fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Strajki na uniwersytecie ÔÇô a komu to potrzebne?

Czym jest strajk akademicki? Narz─Ödziem walki o prawa pracownicze. Przyk┼éady p┼éyn─ůce z Uniwersytetu Kalifornijskiego czy protesty os├│b zatrudnianych przez firmy zewn─Ötrzne pokazuj─ů, ┼╝e strajk mo┼╝e by─ç bardzo skuteczny.
Strajki na uniwersytecie ÔÇô a komu to potrzebne?
Strajk na Uniwersytecie Kalifornijskim, listopad 2022 r., zdj. Natecation, lic. CC BY-SA 4.0

Praca uniwersytecka

Uniwersytet jest miejscem pracy. Instytucja ta pe┼éni te┼╝ inne funkcje spo┼éeczne, ale nie zmienia to faktu, ┼╝e jest tak┼╝e pracodawczyni─ů. Praca wykonywana w akademii przyjmuje r├│┼╝ne formy: studentki pracuj─ů poprzez studiowanie, pracownicy administracyjni i gospodarczy zapewniaj─ů funkcjonowanie uniwersytetu na co dzie┼ä, podczas gdy praca pracowniczek naukowych polega na dydaktyce czy prowadzeniu bada┼ä. Przyk┼éady mo┼╝na by mno┼╝y─ç, kluczowa jest natomiast wsp├│┼ézale┼╝no┼Ť─ç poszczeg├│lnych grup. To ich wsp├│┼épraca umo┼╝liwia sprawne dzia┼éanie uniwersytetu jako ca┼éo┼Ťci.

Wykluczanie poszczeg├│lnych grup pracownik├│w (chocia┼╝by przez outsourcing, skutkuj─ůcy cz─Östo bezprawnym zast─Öpowaniem um├│w o prac─Ö umowami ┼Ťmieciowymi czy konieczno┼Ťci─ů zak┼éadania jednoosobowej dzia┼éalno┼Ťci gospodarczej) rozmywa odpowiedzialno┼Ť─ç w┼éadz uniwersytetu za osoby, kt├│re go tworz─ů. W┼éadze mog─ů umy─ç r─Öce, stwierdzaj─ůc, ┼╝e pod wzgl─Ödem prawnym te osoby nie s─ů przecie┼╝ cz─Ö┼Ťci─ů uczelni. Takie podej┼Ťcie ÔÇô chocia┼╝ bywa ekonomicznie op┼éacalne na kr├│tsz─ů met─Ö ÔÇô prowadzi do stopniowego przekszta┼écenia uniwersytetu w korporacj─Ö, na czele kt├│rej stoi dyrektor zarz─ůdzaj─ůcy w postaci rektora, maj─ůcy na celu optymalizacj─Ö wynik├│w finansowych czy punktowych (co bywa jednym i tym samym, gdy jednostki uczelni rozlicza si─Ö z liczby zdobytych grant├│w). Przyk┼éadem takiej sytuacji by┼é w 2014 roku protest os├│b sprz─ůtaj─ůcych na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Powodem by┼é brak wyp┼éat. Uczelnia na pocz─ůtku broni┼éa si─Ö argumentem, ┼╝e nie zatrudnia tych os├│b. Ostatecznie uda┼éo si─Ö im wywalczy─ç zmian─Ö w przetargach na us┼éugi sprz─ůtaj─ůce ÔÇô wprowadzono wym├│g zatrudnienia na podstawie umowy o prac─Ö.

Podobn─ů form─ů prekaryzacji jest zast─Öpowanie etat├│w dydaktycznych lub badawczych kr├│tkimi kontraktami dla m┼éodych naukowc├│w, kt├│re zwykle finansowane s─ů z grant├│w. Gdy tylko finansowanie projektu si─Ö zako┼äczy, uniwersytet mo┼╝e odci─ů─ç si─Ö od os├│b, kt├│re przez kilkana┼Ťcie miesi─Öcy lub kilka lat prowadzi┼éy badania pod jego afiliacj─ů. Bezmy┼Ťlne opieranie bud┼╝etu uczelni w coraz wi─Ökszym stopniu na grantach i dotacjach stanowi istotny problem. Tak zorganizowana instytucja by─ç mo┼╝e b─Ödzie si─Ö szybko pi─Ö┼éa w rankingach uniwersytet├│w, niemniej b─Ödzie r├│wnocze┼Ťnie ÔÇô mo┼╝e nawet jeszcze szybciej ÔÇô marginalizowa┼éa mniej lukratywne czy niszowe badania. A tak┼╝e te bardziej kontrowersyjne. Takie zjawisko mo┼╝na zaobserwowa─ç chocia┼╝by w Wielkiej Brytanii, gdzie Uniwersytet Birkbeck ÔÇô stanowi─ůcy cz─Ö┼Ť─ç Uniwersytetu Londy┼äskiego ÔÇô tnie koszty, redukuj─ůc etaty zwi─ůzane z humanistyk─ů.

Marginalizacj─Ö tego rodzaju bada┼ä uzupe┼énia rosn─ůcy wp┼éyw firm na wyb├│r i rozw├│j tych dziedzin, kt├│re uznawane s─ů za potrzebne czy istotne. Na Uniwersytecie Stanforda nowo powsta┼é─ů Szko┼é─Ö Zr├│wnowa┼╝onego Rozwoju (School of Sustainability) w cz─Ö┼Ťci finansuj─ů koncerny paliwowe. Uniwersytet z miejsca autonomicznego przekszta┼éca si─Ö w aren─Ö walk lobbyst├│w, a tak┼╝e w instytucj─Ö de facto zale┼╝n─ů od korporacji i ich potrzeb. Te kwestie prowadz─ů do szerszego pytania o odpowiedzialno┼Ť─ç spo┼éeczn─ů uniwersytetu. Zar├│wno t─Ö globaln─ů, jak i lokaln─ů. Jakie jest miejsce akademii w spo┼éecze┼ästwie? Jak─ů rol─Ö uniwersytet powinien pe┼éni─ç wobec lokalnej spo┼éeczno┼Ťci i przestrzeni, w kt├│rej si─Ö znajduje? Jakim powinien by─ç pracodawc─ů?

Te dwie tendencje ÔÇô z jednej strony ci─Öcie koszt├│w pracy, outsourcowanie, a z drugiej przemiana uniwersytetu w maszyn─Ö do zdobywania lukratywnych grant├│w z dziedzin potrzebnych przede wszystkim biznesowi ÔÇô s─ů zjawiskiem globalnym, ponadnarodowym i ponadregionalnym. Wida─ç je co roku chocia┼╝by w Polsce podczas dyskusji o rankingu szanghajskim. Przyk┼éad Szko┼éy Zr├│wnowa┼╝onego Rozwoju na Uniwersytecie Stanforda jest jedynie czubkiem g├│ry lodowej, je┼Ťli chodzi o finansowanie bada┼ä naukowych z datk├│w darczy┼äc├│w. Natomiast we Francji stworzono Uniwersytet Paris-Saclay przede wszystkim dlatego, by ten kraj posiada┼é uczelni─Ö w czo┼é├│wce ranking├│w.

Strajk jako forma oporu

Czy akademia jest skazana na tak─ů form─Ö ÔÇ×post─ÖpuÔÇŁ? Jakie s─ů mo┼╝liwe formy oporu? Jedn─ů z nich jest bez w─ůtpienia strajk. I bynajmniej nie chodzi tu wy┼é─ůcznie o strajki studenckie analogiczne do tych z 1968 roku, kt├│re by┼éy reakcj─ů na wydarzenia krajowe czy ┼Ťwiatowe i kt├│rych postulaty znacznie przekracza┼éy ramy ┼╝ycia uniwersyteckiego. Skoro uczelnie s─ů przede wszystkim miejscami pracy, warto odzyska─ç instytucj─Ö strajku, kt├│rego celem jest poprawa warunk├│w zatrudnienia, ochrona praw ju┼╝ istniej─ůcych oraz walka o kolejne. Strajk wymusza konfrontacj─Ö mi─Ödzy w┼éadz─ů a strajkuj─ůcymi, kwestionuje stan zastany.

Za przyk┼éad takiego oporu mo┼╝e pos┼éu┼╝y─ç strajk na Uniwersytecie Kalifornijskim, kt├│ry mia┼é miejsce na prze┼éomie 2022 oraz 2023 roku. 48 tysi─Öcy pracownic i pracownik├│w akademickich domaga┼éo si─Ö wy┼╝szych p┼éac, praw dotycz─ůcych dojazdu do pracy czy mieszkalnictwa, a tak┼╝e pewniejszych form zatrudnienia. To wydarzenie ÔÇô uznawane za najwi─Ökszy strajk akademicki w historii Stan├│w Zjednoczonych ÔÇô wynika┼éo ze zmian zachodz─ůcych w Kalifornii, w kt├│rej koszty ┼╝ycia rosn─ů nieproporcjonalnie szybciej ni┼╝ zarobki. Szczeg├│lnie w miejscowo┼Ťciach nad zatok─ů San Francisco, gdzie doktoranci konkuruj─ů o wynajem mieszka┼ä z pracownicami wielkich platform cyfrowych czy start-up├│w z Doliny Krzemowej.

W Kalifornii strajkowali przede wszystkim doktoranci oraz m┼éode badaczki. Dzi─Öki tej wsp├│┼épracy byli w stanie wstrzyma─ç prac─Ö dydaktyczn─ů, kt├│ra na ameryka┼äskich uniwersytetach prowadzona jest g┼é├│wnie przez m┼éodszych pracownik├│w, zatrudnionych na prekarnych umowach i obci─ů┼╝onych znacznymi obowi─ůzkami dydaktycznymi i administracyjnymi. Osoby profesorskie nie by┼éy w stanie samodzielnie prowadzi─ç zaj─Ö─ç dla ponad 230 tysi─Öcy os├│b studenckich. I chocia┼╝ w strajku tym nie uczestniczyli pracownicy administracyjno-gospodarczy (protest zwi─ůzany by┼é z nieudanymi negocjacjami nad now─ů umow─ů dla doktorant├│w i m┼éodych badaczy), to solidarno┼Ť─ç mi─Ödzy tymi grupami by┼éa widoczna. M┼éodzi badacze w rozmowach z w┼éadzami uczelni walczyli tak┼╝e o bardziej stabilne warunki pracy dla os├│b sprz─ůtaj─ůcych, wyra┼╝ali sprzeciw wobec outsourcingu, a zwi─ůzki zawodowe pracownik├│w technicznych wspiera┼éy strajkuj─ůcych na bie┼╝─ůco, ich cz┼éonkowie i cz┼éonkinie przychodzili na kolejne dni protestu.

Strajk okaza┼é si─Ö sukcesem. Chocia┼╝ ostatecznie niekt├│re grupy otrzyma┼éy wi─Öcej ni┼╝ inne (osoby na sta┼╝ach podoktorskich ÔÇô postdocach ÔÇô osi─ůgn─Ö┼éy wi─Ökszo┼Ť─ç swoich cel├│w, u doktorantek zwyci─Östwo by┼éo bardziej ograniczone), to zakwestionowano status quo. Do┼Ťwiadczenie to pokaza┼éo, ┼╝e zorganizowanie strajku, kt├│ry zablokuje funkcjonowanie uczelni, jest mo┼╝liwe. Osoby strajkuj─ůce cz─Östo podkre┼Ťla┼éy w rozmowach, ┼╝e by┼éa to jedyna droga do zmienienia warunk├│w ich zatrudnienia. Strajk zadzia┼éa┼é i mo┼╝e s┼éu┼╝y─ç za przyk┼éad dla spo┼éeczno┼Ťci uniwersyteckich spoza ameryka┼äskiej akademii.

ÔÇ×DziadyÔÇŁ i dziadostwo

W roku akademickim 2021/2022 stypendium doktoranckie na Uniwersytecie Warszawskim wynosi┼éo 2371,70 z┼é brutto. Nie jest to kwota wystarczaj─ůca na wynaj─Öcie pokoju i prze┼╝ycie miesi─ůca w Warszawie. Pensje adiunkt├│w czy asystent├│w tak┼╝e pozostawiaj─ů wiele do ┼╝yczenia, s─ů cz─Östo powodem rezygnacji z dalszej kariery akademickiej. R├│wnocze┼Ťnie powsta┼éa alternatywna forma finansowania pracy badawczej, kt├│r─ů s─ů granty (na przyk┼éad Narodowego Centrum Nauki). Doprowadzi┼éo to do sytuacji, w kt├│rej osoba na postdocu w ramach grantu mo┼╝e zarabia─ç wi─Öcej ni┼╝ wynosi profesorskie wynagrodzenie zasadnicze. Niemniej liczba os├│b otrzymuj─ůcych granty jest bardzo ograniczona, NCN ÔÇô z powodu zamro┼╝enia ┼Ťrodk├│w przez Ministerstwo, kt├│remu jest podleg┼éy ÔÇô ograniczy┼é ostatnio mo┼╝liwo┼Ť─ç aplikowania o granty, a wsp├│┼éczynnik sukcesu w konkursach jest bardzo niski. Z tego powodu m├│wienie o tych kwotach zas┼éania rzeczywisto┼Ť─ç p┼éac przewa┼╝aj─ůcej wi─Ökszo┼Ťci pracownic uniwersytetu.

Pr├│by rozm├│w samorz─ůd├│w doktoranckich z w┼éadzami uczelni czy ministerstwem spe┼ézaj─ů na niczym. Chocia┼╝ ostatnie podwy┼╝ki pensji profesorskiej doprowadzi┼éy w ko┼äcu do zwi─Ökszenia stypendium doktoranckiego (stanowi ono 37 procent wynagrodzenia profesorskiego) i wynosi ono obecnie 2667,70 z┼é brutto, nie rozwi─ůzuje to systemowego problemu niskich p┼éac. Pisanie doktoratu jest drogim hobby. Osoby, kt├│re nie mog─ů liczy─ç na wsparcie finansowe z domu, musz─ů podejmowa─ç si─Ö innych prac. Doktorat staje si─Ö dla nich pobocznym projektem, co negatywnie wp┼éywa zar├│wno na naukowy poziom prac, jak i na udzia┼é najm┼éodszych pracowniczek w akademickiej wsp├│lnocie.

Brak skuteczno┼Ťci dotychczasowych dzia┼éa┼ä powinien by─ç katalizatorem do rozm├│w o strajku. Podobnie jak w przypadku Kalifornii, znacz─ůca cz─Ö┼Ť─ç pracy dydaktycznej jest w Polsce wykonywana przez doktorantki i m┼éode badaczki. M┼éodzi pracownicy po doktoracie cz─Östo zatrudniani s─ů na kr├│tkich, s┼éabo p┼éatnych kontraktach, z nieproporcjonalnie du┼╝ym obci─ů┼╝eniem dydaktycznym. Tak samo mierzymy si─Ö z problemem outsourcingu czy niskiego op┼éacania pracownic administracji. Zmiany na tych polach nie zajd─ů same z siebie. Zw┼éaszcza gdy od kilkunastu lat niemal wszystkie reformy akademickie maj─ů na celu coraz silniejsze wpisanie polskiej akademii w model oparty na pi─Öciu si─Ö w mi─Ödzynarodowych rankingach, konieczno┼Ťci zdobywania grant├│w i przerzucaniu koszt├│w tych reform na najs┼éabszych pracownik├│w.

W momencie gdy dialog, dobre ch─Öci i pozytywna energia nie wystarczaj─ů do zmiany warunk├│w pracy, nale┼╝y korzysta─ç z narz─Ödzia strajku. Niech strajki uniwersyteckie przestan─ů kojarzy─ç si─Ö z ÔÇ×DziadamiÔÇŁ w re┼╝yserii Dejmka, a stan─ů si─Ö znormalizowan─ů form─ů walki o prawa pracownicze. Oczywi┼Ťcie lokalnym obci─ů┼╝eniem jest cz─Östa niech─Ö─ç do strajk├│w czy kojarzenie ich przez klas─Ö ┼Ťredni─ů i wy┼╝sz─ů bardziej z wydarzeniami historycznymi ni┼╝ walk─ů o prawa pracownicze. Nie s─ů to jednak przeszkody nie do pokonania. Pocz─ůtkiem zmian mo┼╝e by─ç szersze uzwi─ůzkowienie os├│b na doktoracie czy bli┼╝sza wsp├│┼épraca z pracownikami administracji. Te dzia┼éania zreszt─ů maj─ů ju┼╝ miejsce. Teraz pozostaje podj─ů─ç kolejne kroki.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy ┼Ťrodowisko zaanga┼╝owane w walk─Ö z podzia┼éami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi─Öki Waszemu wsparciu!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś