Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Podr贸偶e do 藕r贸de艂 kobieco艣ci i wyprawy w g艂膮b m臋skiej natury

W katolickich poradnikach fragmenty Pisma 艢wi臋tego staj膮 si臋 podpor膮 chwiejnych konstrukcji psychologicznych, t艂umacz膮cych zasadno艣膰 stereotypowych r贸l p艂ciowych.
Podr贸偶e do 藕r贸de艂 kobieco艣ci i wyprawy w g艂膮b m臋skiej natury
ilustr.: Katarzyna Majchrowska

Temat kobieco艣ci i m臋sko艣ci wywo艂uje w dyskusjach wewn膮trzko艣cielnych emocje jak ma艂o kt贸re zagadnienie teologiczne czy nawet spo艂eczne. Wydawa艂oby si臋, 偶e pi臋膰dziesi膮t lat po rewolucji seksualnej i trzech falach feminizmu nie da si臋 m贸wi膰 o odr臋bnych naturach: kobiecej i m臋skiej, bez uwzgl臋dnienia wiedzy, kt贸r膮 wnosz膮 do tematu p艂ciowo艣ci socjologia i nauki spo艂eczne. Obraz kobiety jako istoty pasywnej, czekaj膮cej na m臋skiego wybawiciela dawno w艂o偶yli艣my mi臋dzy bajki 鈥 i to takie, kt贸re niech臋tnie czytaliby艣my dzieciom. A jednak na rynku wydawniczym pojawiaj膮 si臋 kolejne ksi膮偶ki w wielonak艂adowych wydaniach, kt贸re pr贸buj膮 opisywa膰 p艂e膰 鈥瀦 perspektywy chrze艣cija艅skiej鈥, promuj膮c wzorce nie tyle nawet archaiczne, co 鈥 w moim przekonaniu 鈥 niezgodne z chrze艣cija艅sk膮 antropologi膮.

鈥濿艂膮cz telewizor. Sp贸jrz na billboardy. Poczytaj 芦Cosmopolitan禄. We藕 do r臋ki romansid艂o. Poogl膮daj MTV. (OK, nie ogl膮daj MTV). Telewizja, muzyka, reklamy i filmy zupe艂nie ignoruj膮 duchowy wymiar kobiety. Popkultura 鈥 zamiast pokazywa膰 kobiety z bogatym 偶yciem duchowym i otwarte na nowe 偶ycie w przymierzu ma艂偶e艅skim 鈥 skupia si臋 na cielesno艣ci. Kobiety s膮 redukowane do roli przedmiotu, kt贸rego si臋 u偶ywa dla satysfakcji seksualnej i przyjemno艣ci wbrew Bo偶emu planowi鈥. [Katrina J. Zeno, 鈥濸odr贸偶 kobiety鈥, Wydawnictwo 鈥濿 drodze鈥漖

Tak sytuacj臋 zagro偶onej kobiecej to偶samo艣ci opisuje w ksi膮偶ce 鈥濸odr贸偶 kobiety. Kim jestem? 鈥 pytanie kobiecego serca鈥 Katarina J. Zeno, ameryka艅ska publicystka katolicka, dzia艂aczka nowego feminizmu. W tym charakterystycznym zderzeniu tego, jak 艣wiat widzi kobiet臋, z tym, jak postrzega j膮 Ko艣ci贸艂, nie jest odosobniona. Wystarczy spojrze膰 na kilka tytu艂贸w podobnych publikacji katolickich autor贸w: 鈥濸rzywilej bycia kobiet膮鈥 (Alice von Hildebrand), 鈥濽rzekaj膮ca. Odkrywanie tajemnicy kobiecej duszy鈥 (John i Stasi Eldredge), 鈥濳obieta od a do z鈥 (Jacek Pulikowski). Liczba tego typu pozycji i stale ukazuj膮cych si臋 nowo艣ci na polskim rynku 艣wiadczy o wyra藕nym zapotrzebowaniu na literatur臋, kt贸ra stanowi specyficzne po艂膮czenie teologii pastoralnej dotycz膮cej p艂ciowo艣ci z poradnikow膮 form膮.

G艂贸wn膮 inspiracj膮 autor贸w ksi膮偶ek tego gatunku jest dorobek Jana Paw艂a II, a szczeg贸lnie wypracowana przez niego teologia cia艂a, w kt贸rej papie偶 wprowadza wyra藕ne rozgraniczenie sfery kobiecej i m臋skiej i, co za tym idzie, rozr贸偶nia m臋sk膮 i znacznie inn膮, bo kobiec膮, drog臋 do zbawienia. Autor贸w inicjuj膮cych 鈥瀙odr贸偶e do 藕r贸de艂 kobieco艣ci鈥 i 鈥瀢yprawy w g艂膮b m臋skiej natury鈥 艂膮czy z papie偶em prze艣wiadczenie o esencjalizmie p艂ci. Kiedy opisuj膮 ludzk膮 to偶samo艣膰, skupiaj膮 si臋 na pytaniu, kim s膮 jako m臋偶czyzna lub jako kobieta, a nie 鈥 jako cz艂owiek. Co ciekawe podobnie jak w tekstach Jana Paw艂a II zagadnienie p艂ciowo艣ci zazwyczaj sprowadzone jest do refleksji nad istot膮 kobieco艣ci, tak w艣r贸d katolickich poradnik贸w znacznie przewa偶aj膮 pozycje skierowane do kobiet.

Kobieco艣膰 i m臋sko艣膰 bosko usankcjonowana

鈥濫wa zosta艂a stworzona w granicach bujnego pi臋knego rajskiego ogrodu. Adam jednak, jak pami臋tacie, zosta艂 stworzony poza Rajem, w dzikiej przestrzeni. Zapis naszych pocz膮tk贸w w drugim rozdziale Ksi臋gi Rodzaju przedstawia to wyra藕nie. M臋偶czyzna zosta艂 powo艂any do 偶ycia na zewn膮trz, w nieoswojonej cz臋艣ci stworzenia. Dopiero potem zostaje zaprowadzony do Edenu. I odt膮d ch艂opcy nigdy nie czuj膮 si臋 dobrze w domu, a m臋偶czy藕ni cierpi膮 na nieuleczaln膮 t臋sknot臋 odkrywania鈥. [John Eldredge, 鈥濪zikie serce: t臋sknoty m臋skiej duszy鈥, t艂um. Justyna Grzegorczyk, Wydawnictwo 鈥濿 drodze鈥漖

Uwypuklanie r贸偶nicy p艂ci prowadzi do upraszczaj膮cych refleksji, kt贸rych przyk艂ad stanowi zacytowany powy偶ej fragment kultowej ksi膮偶ki Johna Eldredge 鈥濪zikie serce. T臋sknoty m臋skiej duszy鈥 wydanej w Polsce przez dominika艅skie wydawnictwo 鈥濿 drodze鈥. Fragmenty Pisma 艢wi臋tego w interpretacji autora staj膮 si臋 podpor膮 chwiejnych konstrukcji psychologicznych, t艂umacz膮cych zasadno艣膰 stereotypowych r贸l p艂ciowych. Poradnikowa forma nie tylko nie sprzyja pog艂臋bionym analizom teologicznym, ale instrumentalnie wykorzystuje historie biblijne jako dow贸d na boskie usankcjonowania r贸偶nicy r贸l kobiet i m臋偶czyzn. Ksi膮偶ki takie jak 鈥濪zikie serce鈥 nie ograniczaj膮 si臋 do popularnej analizy Biblii, ale proponuj膮 daleko id膮ce wnioski dotycz膮ce wybor贸w 偶ycia codziennego. Jak kobieta i m臋偶czyzna powinni si臋 realizowa膰, aby by膰 w pe艂ni zgodni ze swoj膮 to偶samo艣ci膮? Co zagra偶a doskonaleniu si臋 w ich kobiecych i m臋skich rolach? Na te pytania odpowied藕 udzielana przez katolickie poradniki jest zaskakuj膮co sp贸jna, ale te偶 nie da si臋 jej sprowadzi膰 do tego, co na temat zada艅 kobiet i m臋偶czyzn zawar艂 Jan Pawe艂 II w 鈥濵臋偶czyzn膮 i niewiast膮 stworzy艂 ich鈥 (1986) czy w 鈥濴i艣cie do kobiet鈥 (1995).

Poradniki jako 鈥瀌oradcy codzienno艣ci鈥 proponuj膮 te偶 konkretne rytua艂y czy zachowania w 偶yciu rodzinnym, na przyk艂ad John Eldredge poleca zorganizowanie synom symbolicznego przej艣cia spod opieki matki pod opiek臋 ojca, kt贸re ma by膰 r贸wnocze艣nie znakiem osi膮gni臋tej dojrza艂o艣ci. Dojrza艂o艣ci, kt贸r膮 ch艂opiec mo偶e osi膮gn膮膰 tylko przez odci臋cie si臋 od tego, co kobiece.

Geniusz kobiety

鈥濿idz臋 to w nast臋puj膮cy spos贸b: pierwotna obecno艣膰 kobiety w 艣wiecie by艂a obdarowaniem. B贸g stworzy艂 niewiast臋 i postawi艂 j膮 przed m臋偶czyzn膮 jako dar. Obdarowuj膮c m臋偶czyzn臋 sob膮, kobieta uczy go, w jaki spos贸b mo偶e on uczyni膰 dar z samego siebie. Objawia mu oblubie艅czy sens jego cia艂a, to, 偶e zosta艂 stworzony do zjednoczenia i komunii poprzez bezinteresowny dar z w艂asnej osoby鈥. [Katrina J. Zeno, 鈥濸odr贸偶 kobiety鈥, t艂um. El偶bieta Baraniecka, Wydawnictwo 鈥濿 drodze鈥漖

W katolickich poradnikach kobieco艣膰 definiowana jest w odniesieniu do m臋sko艣ci, ale z wyra藕nym zaznaczeniem, 偶e jest do niej niepor贸wnywalna. Mimo to podlega warto艣ciowaniu: oceniana pod k膮tem predyspozycji fizycznych czy intelektualnych jest gorsza od m臋sko艣ci, a kiedy mowa jest o aspektach duchowych, okazuje si臋 w swej istocie genialna. Geniusz kobiety polega na nastawieniu na kreacj臋 i prokreacj臋 鈥 pisze za Janem Paw艂em II Katrina J. Zeno. Istot膮 kobieco艣ci jest wi臋c macierzy艅stwo, kt贸re mo偶e mie膰 tak偶e charakter duchowy 鈥 nie wszystkie kobiety musz膮 fizycznie by膰 matkami. Nie ulega jednak w膮tpliwo艣ci, 偶e sama koncepcja macierzy艅stwa duchowego jest wywiedziona z kobiecych predyspozycji biologicznych.

W tym kontek艣cie sprzeciw autor贸w ksi膮偶ek takich jak 鈥濸odr贸偶 kobiety鈥 przeciwko kulturze uprzedmiotowiaj膮cej kobiet臋 staje si臋 paradoksalny. Z jednej strony, proponuj膮 postrzeganie kobiety przez pryzmat warto艣ci duchowych, w oderwaniu od umasowionej cielesno艣ci. Z drugiej, koncepcj臋 geniuszu kobieco艣ci wyprowadzaj膮 w艂a艣nie z prokreacyjnego potencja艂u cia艂a.

Id膮c tropem nowego feminizmu Jana Paw艂a II, poradniki podejmuj膮 na sw贸j spos贸b pr贸b臋 emancypacji kobiety. Trudno jednak doceni膰 efekt tych wysi艂k贸w, skoro w膮tpliwo艣ci nasuwaj膮 si臋 ju偶 od samego pocz膮tku 鈥 tytu艂u wypisanego na ok艂adce. Ksi膮偶ka Johna i Stasi Eldredge鈥櫭硍 鈥濽rzekaj膮ca. Odkrywanie tajemnicy kobiecej duszy鈥 jest tego najlepszym przyk艂adem. Ok艂adka zapowiada i syntetyzuje to, co zawarte w dalszej cz臋艣ci ksi膮偶ki: kobieta istnieje 鈥 jest urzekaj膮ca 鈥 tylko w relacji. Z tego wyprowadzone s膮 dalsze wnioski dotycz膮ce natury kobiety nastawionej na obdarowywanie, cechuj膮cej si臋 wra偶liwo艣ci膮 i 艂agodno艣ci膮. Dodatkowo przymiotnik 鈥瀠rzekaj膮ca鈥 utrwala obraz kobiety jako istoty nie do ko艅ca zrozumia艂ej, a relacj臋 ze 艣wiatem przenosi w domen臋 flirtu, dziwnego przyci膮gania.

Kobiecy geniusz w intencji autor贸w poradnik贸w ma by膰 radykaln膮 alternatyw膮 dla cech, kt贸re proponuje kobietom 鈥瀢sp贸艂czesny 艣wiat鈥 jako idea艂 ich d膮偶e艅, a kt贸re tradycyjnie przynale偶膮 do sfery m臋skiej. Si艂a, zdecydowanie, niezale偶no艣膰, w艂adczo艣膰. Geniusz kobiecy jest czym艣 znacznie innym. Kobieco艣膰, pomimo swojej s艂abo艣ci, jest postrzegana przez autor贸w jako lekarstwo na wiele problem贸w wsp贸艂czesnego 艣wiata. W ko艅cu, i temu nikt nie zaprzecza, wi臋kszo艣膰 cywilizacji zbudowana jest na warto艣ciach 鈥瀖臋skich鈥, dlatego tak bardzo potrzebuj膮 tej kobiecej przeciwwagi.

鈥濸owy偶sze oznaki uznania pokazuj膮 wyra藕nie, 偶e s艂abo艣膰 p艂ci 偶e艅skiej, je艣li chodzi o jej osi膮gni臋cia i kreatywno艣膰, mo偶e by膰 w du偶ej mierze zrekompensowana przez jej moraln膮 si艂臋, o ile 偶yje ona zgodnie ze swoim powo艂aniem, a wi臋c o ile 偶yje mi艂o艣ci膮鈥. [Alice von Hildebrand, 鈥濸rzywilej bycia kobiet膮鈥, Wydawnictwo 艣w. Wojciecha]

St膮d ju偶 niedaleko do uznania, 偶e sfera mi艂o艣ci, a tak偶e moralno艣ci, to domena kobiet, kt贸rych zadaniem jest obdarowanie nimi m臋偶czyzn tak, aby 鈥 jak pisze autorka 鈥濸odr贸偶y kobiety鈥 鈥 nauczyli si臋 偶y膰 dla innych. Jak jednak rozumie膰 relacyjno艣膰 mi艂o艣ci czy powszechno艣膰 moralno艣ci, skoro s膮 one wyra藕nie bli偶sze jednej z p艂ci?

ilustr.: Katarzyna Majchrowska

ilustr.: Katarzyna Majchrowska

Naturalno艣膰 m臋偶czyzny

鈥濼a sama si艂a, tak istotna dla m臋偶czyzn, jest tak偶e tym, co czyni z nich bohater贸w. Je艣li okolica jest bezpieczna, to w艂a艣nie dzi臋ki m臋skiej sile. Niewolnictwo zosta艂o zniesione dzi臋ki sile m臋偶czyzn, za straszliw膮 cen臋, jak膮 musieli zap艂aci膰 oni i ich rodziny. Nazi艣ci zostali pokonani si艂膮 m臋偶czyzn. Apartheidu nie zniesiono dzi臋ki kobietom. A kto odda艂 swe miejsca w 艂odziach ratunkowych na Titanicu, 偶eby mo偶na by艂o uratowa膰 kobiety i dzieci? I czy zapomnieli艣my o tym, 偶e to M臋偶czyzna pozwoli艂 przybi膰 si臋 do krzy偶a Kalwarii?鈥. [John Eldredge, 鈥濪zikie serce: t臋sknota m臋skiej duszy鈥, Wydawnictwo 鈥濿 Drodze鈥漖

W ksi膮偶ce 鈥濪zikie serce鈥︹ z niezwyk艂膮 艂atwo艣ci膮 autor 艂膮czy wybrane w膮tki Nowego i Starego Testamentu, refleksje psychologiczne i spo艂eczne. Splot ten s艂u偶y udowodnieniu autorskiej tezy wyra偶onej we wst臋pie 鈥 ka偶dego m臋偶czyzn臋 cechuje dziko艣膰, porywczo艣膰, si艂a, kt贸rym nale偶y da膰 upust, aby 偶y膰 鈥瀙e艂ni膮 偶ycia鈥. I, co wa偶ne, chodzi nie tylko o realizowanie si臋 na polu osobistym czy zawodowym, ale przede wszystkim duchowym. Zaskakuj膮ce jest to szczeg贸lnie w kontek艣cie powtarzaj膮cej si臋 gloryfikacji u偶ycia si艂y. Najjaskrawszym dowodem na to, jak wizja m臋sko艣ci prezentowana przez autora zgrzyta w po艂膮czeniu z ewangelijnym przes艂aniem, jest fragment, w kt贸rym narrator przytacza swoj膮 rozmow臋 z synem:

鈥灺獵hcia艂bym, 偶eby艣 uwa偶nie wys艂ucha艂 tego, co ci powiem. Kiedy nast臋pnym razem ten chuligan ci臋 popchnie, oto co masz zrobi膰 鈥 s艂uchasz mnie, Blaine? [鈥 Chc臋, 偶eby艣 wsta艂 i鈥 go uderzy艂鈥 najmocniej jak potrafisz禄. Na twarzy Blaine鈥檃 pojawi艂 si臋 wyraz zawstydzonego zadowolenia. [鈥 Tak, wiem, 偶e Jezus kaza艂 nam nadstawia膰 drugi policzek. Ale tak naprawd臋 藕le zrozumieli艣my ten werset. Nie mo偶na nauczy膰 ch艂opca, jak ma wykorzystywa膰 swoj膮 si艂臋, odzieraj膮c go z niej. Jezus potrafi艂 si臋 odwzajemni膰, wierzcie mi鈥.

Ten skrajny przyk艂ad obrazuje wspomniane wcze艣niej wypaczenie 鈥 przyjmowanie postawy zwi膮zanej z realizacj膮 w艂asnej to偶samo艣ci p艂ciowej staje si臋 nadrz臋dne w stosunku do, wydawa艂oby si臋, jednoznacznych warto艣ci chrze艣cija艅skich. Fragmenty ksi膮偶ek Johna Eldredge pokazuj膮, 偶e esencjalistyczne podej艣cie do p艂ci w swojej radykalnej formie mo偶e sta膰 w sprzeczno艣ci z sam膮 moralno艣ci膮 chrze艣cija艅sk膮. Nie bez znaczenia jest r贸wnie偶 to, 偶e autor 鈥濪zikiego serca鈥︹ niejednokrotnie podkre艣la, 偶e nie zgadza si臋 z modelem m臋sko艣ci promowanym zazwyczaj przez Ko艣ci贸艂. Dla prawdziwego m臋偶czyzny, jego zdaniem, postawa Chrystusowej pokory i uni偶enia jest niezgodna z tym, 鈥瀋o podpowiada m臋skie serce鈥. Jak wi臋c si臋 to sta艂o, 偶e jego ksi膮偶ki robi膮 tak膮 karier臋 w艣r贸d dorastaj膮cych katolik贸w i protestant贸w, a w Polsce wydawane s膮 przez wydawnictwo dominika艅skie?

Poradnikowa prostota

Za sukcesem katolickich poradnik贸w stoi zapotrzebowanie na lektury, kt贸re doradz膮 w g膮szczu problem贸w codzienno艣ci. Tematyka 鈥瀘ko艂ozwi膮zkowa鈥, zwi膮zana z rozumieniem drugiej p艂ci i zak艂adaniem rodziny, to niewyczerpane 藕r贸d艂o pyta艅 i w膮tpliwo艣ci. Katolickie poradniki wychodz膮 naprzeciw tak偶e tym, kt贸rzy pr贸buj膮 nada膰 rzeczywisto艣ci g艂臋bszy duchowy wymiar.

Nie ulega jednak w膮tpliwo艣ci, 偶e nie jest to propozycja dla wszystkich. Stereotypowe i generalizuj膮ce rozumienie p艂ciowo艣ci wyklucza czytelnik贸w, kt贸rzy cho膰 troch臋 wystaj膮 poza ramy kobieco艣ci i m臋sko艣ci zarysowane przez autor贸w ksi膮偶ek. Nie trzeba tu powo艂ywa膰 si臋 na z艂o偶one przyk艂ady os贸b transp艂ciowych i homoseksualnych. W stworzonych przez autor贸w modelach nie zmie艣ci si臋 pewnie wi臋kszo艣膰 z nas. Jeste艣 kobiet膮, ale chcia艂aby艣 stoczy膰 walk臋? To raczej niemo偶liwe. Czujesz si臋 m臋sko, b臋d膮c r贸wnocze艣nie 艂agodnym? Zapewne 藕le rozpozna艂e艣 to, co 鈥瀕e偶y na dnie twojego serca鈥. Katolickie poradniki nie opisuj膮 rzeczywisto艣ci, przeciwnie 鈥 staraj膮 si臋 j膮 kszta艂towa膰, udzielaj膮c porad absolutnych w stworzonym przez siebie 艣wiecie o wyra藕nie zarysowanych granicach 鈥 w tym przypadku granicach mi臋dzy tym, co m臋skie, a tym, co kobiece.

P艂e膰 a odpowiedzialno艣膰

Przyj臋cie za艂o偶enia o zdeterminowaniu osobowo艣ci i roli cz艂owieka przez p艂e膰 os艂abia poczucie sprawczo艣ci i odpowiedzialno艣ci za w艂asne post臋powanie. Zbyt 艂atwym wyt艂umaczeniem dla wybuchu agresji jest stwierdzenie: 鈥濿 ko艅cu to m臋偶czyzna鈥, a dla kobiety popadaj膮cej cz臋sto w histerie 鈥 鈥濿szystkie kobiety takie s膮鈥.

Paradoksalnie znaczenie odpowiedzialno艣ci jako fundamentu podmiotowo艣ci cz艂owieka zawarte jest w nauczaniu Jana Paw艂a II. W 鈥濺edemptor hominis鈥 (1979) pisa艂:

鈥濶ale偶y przyj膮膰, ustali膰 i pog艂臋bi膰 poczucie odpowiedzialno艣ci moralnej, kt贸r膮 musi podejmowa膰 cz艂owiek. Zawsze 鈥 cz艂owiek. Dla nas, chrze艣cijan, odpowiedzialno艣膰 ta staje si臋 szczeg贸lnie wyrazista, gdy przypomnimy sobie 鈥 a stale trzeba to sobie przypomina膰 鈥 obraz S膮du Ostatecznego鈥.

Wydaj膮 si臋 wi臋c nie do pogodzenia personalistyczna koncepcja to偶samo艣ci cz艂owieka oparta na wolno艣ci i wynikaj膮cej z niej odpowiedzialno艣ci z upraszczaj膮cym modelem sztywno okre艣lonej p艂ciowo艣ci. Poradniki katolickie, kt贸re pr贸buj膮 po艂膮czy膰 te dwa sprzeczne porz膮dki, stanowi膮 lektur臋 nie tyle rozczarowuj膮c膮, co wr臋cz szkodliw膮. Wolno艣膰 i odpowiedzialno艣膰 konstytuuj膮 osob臋 jako tak膮 i ze wzgl臋du na ni膮 sam膮, a nie na jej p艂e膰. Personalizm ma stanowi膰 filozofi臋 osoby zdeterminowanej przez jej natur臋 i relacj臋 z Bogiem. Schematyczny obraz cz艂owieka ograniczonego w swojej p艂ciowo艣ci zostaje nies艂usznie 鈥瀠艣wi臋cony鈥 i zuniwersalizowany. A przez to niestety nierzadko mo偶na o nim us艂ysze膰 z ko艣cielnej ambony lub podczas dyskusji w 艣rodowiskach katolickich.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij