Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Drozda: Lewica nie mo┼╝e obra┼╝a─ç si─Ö na sport!

Sport nie jest narz─Ödziem, kt├│re mo┼╝na aplikowa─ç do ka┼╝dego problemu. Mo┼╝na jednak zawrze─ç w nim r├│wno┼Ťciowe postulaty i prze┼éama─ç obraz bezsilnych mniejszo┼Ťci.
Drozda: Lewica nie mo┼╝e obra┼╝a─ç si─Ö na sport!
ilustr.: Ada Jarz─Öbowska

Z Jackiem Drozd─ů, kulturoznawc─ů i badaczem ruch├│w spo┼éecznych, rozmawiaj─ů Maciej Onyszkiewicz i Damian Jaworek.

Jeste┼Ť zaanga┼╝owanym lewicowcem, badaczem sportu, a tak┼╝e, a mo┼╝e przede wszystkim, kibicem. Tymczasem dzisiejszy sport ma bardzo nieprzyjemne oblicze. W┼éa┼Ťcicielami klub├│w pi┼ékarskich zazwyczaj nie s─ů kibice, tylko autorytarne pa┼ästwa z Bliskiego Wschodu, rosyjscy oligarchowie, a w najlepszym razie nieprawdopodobnie bogaci biznesmeni. Kolejne imprezy sportowe odbywaj─ů si─Ö w Rosji, Chinach czy Katarze. Jak ci nie wstyd?┬á

Cytuj─ůc klasyka: ÔÇ×Gra si─Ö tak, jak przeciwnik pozwalaÔÇŁ. Trudno mi sobie wyobrazi─ç niekomercyjny profesjonalny sport w kapitalizmie, bo to system, kt├│ry wprowadza komercj─Ö w ka┼╝d─ů dziedzin─Ö ┼╝ycia, na jak─ů masowy odbiorca jest gotowy wyda─ç swoje pieni─ůdze.

Mo┼╝e rozwi─ůzaniem jest wi─Öc skupienie si─Ö na sporcie amatorskim?

Sport amatorski, nawet je┼Ťli chce by─ç bardzo antykapitalistyczny, te┼╝ musi pertraktowa─ç z otaczaj─ůc─ů go rzeczywisto┼Ťci─ů. Jako sportowcy amatorzy musimy zdecydowa─ç, czy chcemy wykorzystywa─ç istniej─ůc─ů infrastruktur─ů materialn─ů i symboliczn─ů, co pozwala na przyk┼éad bra─ç udzia┼é w oficjalnych rozgrywkach, czy te┼╝ chcemy znale┼║─ç si─Ö w kompletnym podziemiu i ograniczy─ç si─Ö do manifestowania votum separatum. Ta druga strategia skazuje nas jednak niemal┼╝e na niebyt.

To niezbyt kusz─ůca perspektywa, ale by─ç mo┼╝e to jedyny etyczny wyb├│r?

Nie chcia┼ébym sprowadza─ç sportu tylko do tego, jak wygl─ůda on tu i teraz ÔÇô czyli do celebryt├│w i milion├│w reklam na koszulkach. Kibicowanie to dla mnie przywi─ůzanie do historii, barw i symboli. R├│wnie┼╝ tych o bardzo lewicowej tre┼Ťci. Dlatego uwa┼╝am, ┼╝e pe┼éne odci─Öcie si─Ö od komercyjnego sportu by┼éoby ok┼éamywaniem siebie. Nie znam ┼╝adnego kibica ani kibicki, kt├│rzy mieliby na tyle antysystemowe nastawienie, ┼╝eby wspiera─ç jedynie czyste ideowo, ale i niszowe inicjatywy, jednocze┼Ťnie kompletnie ignoruj─ůc profesjonalny, komercyjny sport. By┼éoby to o tyle bolesne, ┼╝e w sporcie zawarta jest niezwyk┼éa wielo┼Ť─ç emocji i wra┼╝e┼ä estetycznych.

Mo┼╝na si─Ö te┼╝ ca┼ékowicie na sport obrazi─ç.

Tylko wtedy przestaje si─Ö by─ç kibicem. Oczywi┼Ťcie mo┼╝na odrzuci─ç sport, dlatego ┼╝e rz─ůdzi si─Ö on do┼Ť─ç paskudnymi regu┼éami, ale dok┼éadnie tak─ů sam─ů strategi─Ö mo┼╝na przyj─ů─ç wobec ka┼╝dego innego elementu kapitalistycznej rzeczywisto┼Ťci. Mo┼╝na na przyk┼éad bojkotowa─ç uniwersytety, bo staj─ů si─Ö instytucjami coraz bardziej podobnymi do korporacji i z instytucji naukowych przeobra┼╝aj─ů si─Ö w fabryki przemys┼éu wiedzy, a jednak nikt tego nie robi. Dla mnie decyzja, czy obra┼╝a─ç si─Ö na sport, czy te┼╝ nie, jest wyborem pomi─Ödzy obra┼╝aniem si─Ö na rzeczywisto┼Ť─ç w og├│le a akceptowaniem jej i pr├│b─ů transformacji.

Ciesz─Ö si─Ö, ┼╝e pojawi┼é si─Ö przyk┼éad uniwersytetu. Przy wszystkich dzisiejszych wadach akademii do┼Ť─ç ┼éatwo znale┼║─ç ca┼é─ů bateri─Ö argument├│w, dla kt├│rych lewica nie powinna obra┼╝a─ç si─Ö na ca┼éy system szkolnictwa wy┼╝szego. Ale dlaczego nie obrazi─ç si─Ö na sport?

Po pierwsze ÔÇô cho─ç to mo┼╝e bana┼é, ale jednak istotny ÔÇô sport ma na horyzoncie rozw├│j fizyczny jednostki i utrzymanie jej w zdrowiu. Obserwujemy dzi┼Ť, mi─Ödzy innymi w Polsce, znacz─ůce pobudzenie na p┼éaszczy┼║nie sportu amatorskiego ÔÇô ludzie, cz─Östo starsi panowie, zawi─ůzuj─ů ligi i inne oddolne inicjatywy nie tylko po to, ┼╝eby popyka─ç na Orliku, lecz tak┼╝e dlatego, ┼╝e chc─ů zbudowa─ç wok├│┼é tych inicjatyw ┼Ťrodowisko. Nawet ogl─ůdanie meczu pi┼ékarskiego z browarem w r─ÖkuÔÇŽ

W tym przypadku chyba trudno m├│wi─ç o trosce o zdrowieÔÇŽ

Zdecydowanie, mo┼╝e jednak chodzi─ç w nim o budowanie warto┼Ťci, na kt├│rych powinno zale┼╝e─ç lewicy ÔÇô przede wszystkim warto┼Ťci wsp├│lnotowych. Patrz─ůc historycznie, wsp├│lne kibicowanie, cz─Östo wewn─ůtrz klasy spo┼éecznej, jest bardzo wa┼╝nym fenomenem socjologicznym. A wsp├│┼écze┼Ťnie, nawet je┼Ťli si─Ö zgodzimy, ┼╝e kibicowanie jest unurzane w komercji i wyprutym z g┼é─Öbszym znacze┼ä konsumpcjonizmie, to i tak pozostaje sposobem na bycie razem.

Nie wpadnijmy w pu┼éapk─Ö nadmiernego uwielbienia dla ┼Ťrodowiska kibicowskiego. Oczywi┼Ťcie wok├│┼é klub├│w sportowych gromadz─ů si─Ö ludzie, kt├│rzy chc─ů by─ç razem i robi─ç co┼Ť wsp├│lnie. Z drugiej strony, nie zawsze jest to wsp├│lnota realizuj─ůca warto┼Ťci klasy ludowej, tylko mafijne kr─Ögi handluj─ůce narkotykami i ganiaj─ůce za sob─ů z maczetami po lasach czy nawet ulicach Krakowa.

S─ů dwa g┼é├│wne nurty bada┼ä nad ruchem kibicowskim. Pierwszy reprezentuje tak zwana szko┼éa z Leicester. Na znajduj─ůcym si─Ö w tym mie┼Ťcie Uniwersytecie De Montfort od lat 70. XX wieku prowadzono badania spo┼éeczno┼Ťci kibicowskich pod k─ůtem tego, jak kibicowanie odnosi si─Ö do innych praktyk ┼╝ycia codziennego. G┼é├│wny wniosek z tych bada┼ä by┼é taki, ┼╝e przemocowe aspekty kultury kibicowskiej wynikaj─ů z konieczno┼Ťci ÔÇ×spuszczenia powietrzaÔÇŁ ÔÇô jest to pr├│ba odreagowania trud├│w ┼╝ycia poprzez awantury na stadionach. Trzeba pami─Öta─ç o tym, ┼╝e badania realizowano w latach 70. i 80., kiedy sport mia┼é znacznie bardziej klasowy charakter, a robotniczy komponent kultury kibicowskiej by┼é bardzo wyra┼║ny.

A drugi nurt?

Jest bardziej zabarwiony marksistowsko ÔÇô akcentuje przede wszystkim kontestacyjny wymiar pi┼éki no┼╝nej. W tej perspektywie burdy na stadionach nie s─ů jedynie odreagowaniem, ale aktywnym oporem klas ludowych broni─ůcych swojej autonomii przed zakusami klas panuj─ůcych, kt├│re pr├│buj─ů przej─ů─ç ┼Ťwiat kibicowski i przemodelowa─ç futbol zgodnie z w┼éasn─ů wizj─ů i w┼éasnymi priorytetami klasowymi.

Czy te interpretacje s─ů przekonuj─ůce?

W odniesieniu do wsp├│┼éczesnych stosunk├│w spo┼éecznych ÔÇô nieszczeg├│lnie. Problem z obiema teoriami jest taki, ┼╝e cho─ç jest w nich element warto┼Ťciowej i inspiruj─ůcej analizy, to na pewno nie mo┼╝na stosowa─ç ich jako klucza do interpretacji ca┼éej spo┼éecznej rzeczywisto┼Ťci ┼Ťwiata sportu. Nale┼╝y podkre┼Ťli─ç, ┼╝e m├│wi─ůc ÔÇ×sportÔÇŁ i ÔÇ×kibiceÔÇŁ, zbyt cz─Östo automatycznie dryfujemy skojarzeniami w stron─Ö futbolu i heroiczno-┼éotrzykowskiej wizji kibic├│w chuligan├│w. To w┼éa┼Ťnie przede wszystkim tych zagadnie┼ä dotycz─ů te┼╝ wspomniane podej┼Ťcia badawcze, a to jednak istotne ograniczenie.

Wed┼éug szko┼éy z Leicester kibice s─ů na co dzie┼ä ci─Ö┼╝ko pracuj─ůcymi lud┼║mi, kt├│rzy na stadionie popuszczaj─ů sobie cugli i dla odreagowania zmieniaj─ů si─Ö niekiedy w rzezimieszk├│w. Tymczasem ta problematyczna cz─Ö┼Ť─ç ruchu kibicowskiego jest ┼Ťwietnie zorganizowana. Kibice s─ů bardzo aktywni jako cz┼éonkowie spo┼éecze┼ästwa obywatelskiego ÔÇô tworz─ů stowarzyszenia, analizuj─ů r├│┼╝ne aspekty prawa i wychodz─ů im naprzeciw. Doskonale wiedz─ů, jak skutecznie wsp├│┼épracowa─ç lub kontestowa─ç dzia┼éania w┼éadz samorz─ůdowych. Definiowanie kibic├│w czy te┼╝ kiboli jako ÔÇ×krwio┼╝erczego mot┼éochuÔÇŁ, kt├│ry na stadionie odreagowuje ci─Ö┼╝ki tydzie┼ä, jest tak naprawd─Ö nie tylko klasistowskie, lecz tak┼╝e kompletnie nieprawdziwe.

Mo┼╝e s┼éuszna jest wi─Öc teoria marksistowska?┬á

Odpowiem w ten spos├│b ÔÇô cho─ç zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç kibic├│w pi┼éki no┼╝nej nie jest chuliganami, to dzi┼Ť z pewno┼Ťci─ů daleko im te┼╝ do bycia bohaterami klasy robotniczej. Zw┼éaszcza ┼╝e era futbolu jako sportu klasowego nale┼╝y do odleg┼éej przesz┼éo┼Ťci. Cho─ç r├│┼╝nie wygl─ůda to w zale┼╝no┼Ťci od szeroko┼Ťci geograficznej, w ┼Ťrodowisku dominuje kultura skrajnie maczystowska, prawicowa i nacjonalistyczna. Opowie┼Ť─ç o tym, ┼╝e wsp├│┼éczesne rozr├│by na stadionach nie s─ů zwyk┼é─ů bandyterk─ů, ale wynikaj─ů z gniewu klasowego, jest wytworem pewnego sentymentalizmu w odczytywaniu historii i fascynacji chuliga┼äsk─ů to┼╝samo┼Ťci─ů przetworzon─ů przez popkultur─Ö.

Gdzie tu zatem miejsce na warto┼Ťci wsp├│lnotowe, kt├│re by┼éyby pozytywne z perspektywy lewicy?┬á

Niestety ÔÇô jedyn─ů obecnie dost─Öpn─ů ┼Ťcie┼╝k─ů jest samodzielne tworzenie alternatywy. Ani kibice, ani infrastruktura sportowa nie funkcjonuj─ů w spo┼éecznej i gospodarczej pr├│┼╝ni. Pr├│ba odg├│rnego wprowadzenia lewicowych warto┼Ťci czy praktyk kibicowskich odzwierciedlaj─ůcych te warto┼Ťci na trybuny i do ruchu kibicowskiego ma bardzo niewielkie szanse powodzenia. Nie wierz─Ö w takie dzia┼éanie jako projekt polityczny. Jeste┼Ťmy wi─Öc skazani na to, ┼╝eby gdzie┼Ť na granicy sportu amatorskiego i profesjonalnego tworzy─ç lub reaktywowa─ç inicjatywy, kt├│re mog─ů stanowi─ç pozytywn─ů alternatyw─Ö dla mainstreamu.

Na czym mia┼éaby polega─ç ta alternatywa?

Dochodzimy do kluczowego punktu, czyli zwi─ůzku ideologii ze sportem i fundamentalnego pytania ÔÇô po co lewicy sport? Co mia┼éaby oznaczy─ç taka ÔÇ×lewicowaÔÇŁ alternatywa ÔÇô mieliby┼Ťmy spotyka─ç si─Ö na stadionie lub trybunach sportowych, zagra─ç w pi┼ék─Ö, siatk├│wk─Ö czy ping-ponga, a nast─Öpnie przyst─ůpi─ç do egzegezy ÔÇ×Manifestu komunistycznegoÔÇŁ albo analizowa─ç pisma Bakunina?

Jak wi─Öc wprowadza┼éby┼Ť lewicowo┼Ť─ç do sportu?

Tworz─ůc nowe inicjatywy od zera lub odwo┼éuj─ůc si─Ö do historii, szczeg├│lnie do okresu II RP, w kt├│rej sport by┼é bardzo silnie zideologizowany, ale te┼╝ bardzo mocno wybrzmiewa┼é jego wsp├│lnototw├│rczy charakter.

ilustr.: Ada Jarz─Öbowska

Jak przebiega┼éo to budowanie wsp├│lnoty?

We wspomnieniach Eliezera Hirszauge, polsko-┼╝ydowskiego anarchisty z Warszawy, czytamy, ┼╝e prowadzony mi─Ödzy innymi przez niego anarchistyczny lokal na Muranowie cieszy┼é si─Ö ogromn─ů popularno┼Ťci─ů lokalnego proletariatu, bo by┼é w nim st├│┼é pingpongowy. Ten st├│┼é przyci─ůga┼é znacznie wi─Öcej ludzi ni┼╝ mog┼éaby zgromadzi─ç jakakolwiek inicjatywa polityczna. St├│┼é by┼é wi─Öc pomostem, dzi─Öki kt├│remu dzia┼éacze anarchistyczni mogli zebra─ç swoich s┼éuchaczy.

Jednak dzi┼Ť, poza wykorzystaniem tego nieco mitycznego potencja┼éu, raczej nie ma warunk├│w do tworzenia lewicowego sportu poprzez wskrzeszanie inicjatyw, kt├│re b─Öd─ů wok├│┼é siebie gromadzi─ç ludzi o jednoznacznie lewicowej to┼╝samo┼Ťci i kt├│re b─Öd─ů tub─ů propagandow─ů dla lewicowej ideologii.

Dlaczego?

Stworzenie lewicowych inicjatyw podobnych do tych z okresu mi─Ödzywojennego jest trudne, bo ┼╝yjemy w zupe┼énie innych warunkach spo┼éecznych. Dzi┼Ť spo┼éecze┼ästwo jest zaanga┼╝owane politycznie na zupe┼énie innych zasadach, ludzie maj─ů inny poziom ┼Ťwiadomo┼Ťci klasowej. Pojawia si─Ö jeszcze pytanie, czy taka ÔÇ×lewicowaÔÇŁ organizacja faktycznie nios┼éaby pozytywne warto┼Ťci. Przyk┼éady klub├│w, kt├│re silnie uto┼╝samiaj─ů si─Ö z lewic─ů, cz─Östo nie napawaj─ů optymizmem.

O jakich klubach m├│wisz?

W┼Ťr├│d lewicowych kibic├│w podmadryckiego klubu Rayo Vallecano znale┼║li si─Ö tacy, kt├│rzy bezrefleksyjnie uwierzyli w niestworzone historie o tym, ┼╝e w Donbasie i na Krymie ÔÇô na wschodzie Ukrainy ÔÇô powsta┼éy lewicowe republiki secesjonistyczne wyra┼╝aj─ůce wol─Ö uciskanego ludu.

Lewicowi kibice Livorno, klubu z miasta, w kt├│rym powsta┼éa W┼éoska Partia Komunistyczna, nazywaj─ů si─Ö Armata Stalinista i wci─ů┼╝ traktuj─ů Stalina jak maskotk─Ö.

By┼ébym wi─Öc daleki od tego, ┼╝eby alternatywy dla kapitalizmu w sporcie szuka─ç poprzez wype┼énienie trybun deklaratywnie lewicowymi kibicami. Marzy mi si─Ö raczej tworzenie klub├│w sportowych na zupe┼énie innych zasadach ni┼╝ te, kt├│re znamy z masowego sportu komercyjnego. Taki ÔÇ×lewicowyÔÇŁ klub powinien by─ç wi─Öc przede wszystkim demokratyczn─ů struktur─ů.

Jak warszawski AKS Zły?

Dok┼éadnie, cho─ç pocz─ůtkowo wielu ludzi traktowa┼éo go w┼éa┼Ťnie jako przejaw bezpo┼Ťredniej lewicowo┼Ťci ÔÇô przychodzili tam, ┼╝eby pokaza─ç, ┼╝e s─ů fajnymi punkami, socjalistami czy komunistami, to Z┼éy skr─Öci┼é w inn─ů stron─Ö. Nie jest klubem subkulturowym, ale przyk┼éadem alternatywy wobec mainstreamu. Za AKS Z┼éy stoi najlepsza z mo┼╝liwych strategia ÔÇô budowa innego modelu klubu sportowego i innego modelu ruchu kibicowskiego oraz relacji kibic├│w z klubem. Z┼éy jest przede wszystkim autentycznie demokratyczn─ů struktur─ů zarz─ůdzan─ů przez cz┼éonk├│w i cz┼éonkinie stowarzyszenia. Jest to wi─Öc alternatywa demokratyczna, a nie lewicowa. A jednocze┼Ťnie Z┼éy uczestniczy w oficjalnych rozgrywkach firmowanych przez Mazowiecki Zwi─ůzek Pi┼éki No┼╝nej ÔÇô nie jest to wi─Öc realizacja strategii absolutnej kontestacji, a pr├│ba budowania alternatywy poprzez wkomponowanie si─Ö w istniej─ůce struktury pi┼ékarskie.

Niemniej AKS Z┼éy jest tylko jednym z wielu przyk┼éad├│w niekonwencjonalnego podej┼Ťcia do klubowej to┼╝samo┼Ťci. Bezprzemocowe, a jednocze┼Ťnie zakorzenione w ultrasowskim ┼╝ywiole formy dopingu znajdziemy na przyk┼éad na trybunach Garbarni Krak├│w. Pami─Ötajmy, ┼╝e Garbarnia nie jest now─ů inicjatyw─ů, a pr├│b─ů reaktywacji klubu z robotnicz─ů to┼╝samo┼Ťci─ů i z d┼éug─ů histori─ů ÔÇô w 1929 roku Garbarnia zosta┼éa wicemistrzem Polski, a w 1931 si─Ögn─Ö┼éa po mistrzostwo.

Na czym polega wyj─ůtkowo┼Ť─ç Garbarni?

Na trybunach tego klubu panuje pokojowa atmosfera i raczej radosny styl dopingowania. Pojawiaj─ů si─Ö te┼╝ nawi─ůzania do przedwojennej kultury kibicowskiej, co bierze si─Ö z fascynacji ÔÇ×z┼éotym wiekiemÔÇŁ Garbarni, czyli latami 30. XX wieku. Ogl─ůdaj─ůc relacje z mecz├│w tego klubu, wida─ç, ┼╝e jest to inne kibicowanie ni┼╝ na wi─Ökszo┼Ťci stadion├│w w Polsce. W demokratycznym klubie nie chodzi o zrobienie z meczu pikniku czy gminnego festynu, ale o kibicowski rytua┼é odmienny od tego, kt├│ry znamy z kapitalistyczno-maczystowskich stadion├│w.

Przychodz─ů ci do g┼éowy jeszcze inne przyk┼éady nieoczywistej wsp├│lnoty w profesjonalnym sporcie?

Najcz─Ö┼Ťciej przywo┼éywanym przyk┼éadem ÔÇ×lewicowego klubuÔÇŁ jest niemieckie FC St. Pauli, ale chcia┼ébym wspomnie─ç o innym, mniej znanym przypadku ÔÇô podparyskim klubie Red Star Saint-Ouen, kt├│ry obecnie wyst─Öpuje na trzecim poziomie rozgrywkowym, ale jeszcze niedawno wyst─Öpowa┼é w Ligue 2, a przez chwil─Ö nawet zanosi┼éo si─Ö na to, ┼╝e po bardzo wielu latach przerwy mo┼╝e wr├│ci─ç do Ligue 1. Red Star jest profesjonalnym klubem sportowym, ale niezwykle zwi─ůzanym z dzielnic─ů. Jego kibice przeprowadzili bardzo szeroko zakrojon─ů batali─Ö ÔÇô lobbing polityczny po┼é─ůczony z protestem ÔÇô o sw├│j stadion, Stade Bauer. To zabytkowy obiekt, w bardzo z┼éym stanie, kt├│ry wymaga┼é generalnego remontu. Ostatecznie stadion zostanie dostosowany do wsp├│┼éczesnych standard├│w, ale wr├│ci do klubu i ma odpowiada─ç potrzebom lokalnej spo┼éeczno┼Ťci, a nie przeistoczy─ç si─Ö w kolejn─ů ÔÇ×luksusow─ů maszyn─ÖÔÇŁ do ogl─ůdania mecz├│w na ┼╝ywo. Przywo┼éuj─Ö t─Ö histori─Ö, ┼╝eby pokaza─ç kolejny aspekt kibicowskiej wsp├│lnoty, czyli przywi─ůzanie do miejsca. Ta wsp├│lnota w przypadku Red Star jest mocno eklektyczna narodowo┼Ťciowo, zar├│wno je┼Ťli chodzi o zawodnik├│w, jak i kibic├│w, a jednocze┼Ťnie ma lewicow─ů to┼╝samo┼Ť─ç i korzenie ÔÇô klub znajduje si─Ö na robotniczym przedmie┼Ťciu.

Walka o przestrze┼ä jest w og├│le charakterystyczna dla mniejszych klub├│w znajduj─ůcych si─Ö w wielkich miastach. Zaniedbane i niedofinasowane obiekty sportowe s─ů ┼éakomym k─ůskiem dla deweloper├│w, chc─ůcych budowa─ç bloki mieszkaniowe i korzysta─ç z drastycznego wzrostu cen mieszka┼ä, co opr├│cz innych negatywnych zjawisk prowadzi do gentryfikacji tradycyjnie robotniczych dzielnic. Zwyci─Ösk─ů batali─Ö o zachowanie swojego stadionu stoczyli ostatnio chocia┼╝by kibice londy┼äskiego klubu Dulwich Hamlet, a w Warszawie konserwator zabytk├│w ochroni┼é zabytkowy stadion Marymontu.

Do tej pory m├│wi┼ée┼Ť o dzia┼éaniach oddolnych, kt├│re s─ů nieliczne i znajduj─ů si─Ö poza g┼é├│wnym nurtem. Chcemy teraz porozmawia─ç o komercyjnym, masowym sporcie. Czy mo┼╝e on promowa─ç warto┼Ťci pror├│wno┼Ťciowe, wzmacnia─ç czy emancypowa─ç grupy wykluczone?

Zacznijmy od os├│b z niepe┼énosprawno┼Ťciami. Bardzo wa┼╝n─ů cezur─ů w ich postrzeganiu by┼éy Igrzyska Paraolimpijskie w Londynie w 2012 roku. Sport paraolimpijski uznano wtedy za widowiskowe zawody. Dodajmy, ┼╝e mia┼éo to zwi─ůzek nie tylko z uznaniem, ┼╝e sam sport os├│b z niepe┼énosprawno┼Ťciami mo┼╝e by─ç atrakcyjny, lecz tak┼╝e z zainteresowaniem cyborgizacj─ů, czyli wykorzystaniem wynalazk├│w do radykalnego zwi─Ökszenia sprawno┼Ťci, wykraczaj─ůcego nawet ponad to, na co sta─ç osoby pe┼énosprawne. Fascynacja nowymi technologiami doprowadzi┼éa do tego, ┼╝e protezy przesta┼éy by─ç postrzegane jako artefakt osoby w jaki┼Ť spos├│b u┼éomnej w spo┼éecznym odbiorze, lecz jako booster wynik├│w. Innym przyk┼éadem jest zainteresowanie amp futbolem, kt├│re eksplodowa┼éo w ci─ůgu ostatnich kilku lat.

W zesz┼éym roku w Krakowie odby┼éy si─Ö Mistrzostwa Europy w tej dyscyplinie, na kt├│rych Polska zaj─Ö┼éa trzecie miejsce. TVP prowadzi┼éa z nich transmisje mecz├│w na ┼╝ywo. By┼éo du┼╝e zainteresowanie turniejem.

Bo ten sport potrafi by─ç spektakularny, a przy okazji prze┼éamuje granice w spos├│b kategoryczny. Nawet dyletant kpi─ůcy, ┼╝e nie mo┼╝na gra─ç w pi┼ék─Ö, nie maj─ůc nogi, nagle widzi, co dzieje si─Ö na boisku ÔÇô jego ignorancja zostaje obna┼╝ona. A uprawianie amp futbolu nie jest ┼éatw─ů spraw─ů, wymaga te┼╝ okre┼Ťlonych kompetencji trenerskich u ludzi, kt├│rzy si─Ö tym zajmuj─ů, i animowania ┼Ťrodowiska. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e w Polsce mamy do┼Ť─ç du┼╝y potencja┼é w rozwijaniu tej dyscypliny.

Pokazywanie w mediach g┼é├│wnego nurtu paraolimpiady czy amp futbolu pozwala ┼éatwiej dotrze─ç do przeci─Ötnego odbiorcy z przekazem o osobach z niepe┼énosprawno┼Ťciami jako pe┼énoprawnych sportowcach i sportowczyniach, kt├│rzy daj─ů powody do dumy.

Media bardzo pomagaj─ů osobom z niepe┼énosprawno┼Ťciami zaistnie─ç w ┼Ťwiecie sportu. Wzmagaj─ů ich widoczno┼Ť─ç, pomagaj─ů znale┼║─ç sponsor├│w, zainteresowa─ç szersze grono. W tym punkcie mo┼╝emy zanotowa─ç plus na korzy┼Ť─ç mainstreamowego sportu. Nie s─ůdz─Ö, ┼╝eby lewica mog┼éa z tak─ů komercj─ů konkurowa─ç, bo musia┼éaby znale┼║─ç dla niej konstruktywn─ů przeciwwag─Ö. W─ůtpi─Ö, ┼╝eby to si─Ö wydarzy┼éo.

A osoby nieheteronormatywne w komercyjnym ┼Ťwiecie sportu?

Ta kwestia jest bardziej z┼éo┼╝ona, wi─ů┼╝e si─Ö z genderowymi stereotypami i r├│┼╝nie wygl─ůda w r├│┼╝nych dyscyplinach. W kobiecych dru┼╝ynach pi┼ékarskich istotna cz─Ö┼Ť─ç zawodniczek to lesbijki albo osoby biseksualne, kt├│re maj─ů za sob─ů coming out. W pi┼éce m─Öskiej mn├│stwo klub├│w ma swoje oficjalne fankluby os├│b LGBTQ+, a kapitanowie pi┼ékarskich dru┼╝yn nosz─ů t─Öczowe opaski. Niemniej wyoutowanych pi┼ékarzy znajdziemy raptem kilku. W┼Ťr├│d nich jest by┼éy pi┼ékarz reprezentacji Niemiec wychowanek Bayernu Monachium, Thomas Hitzlsperger, kt├│ry ujawni┼é swoj─ů orientacj─Ö, ale zrobi┼é to ju┼╝ po zako┼äczeniu kariery. Niedawno stwierdzi┼é, ┼╝e tylko kolektywny coming out mo┼╝e by─ç dobrym sposobem na zdj─Öcie ci─Ö┼╝aru z zawodnik├│w gej├│w. W pe┼éni si─Ö z nim zgadzam, pojedyncze ujawnienia rodz─ů ryzyko stygmatyzacji, wr─Öcz zagro┼╝enia ze strony kibic├│w i homofobicznych graczy.

Kluby dzia┼éaj─ů dzi┼Ť w du┼╝ej mierze jak wielkie firmy i raczej nie dopu┼Ťci┼éyby do sytuacji, w kt├│rej ich homoseksualnego pi┼ékarza spotykaj─ů prze┼Ťladowania w szatni. To by┼éby dla nich, szczeg├│lnie w Europie Zachodniej, wizerunkowy dramat.

Ale z jakiego┼Ť powodu nie ma coming out├│w, pi┼ékarze wyczuwaj─ů ryzyko, uwa┼╝aj─ů, ┼╝e pozostawanie w ukryciu jest dla nich bardziej komfortow─ů sytuacj─ů. My┼Ťl─Ö, ┼╝e dzia┼éa tu zmowa milczenia, kt├│r─ů uznaje si─Ö za kompromis, cho─ç tak naprawd─Ö ┼╝adnym kompromisem nie jest. Nie wiemy, czy ci pi┼ékarze cierpi─ů szykany w ukryciu, bo s─ů rozpoznawani jako nieheteronormatywni, mimo ┼╝e publicznie si─Ö nie ujawniaj─ů. Nie wiemy, co by si─Ö dzia┼éo w szatni, gdyby si─Ö ujawnili.

Znamy przyk┼éady coming out├│w w innych dyscyplinach?

Znajdziemy je chocia┼╝by w boksie. Sporo zawodnik├│w ujawnia┼éo si─Ö jeszcze w trakcie swojej aktywnej kariery. Orlando Cruz, kt├│ry walczy┼é kiedy┼Ť o pas mistrza ┼Ťwiata, m├│wi┼é o sobie: ÔÇ×Jestem i zawsze b─Öd─Ö dumnym Portoryka┼äczykiem i dumnym gejemÔÇŁ. Celebrowa┼é swoj─ů to┼╝samo┼Ť─ç podczas parad r├│wno┼Ťci. Terry Flanagan, brytyjski bokser z klasy robotniczej, zapytany kiedy┼Ť, co s─ůdzi o tym, ┼╝e jego przeciwnik jest wyoutowanym gejem, odpowiedzia┼é, ┼╝e dla niego nie ma ┼╝adnej r├│┼╝nicy, z kim si─Ö bije. Doda┼é, ┼╝e w zrozumieniu os├│b o innej orientacji ni┼╝ on pomog┼éo mu do┼Ťwiadczenie jego siostry, kt├│ra jest lesbijk─ů.

Troch─Ö inny przyk┼éad to historia Franka Maloneya, kt├│ry by┼é promotorem mi─Ödzy innymi brytyjskiego boksera Lennoxa Lewisa. Poza tym kandydowa┼é na mera Londynu z ramienia UKIP ÔÇô skrajnie prawicowej partii. Uchodzi┼é za ksenofoba, znanego z mizoginicznych komentarzy. Nagle znikn─ů┼é z ┼╝ycia publicznego, powr├│ci┼é trzy lata p├│┼║niej po tranzycji jako Kellie Maloney. Jej poprzedni wizerunek s┼éu┼╝y┼é do skrywania innej to┼╝samo┼Ťci p┼éciowej. ┼Üwiat boksu zareagowa┼é wspieraj─ůco na jej przemian─Ö. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e w tym ┼Ťwiecie, kt├│rego bohaterami s─ů cz─Östo faceci z do┼é├│w spo┼éecznych, homofobia jest pot─Öpiana. Pozostaje pytanie, na ile poza prominentnymi postaciami ┼Ťwiata boksu takim tendencjom ho┼éduje szersza publika.

Ujawnienia s─ů te┼╝ w Polsce. Na ostatnich letnich Igrzyskach dwie Polki, kt├│re zdoby┼éy medale, deklarowa┼éy si─Ö jako lesbijki. Lewicowi politycy ochoczo podkre┼Ťlali ich orientacj─Ö w mediach spo┼éeczno┼Ťciowych.

Lewica powinna sta─ç po stronie ludzi o nienormatywnej to┼╝samo┼Ťci, zw┼éaszcza w odniesieniu do typowych wizerunk├│w sportowc├│w i sportowczy┼ä. Powinna solidaryzowa─ç si─Ö i jasno wskazywa─ç, ┼╝e r├│wnouprawnienie w sporcie powinno by─ç standardem.

Czy to jednak nie s─ů puste gesty solidarno┼Ťci wobec dyskryminowanych? Pi┼ékarze nosz─ů t─Öczowe opaski, ale w┼éa┼Ťciwie ┼╝aden z nich nie ujawnia, ┼╝e jest gejem. Przed meczami w Premier League wszyscy kl─Ökaj─ů na znak solidarno┼Ťci z walk─ů z rasizmem, ale od czarnosk├│rych pi┼ékarzy cz─Östo mo┼╝emy us┼éysze─ç, ┼╝e ÔÇ×wszyscy tylko kl─Ökaj─ů, nikt nie walczy z rasizmemÔÇŁ. Czy to dobrze, ┼╝e sport jest tub─ů propagandow─ů chocia┼╝by dla walki z rasizmem, czy to tylko fasada, a wielu kibic├│w i tak bezkarnie b─Ödzie obrzuca─ç kolorowych pi┼ékarzy bananami?

My┼Ťl─Ö, ┼╝e du┼╝o ┼éatwiej jest by─ç rasist─ů na trybunach polskich ni┼╝ niemieckich albo brytyjskich. Niemniej niestety zgadzam si─Ö z tym, ┼╝e antyrasizm jest cz─Östo ┼éadnie opakowany, mocno lukrowany i zbyt oficjalny.

W takim razie powinni┼Ťmy si─Ö cieszy─ç, gdy pi┼ékarze kl─Ökaj─ů przed meczem, czy smuci─ç, bo kto┼Ť z walki z rasizmem robi produkt?

Komercyjno┼Ť─ç sportu nie powinna oznacza─ç dla lewicy przekre┼Ťlania jego warto┼Ťci jako mo┼╝liwego pasa transmisyjnego dla egalitarystycznych postulat├│w. Lewica nie powinna by─ç przeciwko takim symbolom, ale nie mo┼╝e te┼╝ uznawa─ç ich za sw├│j priorytet. Kl─Ökanie nabiera sensu wtedy, kiedy co┼Ť kontestuje. Tak si─Ö sta┼éo, gdy angielscy pi┼ékarze kl─Ökn─Öli przed meczem Polska ÔÇô Anglia, za co haniebnie zostali wygwizdani przez polskich kibic├│w ÔÇô w tym momencie taki gest faktycznie nabiera znaczenia.

Mimo wszystko uwa┼╝am, ┼╝e tego typu gesty nie s─ů w┼éa┼Ťciwymi narz─Ödziami do walki z rasizmem. S─ů tak b┼éyskawicznie po┼éykane przez dominuj─ůc─ů narracj─Ö, ┼╝e staj─ů si─Ö puste ÔÇô pozornie wszyscy solidaryzuj─ů si─Ö z ofiarami rasizmu, ale w praktyce nikt nie pochyla si─Ö nad tym, co ten gest mia┼é w┼éa┼Ťciwie oznacza─ç.

W jaki spos├│b lewica mo┼╝e u┼╝ywa─ç pi┼éki no┼╝nej czy w og├│le sportu jako ┼Ťrodka do walki z dyskryminacj─ů ze wzgl─Ödu na ras─Ö, orientacj─Ö czy niepe┼énosprawno┼Ť─ç?

Sport nie jest narz─Ödziem, kt├│re mo┼╝na aplikowa─ç do ka┼╝dego problemu. Niemniej mo┼╝na pr├│bowa─ç zawrze─ç w nim jak najwi─Öcej egalitarystycznych postulat├│w. Wyobra┼╝am sobie sport jako platform─Ö do inicjatyw ┼é─ůcz─ůcych w sobie postulaty klasowe, rasowe, feministyczne i zwi─ůzane z wkluczeniami na innym tle. Ma on t─Ö zalet─Ö, ┼╝e operuje takimi kategoriami jak konflikt i si┼éa. Mniejszo┼Ťci, kt├│re s─ů poddawane represjom, w g┼é├│wnej narracji pokazywane s─ů jako niedostosowane do tych warto┼Ťci. Maj─ů rzekomy niedostatek si┼éy, zdolno┼Ťci do udzia┼éu w rywalizacji. Zatem pokazywanie, ┼╝e kwestie to┼╝samo┼Ťciowe, cz─Östo te┼╝ biologiczne, nie maj─ů znaczenia dla uczestniczenia w sporcie, a zatem, ┼╝e osoby rzekomo pozbawione si┼éy mog─ů skutecznie uczestniczy─ç w rywalizacji ÔÇô to kierunek, w kt├│rym trzeba i┼Ť─ç. Wydaje mi si─Ö to ┼éatwiejsze ni┼╝ lewicowo┼Ť─ç expressis verbis. Bo jak o walce klas ma m├│wi─ç profesjonalny klub sportowy? Obecnie trudno mi sobie wyobrazi─ç mi─Ödzynarod├│wk─Ö sportu robotniczego nieuwik┼éan─ů w ┼╝adne polityczne konwenanse, kt├│ra operuje narracj─ů emancypacyjn─ů i jednoczy kluby z ca┼éego ┼Ťwiata.

Powinni┼Ťmy poruszy─ç jeszcze jeden w─ůtek. M├│wili┼Ťmy o realnych wsp├│lnotach kibicowskich zwi─ůzanych z klubami. Z drugiej strony, jest wsp├│lnota narodowa, kt├│r─ů mo┼╝emy nazwa─ç symboliczn─ů ÔÇô to ludzie, kt├│rzy razem prze┼╝ywaj─ů wyst─Öpy reprezentacji swojego kraju. Jak─ů warto┼Ť─ç, z lewicowej perspektywy, dostrzegasz w takiej wsp├│lnocie, kt├│r─ů wida─ç szczeg├│lnie przy okazji wielkich turniej├│w pi┼ékarskich czy olimpiad?

Nie widz─Ö ┼╝adnej lewicowej warto┼Ťci we wsp├│lnotach symbolicznych opartych na wierze w nar├│d czy na identyfikacji narodowej. Spotkanie z Innym zawsze jest jak─ů┼Ť warto┼Ťci─ů, ale powiedzmy sobie szczerze ÔÇô w czasie du┼╝ych turniej├│w ludzie przede wszystkim pij─ů piwo na ulicach, kibicuj─ů i dobrze si─Ö bawi─ů. Nie ma w tym g┼é─Öbszej wymiany kulturalnej ani wymiany tre┼Ťci narodowych.

Nie twierdz─Ö jednak, ┼╝e kibicowanie pod symbolami narodowymi musi by─ç r├│wnoznaczne z uleganiem nacjonalistycznym mitom. Dobrze pami─Ötam Euro we Francji w 2016 roku, w trakcie kt├│rego Polska dotar┼éa do ─çwier─çfina┼éu. Ogl─ůda┼éem ten turniej z wielkim zainteresowaniem i emocj─ů narodow─ů w sobie. Moje patriotyczne uniesienie podczas Euro we Francji polega┼éo na zaprzeczeniu moim do┼Ťwiadczeniom, ┼╝e mo┼╝na kibicowa─ç reprezentacji i ostatni mecz nie jest rytualnym meczem o honor ÔÇô to by┼éo zaburzenie mojego kosmosu! Niestety, m├│j zaburzony kosmos szybko wr├│ci┼é do swojego naturalnego porz─ůdku ÔÇô ostatnie mistrzostwa go przypiecz─Ötowa┼éy.

Czy lewica nie za bardzo odcina si─Ö od narodowej emocji?

To zale┼╝y, kogo rozumiemy jako ÔÇ×lewic─ÖÔÇŁ. Lewica rozmaitych odcieni, m├│wi─ůc o narodzie, cz─Östo odwo┼éuje si─Ö do teorii wsp├│lnot wyobra┼╝onych, kt├│ra zosta┼éa sformu┼éowana przez Benedicta Andersona. W mojej ocenie teoria ta, cho─ç niew─ůtpliwie wa┼╝na i produktywna analitycznie, lekcewa┼╝y wiele ekonomicznych i spo┼éecznych aspekt├│w wsp├│lnot narodowych. Z drugiej strony, mamy r├│wnie ch─Ötnie przywo┼éywan─ů teori─Ö Ernesta Gellnera, kt├│ry obywatelski nacjonalizm przedstawia jako co┼Ť pozytywnego, cho─ç, jak zauwa┼╝a, jego korzenie wynikaj─ů ze stosunk├│w kapitalistycznych, a te Gellner poddaje surowej krytyce.

Je┼Ťli sam mia┼ébym ocenia─ç narodowe tre┼Ťci towarzysz─ůce kibicowaniu, powiedzia┼ébym, ┼╝e ÔÇ×po owocach je poznacieÔÇŁ czy raczej po celach, kt├│rym s┼éu┼╝─ů. Jestem przeciwny budowaniu wsp├│lnoty walcz─ůcej o sprawiedliwo┼Ť─ç spo┼éeczn─ů, opieraj─ůc si─Ö na ÔÇô by pos┼éu┼╝y─ç si─Ö terminem brytyjskiego psychologa spo┼éecznego Michaela Billiga ÔÇô banalnym nacjonalizmie w utowarowionej, a jednocze┼Ťnie podatnej na ksenofobi─Ö i inne uprzedzenia formie. Jednak ignorowanie realnej spo┼éecznej potrzeby prze┼╝ywania wsp├│lnotowo┼Ťci w ramach identyfikacji narodowej cz─Ö┼Ťciej bywa wyrazem protekcjonalnego spogl─ůdania z g├│ry ni┼╝ postaw─ů wynikaj─ůc─ů z powa┼╝nej analizy sytuacji. Nacjonalizm nie jest a priori wyekwipowany w tre┼Ťci dyskryminuj─ůce inno┼Ť─ç. Nacjonalizm uciskanych jest czym┼Ť innym ni┼╝ nacjonalizm panuj─ůcych. Jednak we wsp├│┼éczesnej Polsce o nacjonalizmie uciskanych nie mo┼╝e by─ç mowy. Nawet je┼Ťli niekt├│rzy zwi─ůzani ze ┼Ťrodowiskami kibicowskimi akolici politycznej prawicy usi┼éuj─ů przekonywa─ç, ┼╝e narodowi polskiemu zadawane s─ů niebywa┼ée cierpienia.

Podsumowuj─ůc, zapytajmy: czy warto, ┼╝eby lewica uwzgl─Ödnia┼éa sport w swojej strategii politycznej?

Zdecydowanie tak! Przecie┼╝ rozw├│j socjaldemokratycznej lewicy jest zwi─ůzany z masowymi organizacjami sportowymi z lat 20. i 30. XX wieku. Niestety dzisiaj polska nieliczna, zdezorganizowana i sk┼é├│cona lewica zupe┼énie nie interesuje si─Ö oddolnym sportem. Nie wiem, dlaczego ignoruje czy nie zauwa┼╝a tej kwestii. Na Zachodzie odradzaj─ů si─Ö organizacje sportowe nawi─ůzuj─ůce do warto┼Ťci, do kt├│rych lewicy powinno by─ç blisko. Warto wzi─ů─ç z nich przyk┼éad i zacz─ů─ç tworzy─ç je na naszym podw├│rku.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś