magazyn lewicy katolickiej

Sprawiedliwa transformacja pozostanie w r─Ökach pa┼ästwa

Sektor energetyczny zdominowany jest przez rz─ůdy pa┼ästw i instytucje finansowe. To one b─Öd─ů g┼é├│wnymi aktorami transformacji. Je┼╝eli chcemy przetrwa─ç, wykorzystajmy realnie istniej─ůce instrumenty polityki energetycznej, dost─Öpne tu i teraz.

Konsultacje spo┼éeczne nie s─ů narz─Ödziem uniwersalnym. Uczestnicz─ůce w rozmowach strony inwestuj─ů w dyskusj─Ö sw├│j czas i emocje, nic wi─Öc dziwnego, ┼╝e z czasem zaczynaj─ů wi─ůza─ç z ich wynikami wielkie nadzieje. Umiej─Ötne wykorzystanie tego zaanga┼╝owania daje szanse na wypracowanie innowacyjnych rozwi─ůza┼ä i przepracowania trudnych problem├│w. Taki sukces ┼éatwiej osi─ůgn─ů─ç na lokalnym szczeblu samorz─ůdowym, gdzie aktor├│w jest mniej, a instytucje publiczne s─ů mniej zbiurokratyzowane i bli┼╝sze ludziom. Wymaga to jednak przydzielenia zasob├│w, otwarto┼Ťci na niejednoznaczno┼Ť─ç wynik├│w, zrozumienia r├│┼╝norodno┼Ťci aktor├│w i┬á┼Ťci┼Ťle okre┼Ťlonych ram instytucjonalnych, w kt├│rych realizowana jest partycypacja, co pozwala umie┼Ťci─ç jej wyniki w szerszym biurokratycznym kontek┼Ťcie. Partycypacja fasadowa, realizowana w spos├│b powierzchowny dla spraw ju┼╝ rozstrzygni─Ötych, mo┼╝e ┼éatwo sta─ç si─Ö koszmarn─ů manipulacj─ů, kt├│ra trwoni lokalny kapita┼é spo┼éeczny i sprzyja erozji systemu demokratycznego.

Proces transformacji gospodarki w kierunku zr├│wnowa┼╝onym jest wyzwaniem o┬ácharakterze globalnym. W┼é─ůczenie jak najwi─Ökszej liczby aktor├│w do otwartych, inkluzywnych kolektyw├│w na szczeblu lokalnym pozwala zmobilizowa─ç lokalne spo┼éeczno┼Ťci do zaanga┼╝owania si─Ö w celu wypracowania wsp├│lnych rozwi─ůza┼ä. Proponowany przez Alicj─Ö Da┼äkowska lokalny model transformacji energetycznej wydaje si─Ö tak─ů wsp├│┼éprac─Ö obiecywa─ç. W warunkach narastaj─ůcego kryzysu klimatycznego mo┼╝e jednak r├│wnie ┼éatwo doprowadzi─ç do partycypacji fasadowej, kt├│ra pozwoli rozproszy─ç odpowiedzialno┼Ť─ç za niepodj─Öte na czas decyzje. Na wysokie ryzyko pora┼╝ki modelu transformacji realizowanej na szczeblu samorz─ůdowym sk┼éadaj─ů si─Ö trzy podstawowe grupy czynnik├│w: blisko┼Ť─ç katastrofy klimatycznej, struktura unijnego i polskiego sektora energetycznego oraz dysproporcja si┼é aktor├│w w tym sektorze.

Czas na podejmowanie kluczowych decyzji w polityce klimatycznej si─Ö ko┼äczy, a skutki zw┼éoki globalnych decydent├│w staj─ů si─Ö coraz bardziej odczuwalne. Je┼╝eli Polska wraz z┬ápozosta┼éymi cz┼éonkami Unii Europejskiej chce zapobiec wzrostowi temperatury powy┼╝ej kluczowej granicy 1,5┬║C poprzez realizacj─Ö ambitnych cel├│w Europejskiego Zielonego ┼üadu ÔÇô ograniczaj─ůc emisji gaz├│w cieplarnianych o co najmniej 55% do 2030 r. i osi─ůgaj─ůc neutralno┼Ťci klimatycznej do 2050 roku ÔÇô co pozwoli wywiera─ç presj─Ö na pozosta┼ée pa┼ästwa, konieczna jest koncentracja i koordynacja zasob├│w pa┼ästw cz┼éonkowskich. G┼é├│wnym emitentem gaz├│w cieplarnianych, odpowiedzialnym za ponad 80% emisji pozostaje w UE sektor energetyczny, powinien by─ç on zatem g┼é├│wnym obszarem zdecydowanych dzia┼éa┼ä ukierunkowanych na ich redukcj─Ö.

Pasywne spo┼éeczno┼Ťci lokalne

Cele i ┼Ťrodki transformacji s─ů jasno okre┼Ťlone, a czas staje si─Ö coraz bardziej ograniczony. Otwieranie zbyt szeroko zakre┼Ťlonych rozm├│w na poziomie lokalnym wydaje si─Ö w tym kontek┼Ťcie przypomina─ç dyskutowanie mi─Ödzynarodowych procedur ewakuacji ze statku par─Ö chwil po jego zderzeniu z g├│r─Ö lodow─ů. W takiej sytuacji nie nale┼╝y si─Ö jednak dziwi─ç, ┼╝e uspokojeni przez prowadz─ůcego rozmowy pasa┼╝erowie zaczn─ů roztrz─ůsa─ç niewygod─Ö kamizelek ratunkowych i z┼ée wyposa┼╝enie barku pok┼éadowego w szalupach, co mo┼╝e doprowadzi─ç do tragedii. Na realny charakter tego groteskowego scenariusza wskazuj─ů wyniki bada┼ä zespo┼éu Alicji Da┼äkowskiej i Przemys┼éawa Sadury w regionie be┼échatowskim, w kt├│rym zar├│wno w┼éadze lokalne, jak i przedstawiciele ludno┼Ťci, stoj─ůcy przed wizj─ů przemys┼éowej zapa┼Ťci miasta po ewentualnym zamkni─Öciu kopalni w─Ögla brunatnego i┬áelektrowni, pr├│buj─ů przede wszystkim ÔÇ×przetrwa─ç kolejny dzie┼äÔÇŁ, wypieraj─ůc zagro┼╝enie lub odwlekaj─ůc kr├│tkoterminow─ů degradacj─Ö regionu, ignoruj─ůc efekt cieplarniany w┬ázamian za r├│wnie cieplarniane warunki funkcjonowania jako najbogatsze gminy w Polsce.

Pasywny charakter spo┼éeczno┼Ťci lokalnej, kt├│ra wobec widma transformacji energetycznej ÔÇ×spadaj─ůcej jak zarazaÔÇŁ biernie oczekuje wprowadzania odg├│rnych rozwi─ůza┼ä, ma g┼é─Öbokie przyczyny strukturalne. Da┼äkowska i Sadura opisuj─ů informacyjno-polityczn─ů monokultur─Ö regionu be┼échatowskiego, w kt├│rym zar├│wno prasa, jak i elity polityczne s─ů powi─ůzane z kontroluj─ůc─ů zar├│wno kopalni─Ö, jak i elektrownie sp├│┼ék─ů PGE G├│rnictwo i Energetyka Konwencjonalna SA, skutecznie eliminuj─ůc krytyczny potencja┼é zwi─ůzany zar├│wno z kosztami ┼Ťrodowiskowymi dzia┼éalno┼Ťci przedsi─Öbiorstwa, jak i kosztami spo┼éecznymi jego likwidacji.

Energetyczny oligopol

Wyrazisty obraz zdominowanej przez kopalni─Ö i elektrowni─Ö wsp├│lnoty, opisany w┬ábadaniach Da┼äkowskiej i Sadury z pewno┼Ťci─ů nie jest jednak regionaln─ů osobliwo┼Ťci─ů Be┼échatowa. Centralny i odg├│rny model decyzji zwi─ůzanych z transformacj─ů energetyczn─ů mo┼╝e wynika─ç z struktury samego sektora energetycznego. Energetyczny oligopol grup PGE, Tauron, Enea i Energa, dominuj─ůcych w krajowej produkcji i dystrybucji energii na tle Europy stanowi raczej regu┼é─Ö ni┼╝ wyj─ůtek. W perspektywie najbli┼╝szych lat koncentracja kapita┼éu w┼Ťr├│d g┼é├│wnych graczy sektora b─Ödzie si─Ö utrzymywa─ç, a liberalizacja rynku energii, cho─ç pozornie zwi─Ökszy liczb─Ö producent├│w i dostawc├│w na unijnym rynku, przeniesie konsolidacj─Ö na poziom inwestor├│w i dostawc├│w kapita┼éu, kt├│rzy b─Öd─ů finansowa─ç wi─Ökszo┼Ť─ç nowopowstaj─ůcych podmiot├│w, pozwoli te┼╝ zwi─Ökszy─ç rol─Ö pa┼ästw trzecich, takich jak Chiny i USA, w europejskiej energetyce.

Strukturalnie umocowany oligopol to jednak nie jedyny czynnik potencjalnie os┼éabiaj─ůcy pozycj─Ö region├│w i samorz─ůd├│w w energetyce. Najistotniejsze regulacje dotycz─ůce transformacji powstaj─ů na szczeblu unijnym i krajowym. ┼Ürodki na projekty inwestycyjne, w tym mechanizmy sprawiedliwej transformacji, s─ů przydzielane pa┼ästwom cz┼éonkowskim. Przestrzegania rynkowych regu┼é w sektorze energetycznym pilnuj─ů niezale┼╝ne Krajowe Organy Regulacyjne takie jak polski Urz─ůd Regulacji Energetyki, dzia┼éaj─ůce na szczeblu pa┼ästw cz┼éonkowskich i┬ákoordynuj─ůce swoje dzia┼éania w ramach unijnej agencji ACER. Kluczow─ů infrastruktur─Ö rozwijaj─ů natomiast zrzeszeni w ENTSO-E zazwyczaj nale┼╝─ůcy do Skarbu Pa┼ästwa Operatorzy Sieci Przesy┼éowych, tacy jak Polskie Sieci Energetyczne S.A.

Nie b├│jmy si─Ö naciska─ç na pa┼ästwo

Poziom unijny daje mo┼╝liwo┼Ť─ç wypracowania powszechnie obowi─ůzuj─ůcych transparentnych przepis├│w i rozwi─ůza┼ä, poniewa┼╝ tylko na tym poziomie instytucje dysponuj─ů mo┼╝liwo┼Ťci─ů przeciwstawienia si─Ö globalnym inwestorom. Dodatkowo, unikni─Öcie katastrofy klimatycznej nie b─Ödzie mo┼╝liwe bez nacisku na pa┼ästwa trzecie, takie jak Federacja Rosyjska, dla kt├│rych zr├│wnowa┼╝ony rozw├│j w og├│le nie jest celem polityki energetycznej, bo k┼éad─ů one nacisk na utrzymanie geopolitycznej pozycji pa┼ästwa i rozw├│j gospodarczy. W kontek┼Ťcie tych wszystkich element├│w to poziom centralny ÔÇô unijny i krajowy, rozpoznaj─ůcy relacje i egzekwuj─ůcy przestrzeganie przepis├│w prawa, pozwala zachowa─ç resztki podmiotowo┼Ť─ç obywateli w┬áenergetyce w ┼Ťwiecie radykalnej eskalacji nier├│wno┼Ťci kapita┼éowych, dodatkowo spot─Ögowanych epidemi─ů Covid-19.

W┼é─ůczenie samorz─ůd├│w w zielon─ů transformacj─Ö wymaga przede wszystkim uwzgl─Ödnia tych ogranicze┼ä. Aktywizm na szczeblu lokalnym jest wa┼╝ny ÔÇô kszta┼étuje postawy i style ┼╝ycia, kt├│re z czasem przek┼éadaj─ů si─Ö na dzia┼éania instytucji. Regionalne w┼éadze powinny rozpoznawa─ç i komunikowa─ç problemy zwi─ůzane z przekszta┼éceniem gospodarki, poszukiwa─ç nowych ┼║r├│de┼é dochod├│w i otwiera─ç si─Ö na nowe ga┼é─Özie przemys┼éu i us┼éug. Jednak samorz─ůdy nie powinny by─ç ko┼éem zamachowym zielonej rewolucji w energetyce, bo nie maj─ů na to ┼Ťrodk├│w: prawnych, finansowych i merytorycznych. Nawet je┼╝eli by┼éyby w stanie samodzielnie tworzy─ç polityk─Ö energetyczn─ů i decydowa─ç o skali i lokalizacji zielonych inwestycji, rozproszony charakter ich dzia┼éa┼ä m├│g┼éby stanowi─ç powa┼╝ne zagro┼╝enie dla sp├│jno┼Ťci i efektywno┼Ťci zar├│wno zielonej transformacji, jak i p├│┼║niejszej eksploatacji sieci energetycznej. Zamiast wi─Öc pr├│bowa─ç omin─ů─ç pa┼ästwo w procesie energetycznej transformacji, powinni┼Ťmy lepiej wykorzysta─ç dost─Öpne ┼Ťrodki demokratycznego nacisku na rz─ůdy i instytucje unijne ÔÇô realnych decydent├│w sektora energetycznego.

***

Cykl Spi─Öcia o sprawiedliwej transformacji powsta┼é dzi─Öki wsparciu ClientEarth Prawnicy dla Ziemi.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś