Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Emancypacja Marii

Interpretowanie Marii niezale偶nie od jej p艂ci jako cz艂owieka wiary i odwagi oraz jako kobiety w pe艂ni do艣wiadczaj膮cej macierzy艅stwa 艂膮czy pr贸ba sprowadzenia jej z powrotem na ziemi臋, d膮偶enie do przywr贸cenia podmiotowo艣ci i sprawczo艣ci.
Emancypacja Marii
ilustr.: Hanna Mazurkiewicz

W polskim Ko艣ciele, zaludnianym w wi臋kszo艣ci przez kobiety, Maria zajmuje wa偶n膮 pozycj臋. M贸wi膮 o tym statystyki. Najliczniejsza kobieca organizacja dzia艂aj膮ca przy parafiach to Matki R贸偶a艅cowe, a kolejna 偶e艅ska formacja to Dziewcz臋ca S艂u偶ba Maryjna. Wysoki status Matki Boskiej potwierdzaj膮 rodzime praktyki religijne: to w艂a艣nie w Polsce mamy dwa miesi膮ce po艣wi臋cone Matce Bo偶ej, podczas kt贸rych wierni zwyczajowo cz臋艣ciej odmawiaj膮 r贸偶aniec i litanie maryjne. Spo艂eczny charakter tych modlitw i ich mobilizacyjny potencja艂 zauwa偶y艂o i sprawnie wykorzysta艂o Radio Maryja, wik艂aj膮c praktyki maryjne w krytyk臋 rzeczywisto艣ci politycznej i odsuwaj膮c je od wiary. Polsk膮 specyfik臋 kultu maryjnego buduj膮 te偶 koronacje Marii na Kr贸low膮 Polski, kt贸re odbywa艂y si臋 w aktach strzelistych kr贸l贸w i przedstawicieli ko艣cio艂a co najmniej od XVII wieku.

Czy Maria mo偶e wyst臋powa膰 poza tym systemem tradycji przemieszanej z upolitycznieniem? Dlaczego dla niejednej m艂odej, aktywnej zawodowo polskiej katoliczki Maria pozostaje odleg艂膮 kr贸low膮 z modlitewnik贸w, wzgl臋dnie filigranowym symbolem 艂agodno艣ci i uleg艂o艣ci? (Przywo艂uj臋 m艂ode kobiety jako opozycj臋 wobec kobiet starszych, przywi膮zanych do tradycyjnych praktyk, ale pytanie r贸wnie dobrze mog艂oby odnosi膰 si臋 do m臋偶czyzn). Taki obraz Marii opr贸cz tysi臋cznych p艂贸cien z b艂臋kitn膮 po艣wiat膮 przedstawiaj膮cych m艂od膮 dziewczyn臋, kt贸rej twarz zbyt cz臋sto wydaje si臋 niezm膮cona my艣l膮, wynika mi臋dzy innymi z j臋zyka, kt贸rym jest opisywana. Powa偶n膮 barier臋 stanowi膮 cechy najdobitniej przypisywane Marii: dziewiczo艣膰, pi臋kno, kr贸lewsko艣膰 i otaczaj膮cy j膮 splendor. Czy maj膮 szanse jakkolwiek rezonowa膰 we wsp贸艂czesnym spo艂ecze艅stwie, w kt贸rym wzorce kobieco艣ci ulegaj膮 wyra藕nym przekszta艂ceniom?

Z艂oty dom

Dla przyk艂adu: w jednej z najbardziej popularnych maryjnych modlitw wsp贸lnotowych, Litanii Loreta艅skiej, kt贸ra jak w soczewce skupia problematyczny obraz Marii, przymiotniki odnosz膮ce si臋 dos艂ownie do jej dziewictwa pojawiaj膮 si臋 czterokrotnie 鈥 鈥濵atko nieskalana, najczystsza, dziewicza, nienaruszona鈥. Chocia偶 ten ginekologiczny problem ma swoje metaforyczne uzasadnienie rozwa偶ane przez teolog贸w 鈥 chodzi tak o duchow膮 prawo艣膰 Marii, jak o jej czysto艣膰 fizyczn膮 鈥 w litanii dziewiczo艣膰 jest dominuj膮c膮 cech膮, tak jakby jej seksualna wstrzemi臋藕liwo艣膰 mia艂a centralne znaczenie w historii Zbawienia.

Dalej s艂yszymy o 鈥濸annie przedziwnej鈥, co sugeruje osob臋 nieprzeniknion膮 w swoich decyzjach, by膰 mo偶e o mniej przewidywalnych motywacjach; o 鈥濸annie ws艂awionej, mo偶nej鈥 鈥 jakby to cze艣膰 i zgromadzone zasoby, tak偶e symboliczne, zaskarbia艂y jej uwag臋 wiernych.

Litania Loreta艅ska zawiera te偶 zestaw wezwa艅 metaforycznych 鈥 na przyk艂ad: 鈥濿ie偶o z ko艣ci s艂oniowej, Domie z艂oty鈥 鈥 kt贸rych sens ujawnia dopiero znajomo艣膰 historii kultury. Wie偶a z ko艣ci s艂oniowej, potocznie rozumiana jako miejsce izolacji, niekiedy w sensie negatywnym, w kontek艣cie historii chrze艣cija艅stwa odnosi si臋 mi臋dzy innymi do relikwiarzy z cennego materia艂u, w tym z ko艣ci s艂oniowej. Maria (a w艂a艣ciwie jej cia艂o) jest wi臋c wyobra偶ona jako warto艣ciowe naczynie, kt贸re nosi艂o w sobie cia艂o Chrystusa, co znacznie umniejsza jej rol臋 i ogranicza j膮 do fizjologicznych funkcji organizmu. Sama wie偶a mo偶e te偶 wskazywa膰 na obronn膮 moc warownego budynku, a ko艣膰 s艂oniowa, ze wzgl臋du na sw贸j bia艂y kolor, na pi臋kno i 鈥 znowu聽 鈥 czysto艣膰.

Wiele wezwa艅 鈥 mi臋dzy innymi 鈥瀢ie偶a z ko艣ci s艂oniowej鈥 i 鈥瀌om z艂oty鈥 鈥 korzysta z por贸wna艅 do ziemskiego bogactwa, co 艂膮czy si臋 z przypisywaniem Marii cech kr贸lewskich i, m贸wi膮c najpro艣ciej, tego, co w mniemaniu modl膮cych si臋 mo偶e by膰 najlepsze tu, na ziemi. Chocia偶 zasadniczo r贸偶ni si臋 to od naszej wiedzy o skromnych warunkach 偶ycia rodziny z Nazaretu, w Litanii jest to celowy zabieg stylistyczny, kt贸ry odrywa Mari臋 od ziemskiego 艣wiata i pokazuje j膮 kr贸luj膮c膮 ju偶 po Wniebowzi臋ciu. Kr贸lestwo Bo偶e w tradycyjnych wyobra偶eniach jest rzeczywi艣cie kr贸lewskie i kipi z艂otem. To historyczna metafora, wydawa艂oby si臋 nieszkodliwa. Szczeg贸lnie je艣li przypomnimy, 偶e Kr贸lestwo Bo偶e, mimo hierarchicznej struktury, paradoksalnie mo偶e by膰 nadziej膮 na odmieniony, sprawiedliwy porz膮dek relacji spo艂ecznych. Czy mo偶na jednak wyobrazi膰 sobie inny spos贸b pokazania kr贸lewsko艣ci ni偶 poprzez nieprzebrane bogactwo, obfito艣膰, kt贸ra zamienia si臋 w kl臋sk臋 urodzaju? Powtarzana metafora powoli zaczyna przes艂ania膰 to, co opisuje, skutecznie zamykaj膮c Mari臋 w z艂otej klatce albo w艂a艣nie 鈥瀦艂otym domu鈥 i 鈥瀢ie偶y z ko艣ci s艂oniowej鈥.

Maria nie musi by膰 kr贸low膮, 偶eby cieszy膰 si臋 szacunkiem. Dla wielu jest niedo艣cignionym wzorem wiary, zaufania i odwagi, nawet pozbawiona insygni贸w.

Matka bezdomnego

Co w takim razie dalej? Krytyczna lektura s艂贸w litanii nie powinna prowadzi膰 do wyrywania kartek z modlitewnik贸w. Modlitwa s艂u偶y modl膮cemu si臋. Dop贸ki tradycyjne litanie gromadz膮 ludzi, odpowiadaj膮 ich potrzebom i s膮 wa偶ne. Dla tych jednak, kt贸rzy nie potrafi膮 szczerze zaanga偶owa膰 si臋 w zastane metafory, mo偶na napisa膰 nowe modlitwy, u偶y膰 prostego j臋zyka, opowiedzie膰 o Marii tyle, ile wiadomo z Ewangelii. Przedstawi膰 j膮 po prostu jako cz艂owieka wiary, kobiet臋 i matk臋.

Benedyktynka Mary Lou Kownacki w swojej 鈥濴itanii do Marii z Nazaretu鈥 鈥 sam tytu艂 sygnalizuje, 偶e b臋dzie odwo艂ywa艂a si臋 do postaci historycznej, jeszcze przed Wniebowzi臋ciem 鈥 wezwania konstruuje wok贸艂 uniwersalnych i wartych na艣ladowania cech Marii. Matka Bo偶a wyst臋puje wi臋c jako: 鈥瀢z贸r si艂y, 艂agodno艣ci, zaufania, odwagi, cierpliwo艣ci, podejmowania ryzyka, otwarto艣ci鈥. Inaczej ni偶 w tradycyjnych tekstach 艂agodno艣膰 i zaufanie nie oznaczaj膮 w domy艣le bierno艣ci, ale wyst臋puj膮 obok si艂y, odwagi i umiej臋tno艣ci podejmowania ryzyka. To zestaw cech znacznie bardziej buduj膮cy dla modl膮cego si臋. Maria jest nazywana po prostu kobiet膮 鈥 鈥瀢iary, wizji, m膮dro艣ci i zrozumienia鈥. Wiary 鈥 poniewa偶 pierwsza uwierzy艂a i zareagowa艂a na s艂owo Boga, wizji 鈥 poniewa偶 zrozumia艂a konsekwencje przyj艣cia Chrystusa i wy艣piewa艂a je w hymnie 鈥濵agnificat鈥. Zuzanna Radzik w 鈥濳o艣ciele Kobiet鈥 nazwa艂a go ewangelicznym protest songiem, rysuj膮cym w imieniu ubogich perspektyw臋 wyzwolenia.

W Litanii Maria okre艣lona jest wreszcie jako matka 鈥瀢yzwoliciela, bezdomnego, umieraj膮cego, matka tego, kt贸remu obca by艂a przemoc, matka wi臋藕nia politycznego, skazanego, matka straconego kryminalisty鈥濃 Autorka nie skupia si臋 na macierzy艅skich predyspozycjach Marii, ale wyra藕nie uwsp贸艂cze艣nia opis, przywo艂uj膮c kolejne grupy spo艂ecznie wykluczonych, do kt贸rych nale偶a艂 jej syn. Tym samym rozci膮ga modlitw臋 na tych, kt贸rzy teraz s膮 wypchni臋ci poza margines spo艂ecze艅stwa. Pokazuje, jaki by艂 ziemski los Marii, i zbli偶a jej 偶ycie do ludzkich dramat贸w. 艁atwiej si臋 z ni膮 wtedy uto偶sami膰. Z tekstu Mary Lou Kownacki wynika te偶, 偶e Maria to 艣wiadoma i aktywna uczestniczka wydarze艅. Wezwania przedstawiaj膮 j膮 jako: 鈥瀙ierwsz膮 uczennic臋, wsp贸艂dzia艂aj膮c膮 z pos艂annictwem Chrystusa, uczestniczk臋 pasji swojego Syna鈥.

Litania Mary Lou Kownacki nie powsta艂a w pr贸偶ni. T艂em dla jej napisania by艂y teksty i dzia艂ania feministycznych teolo偶ek, kt贸re podkre艣laj膮, 偶e w Marii chc膮 szuka膰 modelu cz艂owieka wiary, a nie kobieco艣ci. Maria przyjmuje wiadomo艣膰 o pocz臋ciu i decyduje si臋, nie bez w膮tpliwo艣ci, ale w zaufaniu, zadzia艂a膰 zgodnie z tym, co us艂ysza艂a. Wa偶ny jest nie pocz膮tek ci膮偶y, ale jej decyzja i zaanga偶owanie. Rzadko kiedy zastanawiamy si臋, czy historia mog艂aby si臋 potoczy膰 inaczej 鈥 czy Maria mog艂a si臋 nie zgodzi膰? Decyzja o przyj臋ciu zadania od Boga musia艂a by膰 przecie偶 efektem jej wolnego wyboru. A wi臋c by艂a cz艂owiekiem odwa偶nym i wytrwa艂ym, rozumiej膮cym spo艂eczny kontekst powierzonej jej misji. Jej odwaga polega艂a tak偶e na wykroczeniu poza obowi膮zuj膮ce normy spo艂eczne 鈥 podj臋艂a decyzj臋 przed anio艂em bez konsultacji z m臋偶czyznami, kt贸rzy prawnie b膮d藕 duchowo sprawowali nad ni膮 opiek臋.

Zwiastowanie i test ci膮偶owy

Hanka Owsi艅ska ilustruje dzieje Marii w panoramicznym rysunku, pomi臋dzy historiami wsp贸艂czesnych kobiet. Niepozbawiona ironii ilustracja skr贸towo wyra偶a powa偶ne postulaty ucz艂owieczenia Marii i zbli偶enia jej do codziennych do艣wiadcze艅 m艂odych matek, wyra偶ane zar贸wno w oddolnie pisanych modlitwach, jak i w teologicznych tekstach. Inaczej ni偶 poprzednio, Maria jest wyra藕nie przedstawiona w swoim do艣wiadczeniu macierzy艅stwa. Czerwone obrazki odpowiadaj膮 historii Matki Bo偶ej, szare, czarne, niebieskie 鈥 innych kobiet.

Na pocz膮tku mamy wi臋c Ew臋 zrywaj膮c膮 owoc z drzewa poznania dobra i z艂a (co opisane jest w Biblii jako przyczyna b贸l贸w rodzenia) i ma艂y p艂贸d odpowiadaj膮cy niepokalanemu pocz臋ciu Marii, kt贸re wed艂ug teologicznej interpretacji da艂o jej bezbolesny por贸d. Zaraz obok ogl膮damy pocz臋cia bardziej 鈥瀙okalane鈥, to znaczy ludzkie zbli偶enia mi艂osne. P贸藕niej Zwiastowanie i zwyczajny ekwiwalent zawiadomienia o ci膮偶y 鈥 test paskowy. Efekt otrzymania 鈥瀌obrej nowiny鈥, czyli wewn臋trzne kot艂owanie si臋 z now膮 wiadomo艣ci膮, kryzysy i euforie, rozmowy z ojcem dziecka, a w przypadku Marii i z El偶biet膮 鈥 znowu wyst臋puj膮 ko艂o siebie. Historia zag臋szcza si臋 przy ludzkich trudach ci膮偶y i porodu, a ko艅czy j膮 wizerunek Marii z d艂o艅mi uniesionymi nad niemowlakiem w ge艣cie modlitwy. Potem mamy wczesn膮 opiek臋 鈥 szale艅cze biegi z w贸zkiem i Mari臋 uciekaj膮c膮 na o艣le. Na ko艅cu wychowanie i jego efekty 鈥 samodzielne dziecko wchodz膮ce mi臋dzy ludzi.

W przypadku Chrystusa ten ostateczny etap od艂膮czenia od rodzic贸w jest przedstawiony tradycyjnie jako nauczanie w 艣wi膮tyni. Wychowuj膮c dziecko, mo偶na si臋 zastanowi膰 nad relacj膮 macierzy艅sk膮 Marii z Jezusem: czy jako uciele艣nienie Boga jej Syn mia艂 w sobie ca艂膮 potrzebn膮 dobro膰, czy pozosta艂o co艣, czego trzeba by艂o go nauczy膰? Sk膮d wiedzia艂, jak wyra偶a膰 szacunek wobec innych, czy kto艣 z nim szlifowa艂 kultur臋 rozmowy i s艂uchania i uczy艂 odruchu pomocy? Panoram臋 ko艅czy krzy偶, w艂a艣ciwe centrum wiary, w perspektywie kt贸rego mo偶na rozumie膰 macierzy艅stwo jako dobrowolne po艣wi臋cenie siebie dla drugiego.

Propozycje interpretowania Marii niezale偶nie od p艂ci, jako cz艂owieka wiary, odwagi oraz wizji i r贸wnocze艣nie jako kobiety w pe艂ni do艣wiadczaj膮cej macierzy艅stwa s膮 ze sob膮 nieco sprzeczne. Wyra藕nie jednak 艂膮czy je pr贸ba sprowadzenia Marii na ziemi臋, d膮偶enie do przywr贸cenia jej podmiotowo艣ci i sprawczo艣ci. Wsp贸艂czesne kobiety, kt贸re jak do tej pory wraz z up艂ywem lat cieszy艂y si臋 rosn膮c膮 skal膮 r贸wnouprawnienia, same dokonuj膮 teraz emancypacji Marii 鈥 wyodr臋bnienia jej z kulturowej narracji, kt贸ra przes艂ania jej 偶yciorys, sam w sobie b臋d膮cy histori膮 wyzwolenia.

Przyj臋cie takiej perspektywy jest mo偶liwe przede wszystkim w spo艂ecze艅stwach zachodnich, podlewanych kolejnymi falami feminizmu, a szczeg贸lnie w m艂odszym pokoleniu, wyros艂ym w atmosferze sporu i d膮偶enia do r贸wno艣ci p艂ci. Chocia偶 prze艂amuje monopol na tradycyjny wizerunek Marii, nie stanie si臋 w najbli偶szej przysz艂o艣ci uniwersalnym obrazem Boga. Ale te偶 nie ro艣ci sobie do tego pretensji.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij