Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Nie b臋d臋 ogl膮da艂 mundialu. Kibic ma niewielk膮 w艂adz臋, ale zawsze jak膮艣

Dla pi艂ki, kt贸r膮 kocham, nie zgadzam si臋 na mundial czy olimpiady robione przez sportow膮 mafi臋 i bandyt贸w. Je艣li mam jakie艣 narz臋dzie, 偶eby t臋 niezgod臋 wyrazi膰, to z niego korzystam.
Nie b臋d臋 ogl膮da艂 mundialu. Kibic ma niewielk膮 w艂adz臋, ale zawsze jak膮艣
ilustr.: Wika Krauz

Boisko ma wymiary 45-90 na 90-120 metr贸w, z bramk膮 na ka偶dym ko艅cu (7,32 na 2,44 metra). Jest pi艂ka o obwodzie maksymalnie 70 centymetr贸w i masie do 450 gram贸w. S膮 dwie dru偶yny po jedenastu zawodnik贸w ka偶da. Celem gry jest zdobycie wi臋kszej liczby bramek. Najprostsza gra na 艣wiecie? Gdyby nie przepis o spalonym 鈥 zapewne tak. Pi艂k臋 no偶n膮 ka偶dy zrozumie, a mecz mo偶na rozegra膰 nawet na biegunie po艂udniowym (podobno by艂a to popularna rozrywka ekspedycji polarnej Roberta Scotta). Futbol ze swej natury jest r贸wno艣ciowy. Tym wi臋kszym skandalem, a dla kibica b贸lem, jest kolonizacja pi艂ki przez kapita艂. Wisienk膮 na torcie tego zjawiska s膮 zbli偶aj膮ce si臋 Mistrzostwa 艢wiata 2022 w Katarze.

Rytua艂 dla socjalist贸w

鈥濸i艂ka no偶na to sport socjalistyczny鈥 鈥 m贸wi艂 kilka lat temu John Barnes w rozmowie z Mihirem Bose. 鈥濿prawdzie w aspekcie finansowym jedni zarabiaj膮 wi臋cej od innych, ale patrz膮c z perspektywy pi艂karskiej, niezale偶nie, czy jeste艣 Leo Messim, czy te偶 rezerwowym prawym obro艅c膮 Argentyny, przez 90 minut pracujecie dla tego samego celu鈥 鈥 dodawa艂 s艂ynny skrzyd艂owy Liverpoolu. Powy偶szy cytat zrobi艂 zawrotn膮 karier臋, sam Barnes kwestii walki z nier贸wno艣ciami po艣wi臋ci艂 cho膰by wydan膮 w 2021 roku ksi膮偶k臋 鈥濼he Uncomfortable Truth about Racism鈥, jednak identyfikacja pi艂ki no偶nej z egalitaryzmem jest niejako naturalna.

Takie uj臋cie pi艂ki przedstawia te偶 mi臋dzy innymi Terry Eagleton, neomarksistowski filozof i publicysta. Jego zdaniem pi艂ka jest do艣wiadczeniem o wymiarze niemal偶e religijnym, kt贸ra w spo艂ecze艅stwie ze艣wiecczonym, wype艂nia luk臋 po odrzuconych rytua艂ach i symbolach. Dla 鈥濭uardiana鈥 pisa艂: 鈥濿sp贸艂czesne spo艂ecze艅stwa odbieraj膮 obywatelom do艣wiadczenie solidarno艣ci, kt贸re pi艂ka zapewnia w stopniu najwy偶szym, a偶 do zbiorowego delirium. Wi臋kszo艣膰 mechanik贸w czy sklepikarzy czuje si臋 odci臋ta od kultury wysokiej, ale raz w tygodniu staje si臋 艣wiadkami pokaz贸w wznios艂ego artyzmu, kreowanego przez ludzi, dla kt贸rych s艂owo geniusz bywa wytartym sloganem. Tak jak w zespole jazzowym czy trupie teatralnej, pi艂ka 艂膮czy w sobie ol艣niewaj膮cy talent indywidu贸w z bezinteresownym oddaniem dru偶ynie w grze zespo艂owej, rozwi膮zuj膮c tym samym problem m臋cz膮cy od wiek贸w socjolog贸w. Wsp贸艂praca i konkurencja s膮 w niej sprytnie zr贸wnowa偶one鈥.

Co z t膮 lewicow膮 mitologi膮 futbolu ma wsp贸lnego Mundial w Katarze? Absolutnie nic.

Ani minuty

To najdro偶sza w historii impreza pi艂karska (a prawo do jej organizacji uzyskane zosta艂o by膰 mo偶e dzi臋ki 艂ap贸wkom), kt贸rej 艂膮czny koszt wed艂ug wylicze艅 podawanych w mediach (mi臋dzy innymi przez 鈥濪eutsche Welle鈥 i 鈥濼he Sun鈥 powo艂uj膮ce si臋 na r贸偶ne 藕r贸d艂a) ma wynie艣膰 ponad 200 miliard贸w dolar贸w. Tym samym przebi艂a ona bud偶etem wszystkie dotychczasowe mistrzostwa 艣wiata razem wzi臋te. W tej sumie zawieraj膮 si臋 nak艂ady na infrastruktur臋, ale nie uwzgl臋dnia ona cho膰by centa odszkodowa艅 dla rodzin tragicznie zmar艂ych 6750 robotnik贸w wykonuj膮cych niemal niewolnicz膮 prac臋 przy budowie stadion贸w. Spraw臋 ujawni艂 w 2013 roku 鈥濭uardian鈥, zarzuty wystosowa艂o r贸wnie偶 Amnesty International. Pomimo powszechnej wiedzy o sytuacji pracownik贸w najemnych w Katarze, nie wywo艂a艂a ona niemal 偶adnej powa偶niejszej reakcji publicznej. Trudno si臋 spodziewa膰, 偶e wydarzenia bli偶sze czasowo, czyli deregulacja stawek czynsz贸w w Katarze w celu zwolnienia miejsc noclegowych dla kibic贸w, mia艂yby mie膰 powa偶niejsze reperkusje dla turnieju.

Dziennikarze, dzia艂acze sportowi i kibice s膮 raczej 艣wiadomi notorycznego 艂amania praw cz艂owieka przez organizatora najbli偶szych mistrzostw 艣wiata w pi艂ce no偶nej, a mimo to propozycja przeniesienia turnieju w jakie艣 bardziej ludzkie miejsce 鈥 je艣li nie pod wzgl臋dem politycznym, to cho膰by pod wzgl臋dem atmosferycznym 鈥 nigdy nie zosta艂a powa偶nie rozwa偶ona. Nic dziwnego, skoro 偶adna z federacji ani 偶aden z aktywnych pi艂karsko zawodnik贸w nie stan膮艂 okoniem przeciwko mundialowi w Katarze (wyj膮tek stanowi膮 emeryci tacy jak Eric Cantona, kt贸ry turnieju ogl膮da膰 nie b臋dzie, czy Philipp Lahm, kt贸ry z 偶alem, lecz jednak zobaczy). Dlatego na ich miejscu staj臋 ja i cho膰 wiem, 偶e m贸j wp艂yw, jak wp艂yw dowolnego pojedynczego konsumenta w relacji do kapitalistycznej machiny, jest 偶aden, to jednak od kilku miesi臋cy g艂o艣no deklaruj臋, 偶e najbli偶szy mundial nale偶y bojkotowa膰 i sam nie obejrz臋 ani minuty transmisji.

Taki bojkot wymaga jednak odpowiedzi na kilka cz臋sto zadawanych pyta艅. Czy uczestnictwo w bojkocie jest tylko mira偶em wywo艂anym przez sam膮 logik臋 kapitalistycznego sportu? Dlaczego dopiero teraz, a nie przy wcze艣niejszych, wcale nie mniej kontrowersyjnych imprezach sportowych? Wreszcie: po co bojkotowa膰, skoro nie ma to 偶adnego przyczynowego wp艂ywu na odbycie si臋 imprezy?

Z艂udzenie wp艂ywu

Odk膮d m贸wi臋 o potrzebie bojkotu polegaj膮cego na prywatnym odwr贸ceniu uwagi od mundialu, jeden z najcz臋艣ciej s艂yszanych przeze mnie argument贸w jest taki: to FIFA, a nie pojedynczy kibice ani nawet pi艂karze czy federacje, jest odpowiedzialna za przyznanie organizacji imprezy Katarowi. Tak, gospodarz mistrzostw 艣wiata to pa艅stwo moralnie podejrzane, ale pojedynczy kibic nie ma z tym nic wsp贸lnego, a co za tym idzie, nie powinien ponosi膰 koszt贸w takiej decyzji. 鈥濸贸藕ny kapitalizm ma w sobie zapisan膮 wyj膮tkowo perfidn膮 strategi臋, kt贸ra polega na przenoszeniu odpowiedzialno艣ci. Wed艂ug niej, to ty 鈥 kibic pi艂karski 鈥 jeste艣 winny temu, jak wygl膮da 艣wiat futbolu, bo przecie偶 kibicujesz. A zatem, je艣li nie godzisz si臋 na niesprawiedliwe praktyki, nadu偶ycia czy korupcj臋 obecne w futbolu, to nie powiniene艣 kibicowa膰 i cieszy膰 si臋 sukcesami swojej dru偶yny. W ko艅cu w pi艂karskim biznesie s膮 ogromne, cz臋sto brudne, pieni膮dze! Ot贸偶 uwa偶am, 偶e to nie jest moja odpowiedzialno艣膰. Nie czuj臋 si臋 odpowiedzialny za to, 偶e FIFA 鈥 korporacja, kt贸ra uw艂aszczy艂a si臋 na 艣wiecie pi艂ki 鈥 sprzeda艂a prawa do mundialu Katarowi鈥 鈥 m贸wi艂 na 艂amach Kontaktu Micha艂 Oko艅ski, kt贸ry w podobnym stylu pisa艂 r贸wnie偶 w ostatnim wydaniu 鈥濳opalni鈥: 鈥濷dmawiam wi臋c odpowiedzialno艣ci. Albo raczej: 艣wiadomie wyznaczam sobie jej pole鈥.

Trudno si臋 nie zgodzi膰 z redaktorem 鈥濼ygodnika Powszechnego鈥 鈥 tak偶e nie czuj臋 si臋 odpowiedzialny za to, 偶e mundial jest w Katarze, bo te偶 po prostu tej odpowiedzialno艣ci nie ponosz臋. Kibic nie jest nic winien organizacji sportowej imprezy, za kt贸r膮 odpowiadaj膮 mo偶ni 艣wiata futbolu. Niemniej w艂a艣nie dlatego m贸wienie o odpowiedzialno艣ci jest tu pewn膮 figur膮 retoryczn膮. Mo偶na by膰 odpowiedzialnym za co艣, wzgl臋dem czego jest si臋 sprawczym, a zapewne nikt z nas nie mia艂 mo偶liwo艣ci, by 2 grudnia 2010 roku w Zurychu z艂apa膰 za r臋k臋 prezesa Blattera i zdecydowanym tonem pouczy膰: 鈥濻epp, to nie powinno tak wygl膮da膰鈥.

Je艣li nie masz na co艣 wp艂ywu, to mo偶esz to jedynie przyj膮膰 lub odrzuci膰 i w tej mierze tw贸j czyn b臋dzie podlega艂 ocenie. Kibic dysponuje niewielk膮 w艂adz膮, kt贸rej zasi臋g wyznacza ruch palcem mi臋dzy przyciskami pilota albo w kierunku kasy biletowej. Mo偶e jedynie podj膮膰 decyzj臋 o uczestnictwie w spektaklu b膮d藕 odpuszczeniu sobie transmisji. To niewielka w艂adza, lecz zawsze jaka艣, a za decyzj膮 kryj膮 si臋 motywacje. W moim przypadku s膮 proste 鈥 je艣li kapita艂em, kt贸ry posiadam i kt贸ry mog臋 zainwestowa膰 w mundial, jest moja uwaga, to po prostu z tej inwestycji rezygnuj臋. Nie b臋d臋 po艣wi臋ca艂 czasu na imprez臋, kt贸rej organizator贸w uwa偶am za skorumpowanych z艂odziei, a kt贸ra odbywa si臋 w pa艅stwie 艂ami膮cym prawa cz艂owieka (nawet je艣li to samo pa艅stwo jest gwarantem bezpiecze艅stwa energetycznego mi臋dzy innymi dla Polski).

Jak jechali do Rosji, to nie protestowa艂e艣

Podj臋cie takiej decyzji nie jest proste, bo pi艂ka posiada nadzwyczajn膮 si艂臋 uwodzenia. We wspomnianym wy偶ej tek艣cie Eagletona dla 鈥濭uardiana鈥 z 2010 roku, filozof pisa艂 o niej jako o cudownie ot臋piaj膮cym narkotyku. 鈥濲e艣li wszystkie prawicowe think tanki mia艂yby wypracowa膰 narz臋dzie do odwracania ludzkiej uwagi od politycznej niesprawiedliwo艣ci i zrekompensowa膰 ich 偶ycie w ci臋偶kiej pracy, rozwi膮zanie w ka偶dym przypadku by艂oby takie same: pi艂ka no偶na. Nie wymy艣lono jeszcze lepszego rozwi膮zania problem贸w kapitalizmu, poza socjalizmem, lecz w starciu mi臋dzy nimi pi艂ka jest o kilka lat 艣wietlnych do przodu鈥. Nie bez przyczyny cytowany tekst nosi tytu艂 鈥濬utbol 鈥 drogi przyjaciel kapitalizmu鈥.

Czy tego chcemy, czy nie, 偶yjemy w 艣wiecie p贸藕nego kapitalizmu, jeste艣my we w艂adzy jego strategii. Oko艅ski zwraca uwag臋 na zrzucanie odpowiedzialno艣ci, ale do tego zjawiska dochodz膮 tak偶e spieni臋偶anie wolnego czasu czy sportswashing 鈥 budowa pozytywnego wizerunku przez re偶imy polityczne dzi臋ki inwestycji w sport.

Naprawd臋 nie wiem, jak mo偶na by膰 kibicem Manchesteru City czy PSG. 艁awka klub贸w-wizyt贸wek wykupowanych w celu prowadzenia propagandy przez re偶imowe gospodarki jest szeroka (od Abramowiczowego Chelsea, po saudyjskie przej臋cie Newcastle United; by膰 mo偶e nied艂ugo sam b臋d臋 sobie plu艂 w brod臋 i dokonywa艂 trudnych wybor贸w, je艣li Liverpool wykupi膮 inwestorzy z Dubaju). Pr贸cz tego, 偶e zaburzaj膮 one sportow膮 r贸wnowag臋 i otwarcie 艂ami膮 przepisy finansowego fair play, nie ponosz膮c za to 偶adnych konsekwencji, to jeszcze staj膮 si臋 narz臋dziem mi臋kkiego wp艂ywu zagranicznych inwestor贸w. Do艣膰 powiedzie膰, 偶e zakup Newcastle przez Mohammeda bin Salman sta艂 si臋 spraw膮 z zakresu dyplomacji mi臋dzynarodowej.

Wybielanie si臋 przez sport nie omija pi艂ki reprezentacyjnej. Prowadzona przez C茅sara Luisa Menottiego Argentyna wbrew woli pi艂karzy i trenera sta艂a si臋 wizyt贸wk膮 re偶imu Videli na Mistrzostwach 艢wiata 1978, kt贸rych zreszt膮 by艂a gospodarzem. Katar zosta艂 wybrany organizatorem tegorocznych mistrzostw w trakcie tego samego g艂osowania, podczas kt贸rego gospodarzem poprzedniego mundialu uczyniono Rosj臋, co samo w sobie wywo艂ywa艂o kontrowersje, gdy偶 do tej pory nigdy nie og艂oszono jednocze艣nie dw贸ch gospodarzy turniej贸w 鈥 i to jeszcze tak kontrowersyjnych. Nic dziwnego, 偶e b艂yskawicznie pojawi艂y si臋 hipotezy korupcji dzia艂aczy odpowiedzialnych za te decyzje.

Mimo to cztery lata temu nie protestowa艂em. Mia艂em wysokie ci艣nienie na meczu z Senegalem (co ten Cionek, ale Szcz臋sny!), po policzkach p艂yn臋艂y gorzkie 艂zy po Kolumbii, znudzony obserwowa艂em m臋czarnie z Japoni膮. Do 艣lubu poszed艂em w garniturze 艁u偶niki z oficjalnego merchu polskiej kadry nie tylko dlatego, 偶e to pi臋kny ancug. 呕y艂em mistrzostwami 艣wiata w Rosji jak ka偶dy kibic, czyli pe艂n膮 piersi膮, odmierzaj膮c czas od turnieju do turnieju, 艣ledz膮c wszelkie newsy, czytaj膮c od deski do deski skarby kibica. Przecie偶 nawet zebra艂em te wszystkie cholerne karty z Biedronki. Mundial w Moskwie nie wzbudza艂 we mnie absolutnie 偶adnych w膮tpliwo艣ci, a te偶, trzeba przyzna膰, nie by艂o ich nad Wis艂膮 zbyt wiele. Znakomite wspomnienia o dru偶ynie Nawa艂ki na poprzedzaj膮cym go Euro rozbudzi艂y nadzieje, odwodz膮c od refleksji nad politycznym statusem gospodarza turnieju, kt贸ry ju偶 zd膮偶y艂 bezprawnie anektowa膰 Krym.

Wojna w Ukrainie wy艂o偶y艂a karty na st贸艂, trudno dalej normalizowa膰 Rosj臋, lecz tamten turniej i poprzedzaj膮ce go igrzyska w Soczi bez w膮tpienia by艂y wizerunkowym praniem brud贸w Putina. Gdybym m贸g艂 cofn膮膰 czas, to do bojkotu tamtej, organizowanej przez dyktatora imprezy te偶 bym nawo艂ywa艂. Czasu jednak nie cofn臋, wi臋c pozostaje mi bojkotowa膰 t臋 obecn膮. Nie zgadzam si臋 na mundial czy olimpiady robione przez sportow膮 mafi臋 i bandyt贸w, i je艣li mam jakie艣 narz臋dzie, 偶eby t臋 niezgod臋 wyrazi膰, to z niego korzystam.

Sens r贸wno艣ciowego futbolu

M贸j prywatny op贸r nie ma 偶adnego przyczynowego wp艂ywu na turniej, b臋dzie mia艂 r贸wnie偶 mikroskopijny wp艂yw na wyniki ogl膮dalno艣ci, a zatem mo偶e sprawia膰 wra偶enie wielkopa艅skiej pychy, jakiej艣 formy sportowego faryzeizmu. Nie uwa偶am, bym robi艂 lepiej lub gorzej, nie oceniam widz贸w mundialu, a co wi臋cej dobrze rozumiem, 偶e s膮 takie grupy spo艂eczne, kt贸re w mistrzostwach 艣wiata po prostu musz膮 uczestniczy膰. Mam tu na my艣li oczywi艣cie pi艂karzy (cho膰 ucieszy艂by mnie cho膰 jeden bojkotuj膮cy zawodnik), ale tak偶e dziennikarzy sportowych, bo przecie偶 dla nich to wydarzenie przynosi chleb powszedni. Mam t臋 wygod臋, 偶e mog臋 po prostu mundialu bez 偶adnych konsekwencji nie ogl膮da膰 鈥 i szlus. B臋dzie mi tylko trudno emocjonalnie, b臋dzie brakowa膰 pi艂ki i by膰 mo偶e wsp贸lnych temat贸w z pewn膮 grup膮 znajomych, ale 偶adne to wyrzeczenia.

Po co mi jednak taki eremityzm?

Jako kibice jeste艣my 艣wiadkami prawdopodobnie niemo偶liwej do powstrzymania kolonizacji pi艂ki przez pieni膮dze. Najwi臋ksze kluby odje偶d偶aj膮 reszcie stawki dzi臋ki niewiarygodnym zewn臋trznym dofinansowaniom i rzadko kiedy rozwijaj膮 si臋 w spos贸b organiczny. Kluczem jest pozyskanie inwestora, kt贸ry midasow膮 moc膮 zmieni przeci臋tniak贸w w czempion贸w 鈥 i to si臋 dzieje. To, 偶e Manchester City Pepa Guardioli jeszcze nie zdoby艂 Ligi Mistrz贸w, nale偶y rozpatrywa膰 w kategoriach sportowego cudu i gestu opatrzno艣ciowego wbrew nieuchronnemu po偶eraniu pi艂ki przez pieni膮dz.

Coraz trudniej o sprawiedliwych, a zawodowa pi艂ka coraz cz臋艣ciej traci r贸wno艣ciowy wymiar. Z ogromnym przej臋ciem obserwowa艂em kampani臋 Marcusa Rashforda 鈥 kt贸ry postawi艂 si臋 premierowi Borisowi Johnsonowi pragn膮cemu oszcz臋dza膰 na 偶ywno艣ci dla najbiedniejszych dzieci w Wielkiej Brytanii 鈥 albo wsparcie finansowe, jakiego w pocz膮tkach epidemii COVID-u dostarcza艂 ochronie zdrowia Jordan Henderson, sk艂aniaj膮c do tego wszystkich kapitan贸w ligi angielskiej. Takich przypadk贸w we wsp贸艂czesnym futbolu jest jednak niewiele. Zawodnik贸w taka dzia艂alno艣膰 chyba po prostu nie interesuje i tylko nieliczni staj膮 si臋 ambasadorami sprawy, a nie tylko osobistej marki. Mo偶e zreszt膮 zawsze tak by艂o, mo偶e Socrates i Caszely to te偶 samotne wyspy, ale dzisiejsze warunki dzia艂ania futbolu zawodowego i funkcjonowanie pi艂karza jako produktu tylko to u艂atwiaj膮.

Mundial w Katarze dobitnie pokazuje, 偶e w pi艂ce wszystko mo偶na kupi膰 i to wywo艂uje m贸j zdecydowany sprzeciw. Jedyny problem to kwestia ceny. Gubi si臋 w tym wizja futbolu, kt贸ra jest mi szczeg贸lnie bliska, w kt贸rej widz臋 serce dyscypliny, jak膮 pokocha艂em. 鈥濻ocjalizm, w kt贸ry wierz臋, to wsp贸lna praca, gdzie ka偶dy pracuje na drugiego, ka偶dy sobie pomaga i ka偶dy uczestniczy we wsp贸lnych nagrodach na koniec dnia. Tak widz臋 pi艂k臋 i tak widz臋 偶ycie鈥 鈥 m贸wi艂 Bill Shankly, legendarny trener Liverpoolu. Te偶 tak widz臋 偶ycie i pi艂k臋, cho膰 coraz trudniej j膮 tak膮 zobaczy膰 鈥 jako wsp贸ln膮 prac臋 na rzecz jednego sukcesu, w kt贸rej 偶aden geniusz nie jest wi臋kszy od dru偶yny, a sukces dru偶yny jest sukcesem tysi臋cy kibic贸w.

Patrz膮c na pi艂k臋, widz臋 j膮 tak偶e jako t臋 najwa偶niejsz膮 rzecz spo艣r贸d rzeczy najmniej wa偶nych (to z kolei J眉rgen Klopp). S膮 rzeczy wa偶niejsze, jak cho膰by nag艂a艣nianie niesprawiedliwo艣ci systemu gospodarczego, kt贸ry pi艂k臋 kolonizuje, pi臋tnowanie korupcji czy domaganie si臋 zado艣膰uczynienia dla ofiar 艂amania praw cz艂owieka. Dlatego odwracam wzrok od Mistrzostw 艢wiata w Katarze i uparcie powtarzam, z jakich powod贸w to robi臋, by tym mocniej i tym cz臋艣ciej pokazywa膰, gdzie jest prawdziwy sens futbolu. On le偶y w tej prostej grze, kt贸ra ma jednak moc zaw艂adni臋cia zmys艂ami. Nie si艂膮 pieni膮dza, lecz pi臋knem szybkich poda艅 i silnych strza艂贸w, kt贸re buduj膮 opowie艣ci o bohaterach i bogach pochodz膮cych z ulicy. Grze, kt贸ra ja艣nieje w 艣wietle bramki, ale te偶 uczy przechodzi膰 przez pora偶k臋 i wychodzi膰 z niej silniejszym.

Czy mecze w Katarze b臋d膮 brzydsze? Pewnie nie, ale je艣li mog臋 cokolwiek zrobi膰 dla pi艂ki, kt贸r膮 kocham, to krzycze膰 o tym, jak niszcz膮 j膮 imprezy takie jak najbli偶szy mundial.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij