magazyn lewicy katolickiej

Sprawiedliwa transformacja a la PiS jak ┼Ťwinka morska ÔÇô ani ┼Ťwinka, ani morska

Sprawiedliwa transformacja energetyczna to najwi─Öksze wyzwanie dla Polski w XXI wieku. Problem w tym, ┼╝e pod rz─ůdami prawicy mo┼╝e nie uda─ç si─Ö podw├│jnie, doprowadzaj─ůc do ca┼ékowicie niesprawiedliwej stagnacji.

W 2020 roku po raz pierwszy w historii udzia┼é w─Ögla w polskiej energetyce spad┼é poni┼╝ej 70 procent. To znak czas├│w i zmierzchu ery ÔÇ×czarnego z┼éotaÔÇŁ, ale skala wyzwa┼ä pozostaje ogromna. Polska wci─ů┼╝ jest najbardziej uzale┼╝nionym od w─Ögla krajem w Unii Europejskiej, chc─ůcej do 2050 roku osi─ůgn─ů─ç klimatyczn─ů neutralno┼Ť─ç.

Prawo i Sprawiedliwo┼Ť─ç do dzisiaj nie zadeklarowa┼éo podobnego celu, co mo┼╝e nam grozi─ç utrat─ů nawet po┼éowy ┼Ťrodk├│w z unijnego Funduszu Sprawiedliwej Transformacji dla region├│w w─Öglowych i pow─Öglowych. Wydaj─Ö si─Ö, ┼╝e Zjednoczona Prawica pogodzi┼éa si─Ö z tym stanem rzeczy, co wprost przyzna┼é Piotr Naimski, minister i pe┼énomocnik rz─ůdu do spraw infrastruktury energetycznej.

Pe┼éne nonszalancji i aroganckie deklaracje o rezygnacji z miliard├│w euro trafnie pokazuj─ů podej┼Ťcie rz─ůdu do kwestii sprawiedliwej transformacji, a raczej jego brak. Bo wbrew patriotycznym deklaracjom ani bezpiecze┼ästwo energetyczne, ani ceny pr─ůdu, ani nawet los g├│rniczych region├│w nie jest g┼é├│wnym zmartwieniem rz─ůdu. Liczy si─Ö przysz┼éo┼Ť─ç energetycznych gigant├│w, nad kt├│rymi kontrol─Ö sprawuje Skarb Pa┼ästwa.

Dwie twarze sprawiedliwej transformacji

Problem w tym, ┼╝e ryzyko takiego cynicznego wykorzystania idei sprawiedliwej transformacji istnia┼éo od zawsze. To poj─Öcie ma dwa korzenie. Jednym z nich s─ů dzia┼éania oddolnych ruch├│w ekologicznych, pracowniczych i zwi─ůzk├│w zawodowych. Pod sztandarem ÔÇ×sprawiedliwo┼Ťci klimatycznejÔÇŁ domaga┼éy si─Ö one w┼é─ůczenia w polityk─Ö klimatyczn─ů czynnika socjalnego ÔÇô uznania, ┼╝e, jak ka┼╝dy proces zmian, dekarbonizacja mo┼╝e stworzy─ç nowych zwyci─Özc├│w i przegranych. Miar─ů sukcesu b─Ödzie tylko i wy┼é─ůcznie minimalizowanie liczby tych ostatnich oraz warunki ┼╝ycia i pracy, jakie mo┼╝na im zapewni─ç.

Jednak, gdy tylko ten dyskurs zyska┼é na popularno┼Ťci, samo has┼éo zosta┼éo niejako uprowadzone przez zupe┼énie inne ┼Ťrodowiska i w innych celach. Sprawiedliwa transformacja sta┼éa si─Ö has┼éem-wym├│wk─ů dla sektora paliw kopalnych, wielkich koncern├│w energetycznych i ca┼éych kraj├│w ÔÇô takich jak Polska. ÔÇ×Sprawiedliwo┼Ť─çÔÇŁ mia┼éa tu przede wszystkim oznacza─ç uwsp├│lnianie koszt├│w ponoszonych przez Big Energy. Albo s┼éowo-klucz do unijnej kasy, jak w przypadku Polski, kt├│ra b─Öd─ůc cz┼éonkiem OECD i chwal─ůc si─Ö statusem dwudziestej gospodarki ┼Ťwiata r├│wnocze┼Ťnie opisuje siebie jako ubogie pa┼ästwo rozwijaj─ůce si─Ö, kt├│remu nale┼╝y pozwoli─ç na wzbogacenie si─Ö zanim b─Ödzie je sta─ç na ochron─Ö klimatu.

Kiedy politycy PiS m├│wi─ů o sprawiedliwej transformacji, maj─ů na my┼Ťli raczej t─Ö drug─ů wersj─Ö. W tym modelu to podatnicy i Unia Europejska maj─ů zap┼éaci─ç za zielon─ů transformacj─Ö Polskiej Grupy Energetycznej i reszty czo┼éowych emitent├│w, przed czym s┼éusznie przestrzega Alicja Da┼äkowska w tek┼Ťcie ÔÇ×Krytyki PolitycznejÔÇŁ. W─Öglowe aktywa maj─ů zosta─ç wydzielone do Narodowej Agencji Bezpiecze┼ästwa Energetycznego (NABE) i tam dogorywa─ç, corocznie przynosz─ůc wielomilionowe straty. Za┼éo┼╝enia tego programu prawdopodobnie zostan─ů zakwestionowane przez Komisj─Ö Europejsk─ů, bo zak┼éada on ogromn─ů skal─Ö pomocy publicznej. Ale to w┼éa┼Ťnie na projekty ratowania w─Öglowych moloch├│w ma starczy─ç unijnych pieni─Ödzy. Reszta jako┼Ť musi da─ç sobie rad─Ö, jak bran┼╝a turystyczna i gastronomiczna w pandemii.

Zwi─ůzkowcy karmieni iluzjami ÔÇô przypadek Turowa

To podej┼Ťcie dobrze pokazuje r├│wnie┼╝ spos├│b w jaki rz─ůd rozmawia ze ÔÇ×stron─ů spo┼éeczn─ůÔÇŁ. Cudzys┼é├│w jest tutaj konieczny, bo w wi─Ökszo┼Ťci przypadk├│w prawica za przedstawicieli spo┼éecznych uznaje zwi─ůzkowc├│w z bran┼╝y w─Öglowych, kt├│rzy, co zrozumia┼ée, chc─ů mie─ç mo┼╝liwo┼Ť─ç jak najd┼éu┼╝szej pracy, sowite odprawy i szereg udogodnie┼ä na przysz┼éo┼Ť─ç. To o nich g┼é├│wnie troszczy si─Ö PiS, bo ich sprzeciwu i ewentualnych protest├│w najbardziej si─Ö obawia. Dla rz─ůdu wyb├│r pomi─Ödzy protestami M┼éodzie┼╝owego Strajku Klimatycznego, akcjami Extinction Rebellion, a sprzeciwem g├│rnik├│w jest jasny.

Taka sytuacja daje bran┼╝y oddech, ale zwalnia r├│wnie┼╝ z realnej odpowiedzialno┼Ťci i dzia┼éa┼ä. Wida─ç to na przyk┼éadzie kompleksu w─Öglowego PGE Tur├│w w dolno┼Ťl─ůskiej Bogatyni. To najwi─Ökszy pracodawca (i truciciel) w regionie, kt├│ry zatrudnia nawet 60 tys. os├│b. W┼éadze sp├│┼éki utrzymuj─ů, ┼╝e chc─ů fedrowa─ç a┼╝ do 2044 r., co uzasadniaj─ů kwesti─ů ekonomicznej racjonalno┼Ťci (skrupulatnie przemilczaj─ůc kwestie rosn─ůcych cen emisji). To mi├│d na serce zwi─ůzkowc├│w, kt├│rzy s─ů zjednoczeni z w┼éadzami sp├│┼éki na froncie przeciwko ÔÇ×ekoterroystomÔÇŁ.

Taka polityka jest skrajnie kr├│tkowzroczna i zak┼éada obron─Ö interesu pojedynczych grup zawodowych kosztem reszty mieszka┼äc├│w. Bez og┼éoszenia wcze┼Ťniejszej daty neutralno┼Ťci klimatycznej region mo┼╝e zosta─ç pozbawiony unijnych ┼Ťrodk├│w na transformacj─Ö. Spraw─Ö Turowa przybli┼╝ali┼Ťmy w serii tekst├│w na ┼éamach ÔÇ×Kultury LiberalnejÔÇŁ i czeskiego ÔÇ×Denik ReferendumÔÇŁ.

Obecny stan rzeczy jest efektem kunktatorskiej pozycji Zjednoczonej Prawicy, kt├│ra nie potrafi skonfrontowa─ç nadchodz─ůcej rzeczywisto┼Ťci z g├│rnikami, a tylko utwierdza ich w fa┼észywych przekonaniach. Wiara w obietnice rz─ůdu mo┼╝e okaza─ç si─Ö zgubna, bo wed┼éug szacunk├│w Fundacji Instrat, ju┼╝ w 2030 roku na wydobywany w Polsce w─Ögiel mo┼╝e zabrakn─ů─ç popytu.

Pokazuje to r├│wnie┼╝ istotny problem w samym ┼Ťrodowisku zwi─ůzkowc├│w. Cz─Ö┼Ť─ç z nich, jak Jaros┼éaw Niemiec z kopalni Bogdanka, s┼éusznie podkre┼Ťla, ┼╝e ÔÇ×nie boi si─Ö Grety Thunberg, tylko bezradno┼Ťci rz─ůduÔÇŁ, ale wielu wydaje si─Ö wierzy─ç w og├│lno┼Ťwiatowy anty-w─Öglowy spisek i zmiany klimatyczne umieszcza w kategorii fantastyka. W jednym z wywiad├│w pracownicy kompleksu Tur├│w przekonywali, ┼╝e ÔÇ×wmawia nam si─Ö, ┼╝e kopalnia i elektrownia nas zatruwaj─ůÔÇŁ , a na informacje o tym, ┼╝e kompleks mo┼╝e zosta─ç zamkni─Öty wcze┼Ťniej cz─Ö┼Ť─ç pracownik├│w zareagowa┼éa agresj─ů i gro┼║bami w stron─Ö medi├│w.

Nowe zagro┼╝enie ÔÇô energetyczny populizm

Tak─ů narracj─Ö podgrzewa cz─Ö┼Ť─ç wp┼éywowych polityk├│w, a tak┼╝e rzesza szukaj─ůcych uwagi aspiruj─ůcych dzia┼éaczy, na czele z Januszem Kowalskim z Solidarnej Polski, kt├│ry niedawno straci┼é posad─Ö w Ministerstwie Aktyw├│w Pa┼ästwowych. Je┼Ťli transformacja energetyczna padnie ┼éupem podobnych w─Öglowych demagog├│w, to mo┼╝emy by─ç pewni, ┼╝e stanie si─Ö to kosztem zwyk┼éych mieszka┼äc├│w. W tej narracji polityka klimatyczna to lewacki mrzonki, a idylla w─Öglowej przesz┼éo┼Ťci mo┼╝e powr├│ci─ç i trwa─ç wiecznie. To z jednej strony koj─ůce s┼éowa dla obawiaj─ůcych si─Ö zmian zwi─ůzkowc├│w i ich rodzin, a z drugiej, podszyte anty-unijnymi fobiami i nienawi┼Ťci─ů do zielonych aktywist├│w, pozwalaj─ů ┼éatwo kanalizowa─ç gniew.

Jednak bardziej niepokoj─ůce, bo mniej cyniczne, s─ů nowe ruchy populistyczne pojawiaj─ůce si─Ö w reakcji na polityk─Ö dekarbonizacji w ca┼éej Europie. Cz─Östo przytaczany jest przyk┼éad francuskich ÔÇ×┼╝├│┼étych kamizelekÔÇŁ, dla kt├│rych iskr─ů zapaln─ů by┼é niesprawiedliwie zaprojektowany podatek paliwowy. Mniej znany, cho─ç w skali kraju r├│wnie wa┼╝ny, by┼é przypadek wyros┼éej w ekspresowym tempie z ruchu protestu norweskiej partii ÔÇ×Nie dla myta drogowegoÔÇŁ. W ca┼éej Europie r├│┼╝ne formy oporu wobec nowej niskoemisyjnej infrastruktury s─ů motywowane partykularnymi interesami.

Cho─ç obawiali┼Ťmy si─Ö przede wszystkim tego jak na polityk─Ö klimatyczn─ů wp┼éyn─ů ÔÇ×klasyczniÔÇŁ populi┼Ťci, to nie oni mog─ů okaza─ç si─Ö g┼é├│wnymi hamulcowymi dekarbonizacji. Wraz z przyspieszeniem i radykalizacj─ů polityk klimatycznych, op├│r b─Ödzie si─Ö nasila─ç i coraz cz─Ö┼Ťciej znajdowa─ç uj┼Ťcie w formie nowego populizmu energetycznego.

Warto jednak pami─Öta─ç, ┼╝e ÔÇ×populizmÔÇŁ to nie etykietka, kt├│r─ů nalepiamy nielubianym i my┼Ťl─ůcym inaczej ÔÇô to konkretne spo┼éeczno-polityczne zjawisko. Jego pojawienie si─Ö w reakcji na ÔÇ×sprawiedliw─ů transformacj─ÖÔÇŁ nie mo┼╝e prowadzi─ç do konstatacji ze strony polityk├│w i ekspert├│w (technokrat├│w), ┼╝e ÔÇ×ludzie g┼éupieÔÇŁ. W pierwszej kolejno┼Ťci ka┼╝e stawia─ç pytanie o to, czy ta transformacja jest rzeczywi┼Ťcie sprawiedliwa.

***

Cykl Spi─Öcia o sprawiedliwej transformacji powsta┼é dzi─Öki wsparciu ClientEarth Prawnicy dla Ziemi.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś