyce zar├│wno awans naukowy, jak i jego przeciwie┼ästwo pozostaj─ů cz─Östo w do┼Ť─ç lu┼║nym zwi─ůzku z faktycznymi dokonaniami. Jakkolwiek polska nauka dopasowuje si─Ö do ┼Ťwiatowych standard├│w z op├│┼║nieniem i cz─Östo napotyka r├│┼╝nego typu systemowe trudno┼Ťci, tak w tym przypadku proces ten jest niemal ca┼ékowicie zastopowany. Wydaje si─Ö wi─Öc, ┼╝e jest to jedna z dyscyplin, kt├│rej zbli┼╝enie si─Ö do pewnych ju┼╝ wypracowanych kanon├│w (w ramach w┼éasnej dyscypliny mi─Ödzynarodowo i w ramach innych nauk humanistycznych) jest najpilniej potrzebne. W pierwszej kolejno┼Ťci celem mog┼éoby by─ç dor├│wnanie przynajmniej do przeci─Ötnego krajowego standardu uprawiania nauki i na tej podstawie dalsza, interdyscyplinarna refleksja nad wdra┼╝aniem kolejnych zmian w ca┼éej ju┼╝ polskiej akademii.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy ┼Ťrodowisko zaanga┼╝owane w walk─Ö z podzia┼éami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi─Öki Waszemu wsparciu!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś