fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Marzenie o Wi┼Ťle

Kryzys klimatyczny, przek┼éadaj─ůcy si─Ö na wieloletni─ů ju┼╝ susz─Ö hydrologiczn─ů, ka┼╝e podwoi─ç starania o ochron─Ö Wis┼éy. Tymczasem w historii powo┼éywania w Polsce park├│w narodowych jeszcze nigdy nie czekali┼Ťmy na nowy obszar chroniony tak d┼éugo.
Marzenie o Wi┼Ťle
zdj.: Wojtek Radwański

Pozdrowienia z Parku Narodowego Wis┼éa

Kraina bobra, jesiotra i ┼éosia, kormorana, czapli siwej i rybitwy, a takz╠çe kilkuset innych gatunko╠üw zwierza╠Ęt i ros╠ülin. Obszar wyste╠Ępowania cennych torfowisk, przybrzez╠çnych ┼éa╠Ęk, malowniczych wysp i ┼éach, kto╠ürych cze╠Ęs╠üc╠ü ods┼éania sie╠Ę tylko przez kilka miesi─Öcy w roku. Miejsce, w kt├│rym kszta┼étuje sie╠Ę prze┼éomowa wizja ochrony odcinka najwie╠Ększej polskiej rzeki, w samym sercu stolicy kraju, w centrum Europy. Dwudziesty czwarty Park Narodowy w Polsce. Park Narodowy Wis┼éa.

Kaza┼é na siebie d┼éugo czekac╠ü. Zanim powsta┼é, istnia┼éa w polskiej historii ochrony przyrody wielka i bolesna luka. Przez dwie pierwsze dekady XXI wieku nie zosta┼é tu powo┼éany z╠çaden nowy park narodowy. Zmiana nadesz┼éa znad Wis┼éy. Rozcia╠Ęgnie╠Ęty mie╠Ędzy Go╠üra╠Ę Kalwaria╠Ę a P┼éockiem 150-kilometrowy odcinek tej rzeki przynio╠üs┼é d┼éugo wyczekiwany prze┼éom w obejmowaniu najwyz╠çsza╠Ę forma╠Ę ochrony tereno╠üw szczego╠ülnie wartos╠üciowych przyrodniczo.

zdj.: Tomek Kaczor

Na przestrzeni stuleci cz┼éowiek ingerowa┼é w te╠Ętno rzeki z wielka╠Ę moc─ů. Mimo to Wis┼éa w wielu miejscach zachowa┼éa swo╠üj dziki charakter, a Park Narodowy Wis┼éa sta┼é sie╠Ę miejscem troski o zachowanie ro╠üwnowagi mie╠Ędzy z╠çyciem dzikiej przyrody a wielkim skupiskiem ludzi. Jego powo┼éanie zbieg┼éo sie╠Ę w czasie z prze┼éomowymi wydarzeniami: zatruciem Odry, wysychaniem na masowa╠Ę skale╠Ę polskich i europejskich rzek, rosna╠Ęcym kryzysem wodnym i innymi katastrofami, pos╠ürednio lub bezpos╠ürednio powodowanymi ludzka╠Ę re╠Ęka╠Ę. Dlatego, od momentu powstania, Park Narodowy Wis┼éa jest miejscem spotkan╠ü i dialogu na polu ekologii, polityki, nauk przyrodniczych i spo┼éecznych. Warszawa sta┼éa sie╠Ę nie tylko jedyna╠Ę s╠üwiatowa╠Ę stolica╠Ę, kto╠üra graniczy az╠ç z dwoma parkami narodowymi, ale do┼éa╠Ęczy┼éa tez╠ç do nielicznego grona metropolii (obok Wiednia czy Toronto), kto╠üre obje╠Ę┼éy tym najwyz╠çszym stopniem ochrony obszary wewna╠Ętrz miasta. Park jest tez╠ç z╠çywym dowodem na to, z╠çe taka forma ochrony nie tylko nie odbiera rzeki miastu, ale podnosi jego rang─Ö, staja╠Ęc sie╠Ę jasko╠ü┼éka╠Ę zmiany na skale╠Ę s╠üwiatowa╠Ę.

Zapraszamy do mikrowypraw po wodnych i przybrzez╠çnych szlakach Parku Narodowego Wis┼éa. O kaz╠çdej porze roku moz╠çecie obserwowac╠ü tu setki wartos╠üciowych gatunko╠üw zwierza╠Ęt i ros╠ülin, maja╠Ęc za t┼éo zaro╠üwno obszary zielone, jak i miejskie zabudowania. Wyruszcie z nami w podro╠üz╠ç w przysz┼éos╠üc╠ü, bo w┼éas╠ünie tu odbywa sie╠Ę jej projektowanie: tam, gdzie chronione sa╠Ę waz╠çne obszary natury, najlepiej uczymy sie╠Ę, jak w dobie zmian klimatu i rosna╠Ęcej antropopresji przywracac╠ü na planecie zdrowe proporcje. A czasem ÔÇô odwracac╠ü je na korzys╠üc╠ü przyrody, by zachowac╠ü jej najcenniejsze obiekty dla przysz┼éych pokolen╠ü.

Wi┼Ťla┼äski Park Narodowy (Jan Wi┼Ťniewski)

Pod koniec ubieg┼éego wieku Wis┼éa nie mia┼éa dobrej opinii. Rzek─Ö powszechnie traktowano jak s╠üciek, kto╠üry nie ma co liczyc╠ü na odmiane╠Ę swojego losu. Z tej perspektywy kanalizacja i budowa progo╠üw wodnych na ca┼éej d┼éugos╠üci rzeki mog┼éy wydawac╠ü si─Ö dobrym pomys┼éem. Skoro Wis┼éa nie przedstawia z╠çadnej wartos╠üci przyrodniczej, to lepiej zabezpieczyc╠ü sie╠Ę przed powodziami i czerpac╠ü korzys╠üci z licznych zapo╠ür. Poza tym nie da sie╠Ę przeciez╠ç cofna╠Ęc╠ü kijem Wis┼éy ÔÇô poste╠Ęp jest nieunikniony, Polska powinna gonic╠ü Zacho╠üd, a tam wszystkie rzeki sa╠Ę ÔÇ×ucywilizowaneÔÇŁ. W taki sposo╠üb rzeczywistos╠üc╠ü przedstawia┼éo lobby hydrotechniczne, a opinia publiczna coraz bardziej zdawa┼éa sie╠Ę podzielac╠ü ten pogla╠Ęd. Na pocza╠Ętku lat 90. wizja regulacji Wis┼éy wydawa┼éa sie╠Ę ca┼ékiem realna.

zdj.: Tomek Kaczor

Byli jednak tacy, kto╠ürzy mys╠üleli inaczej. Na koncepcje regulacji odpowiedzieli dok┼éadnie odwrotnym postulatem: zabezpieczenia naturalnego charakteru prawna╠Ę ochrona╠Ę. ÔÇô Juz╠ç wtedy, patrza╠Ęc na mape╠Ę czystos╠üci Wis┼éy, widac╠ü by┼éo, z╠çe do Warszawy dop┼éywa woda klasy III. Czyli teoretycznie moz╠çna by sie╠Ę w rzece wyka╠Ępac╠ü ÔÇô wspomina Adam Tar┼éowski, jeden z lidero╠üw ruchu na rzecz ochrony Wis┼éy z lat 90. ÔÇô Natomiast za Warszawa╠Ę oraz w go╠ürnej Wis╠üle, na S╠üla╠Ęsku, woda by┼éa pozaklasowa. Czyli nie nadawa┼éa sie╠Ę do niczego.

To oznacza, z╠çe dzie╠Ęki ┼éachom i rozlewiskom dzika rzeka, kto╠üra╠Ę Wis┼éa staje sie╠Ę w okolicach Sandomierza, oczyszcza sie╠Ę sama. Ten niezwyk┼éy proces moz╠çe trwac╠ü, dopo╠üki na rzece nie pojawia╠Ę sie╠Ę progi i betonowe nabrzez╠ça. W czasach, w kto╠ürych wszystkie s╠ücieki trafia┼éy do rzeki, a oczyszczalnie z prawdziwego zdarzenia lez╠ça┼éy w sferze marzen╠ü, taki argument mia┼é szanse╠Ę przemo╠üwic╠ü do wyobraz╠üni Polako╠üw.

Drugi, z punktu widzenia za┼éoz╠çycieli ruchu nawet waz╠çniejszy, argument na rzecz zabezpieczenia naturalnego charakteru Wis┼éy odwo┼éywa┼é sie╠Ę do ochrony ostoi rzadkich gatunko╠üw ptako╠üw. ÔÇô Jeszcze w latach 60. ornitolodzy zorganizowali kilka wypraw badawczych. Wykaza┼éy one jednoznacznie, z╠çe nad Wis┼éa╠Ę jest mno╠üstwo ptako╠üw, kto╠üre sa╠Ę zwia╠Ęzane konkretnie z tym s╠ürodowiskiem: wyspami, ┼éachami, rozlewaja╠Ęcym sie╠Ę korytem. O tym jednak sie╠Ę nie mo╠üwi┼éo. Zwolennicy regulacji woleli to przemilczec╠ü, bo nie by┼éo im to na re╠Ęke╠Ę. Naukowcy nie mieli si┼éy przebicia, pierwsze projekty rezerwato╠üw nadwis╠ülanych powsta┼éy dopiero w latach 90. A sprawa by┼éa jasna: nie mo╠üwimy tu o s┼éowiku w pokrzywie, tylko o wyspach, ┼éachach i lasach ┼ée╠Ęgowych dla ca┼éych kolonii ptako╠üw ÔÇô podkres╠üla Adam Tar┼éowski.

By stworzyc╠ü nowa╠Ę narracje╠Ę na temat Wis┼éy, potrzebny by┼é oddolny ruch spo┼éeczny. Do dzia┼éan╠ü na rzecz przyrody wykorzystywano metody, kto╠üre ca┼ékiem niedawno s╠üwietnie sprawdzi┼éy sie╠Ę w walce z komunizmem. Zgodnie z zasadami sztuki oporu ruch na rzecz utworzenia Wis╠ülan╠üskiego Parku Narodowego mia┼é maksymalistyczne postulaty, pojawia┼é sie╠Ę w przestrzeni publicznej, by┼é gotowy do protestowania. Jak mo╠üwi Tar┼éowski: ÔÇô G┼éo╠üwny, widoczny nawet w nazwie, cel ruchu, czyli powo┼éanie parku narodowego, mia┼é charakter strategiczny. Mierzylis╠ümy wysoko, ale d─ů┼╝yli┼Ťmy g┼é├│wnie do zatrzymania regulacji, utworzenia rezerwat├│w oraz realnej ochrony kawa┼éka rzeki.

zdj.: Tomek Kaczor

W wizji ruchu ochrona╠Ę s╠ücis┼éa╠Ę mia┼éa byc╠ü obje╠Ęta Wis┼éa od De╠Ęblina do P┼éocka, z pominie╠Ęciem Warszawy. Jedna╠Ę z pierwszych okazji do zaprezentowania postulato╠üw by┼éa demonstracja przed wejs╠üciem do okre╠Ęgowej Dyrekcji Gospodarki Wodnej w Warszawie. Odbywa┼éo sie╠Ę tam zebranie dotycza╠Ęce tworzenia wis╠ülanych rezerwato╠üw. ÔÇô Strona betonowa organizowa┼éa sie╠Ę, zaproszono tak zwan─ů ludnos╠üc╠ü miejscowa╠Ę, kto╠üra mia┼éa protestowac╠ü przeciwko rezerwatom w obawie przed zalaniami i rozrywaniem wa┼éo╠üw. Ale gdy przyjechali na miejsce, my bylis╠ümy gotowi ÔÇô z transparentami, plakatami, has┼éami. Zrobi┼éo to na nich wraz╠çenie ÔÇô relacjonuje Tar┼éowski.

Ruch dzia┼éa┼é do po┼éowy lat 90. Plakatowa┼é, pikietowa┼é, organizowa┼é spotkania. Zjednywa┼é naukowco╠üw i zache╠Ęca┼é ludzi do w┼éa╠Ęczenia si─Ö w dzia┼éania na rzecz ochrony rzek. Postulaty spotyka┼éy sie╠Ę coraz cz─Ö┼Ťciej z pozytywnym odzewem, ale nie brakowa┼éo tez╠ç z┼éos╠üliwych us╠ümieszko╠üw i zarzuto╠üw oderwania od rzeczywistos╠üci. Po jakims╠ü czasie temat przeje╠Ę┼éy rosna╠Ęce w si┼ée╠Ę organizacje: Klub Gaja oraz WWF Polska.

Przeciw chciwym eksploratorom przyrody (Piotr Kubkowski)

Kiedy w ostatnich dekadach XIX wieku na podzielonych granicami imperio╠üw ziemiach polskich ÔÇô zw┼éaszcza w Prusach i Galicji ÔÇô wytyczano pierwsze obszary chronione, nic jeszcze nie zapowiada┼éo, z╠çe to w┼éas╠ünie idee ekologiczne po 1918 stana╠Ę sie╠Ę jednym ze spo┼éecznych spoiw niepodleg┼éego pan╠üstwa.

Takz╠çe w Kro╠ülestwie Polskim, a konkretnie w s╠ürodowisku warszawskim, z╠çywe by┼éy pomys┼éy ÔÇô jak mo╠üwiono wo╠üwczas ÔÇô ÔÇ×ochroniarskieÔÇŁ. Najbardziej stanowczo wyraz╠çali je two╠ürcy ruchu krajoznawczego. W pocza╠Ętkach II Rzeczypospolitej Aleksander Janowski, Kazimierz Kulwiec╠ü i inni fundatorzy Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego ÔÇô obok Galicjan ÔÇô doprowadzili do powstania instytucjonalnej ochrony przyrody, kto╠üra w mie╠Ędzywojniu ofiarowa┼éa Polsce dwa pierwsze Parki Narodowe: Pienin╠üski i Bia┼éowieski (utworzone w 1932). Na lata powojenne pozostawi┼éa zas╠ü spus╠ücizne╠Ę projekto╠üw kolejnych Parko╠üw: Tatrzan╠üskiego, S╠üwie╠Ętokrzyskiego, Babiogo╠ürskiego, ale tez╠ç Kampinoskiego. To pierwsi krajoznawcy, obok naukowco╠üw i dzia┼éaczy Towarzystwa Tatrzan╠üskiego, zak┼éadali zaro╠üwno komisje centralne (Tymczasowa Komisja Ochrony Przyrody w 1919, Pan╠üstwowa Rada Ochrony Przyrody w 1925), jak i organizacje obywatelskie (ogo╠ülnopolska Liga Ochrony Przyrody od 1928).

zdj.: Tomek Kaczor

Lokalni ÔÇ×ochroniarzeÔÇŁ z zainteresowaniem przypatrywali sie╠Ę pierwszym parkom narodowym wyznaczanym w Stanach Zjednoczonych (pionierski Yellowstone w 1872 i kolejnych dziewie╠Ęc╠ü przed 1918!). S╠üledzili tez╠ç powo┼éywane w Europie rezerwaty i stowarzyszenia ochrony zagroz╠çonych gatunko╠üw ros╠ülin i zwierza╠Ęt (z sukcesem reintrodukuja╠Ęc niekto╠üre z nich w kraju). Przygla╠Ędali sie╠Ę juz╠ç nie tylko terenom zas┼éuguja╠Ęcym na ochrone╠Ę w sposo╠üb oczywisty (jak pradawne puszcze czy najwyz╠çsze pasma go╠ürskie), lecz takz╠çe ÔÇô zgodnie z postulatami krajoznawco╠üw ÔÇô okolicom podmiejskim. Oni tez╠ç juz╠ç w dwudziestoleciu mie╠Ędzywojennym wskazywali na niezwyk┼éa╠Ę wartos╠üc╠ü Wis┼éy ÔÇô jednej z najwie╠Ększych rzek kontynentu, jednej z ostatnich dzikich rzek europejskich. Aleksander Janowski pisa┼é w 1928:

ÔÇ×Z rozwojem z╠çycia gospodarczego bezlitosny stosunek cz┼éowieka do przyrody dochodzi┼é do najwyz╠çszego napie╠Ęcia. (…) Panowanie cz┼éowieka nad przyroda╠Ę przejawia┼éo sie╠Ę w szeregu okrucien╠üstw i bezlitosnych akto╠üw, nielicza╠Ęcych sie╠Ę z z╠çyciem i czuciem tworo╠üw z╠çyja╠Ęcych. (…) Musi wie╠Ęc akcja Ochrony Przyrody wyjs╠üc╠ü na rozleg┼ée pola pracy spo┼éecznej. (…) (Z) instytucji wybranych i pos╠üwie╠Ęconych kap┼éano╠üw wiedzy musi wejs╠üc╠ü w t┼éum spo┼éeczny i wo┼éac╠ü wielkim g┼éosem: Nie niszczcie! Nie czyn╠ücie krzywdy! Ochraniajcie te╠Ę ros╠üline╠Ę czy to zwierze╠Ę, gdyz╠ç grozi mu zupe┼éna zag┼éada!ÔÇŁ.

zdj.: Tomek Kaczor

Na terenach nadwis╠ülanych dzia┼éali mi─Ödzy innymi Roman i Jadwiga Kobendzowie. To oni z powodzeniem walczyli o obje╠Ęcie rezerwatami najcenniejszych cze╠Ęs╠üci Puszczy Kampinoskiej (lata 30. XX wieku), podlegaja╠Ęcej od XIX wieku intensywnym dzia┼éaniom cz┼éowieka ÔÇô melioracji i karczowaniu. To oni tez╠ç ÔÇô co dla nas dzis╠ü najwaz╠çniejsze! ÔÇô zmieniali ÔÇ×konserwatorskiÔÇŁ sposo╠üb mys╠ülenia: juz╠ç nie tylko chronimy to, co zastane, ale tez╠ç moz╠çemy fantazjowac╠ü o oddaniu prymatu przyrodzie ÔÇô o przekazaniu ziemi do zdziczenia.

Taka jest w┼éas╠ünie historia Kampinoskiego Parku Narodowego (powsta┼éego w 1959 roku), kto╠üry dzis╠ü bezpos╠ürednio graniczy ze stolica╠Ę Polski. To puszcza, kto╠üra zosta┼éa odrodzona przez opuszczenie ÔÇô przez wypuszczenie cywilizatorskich cugli. Ten awangardowy akt pokornego zejs╠ücia cz┼éowieka z piedesta┼éu, wycofania sie╠Ę z dominuja╠Ęcej pozycji na d┼éugo przed ukuciem terminu ÔÇ×antropocenÔÇŁ, jest dzis╠ü dla nas wzorem, a nawet wie╠Ęcej ÔÇô krajoznawczym powo┼éaniem.

autor: Jerzy Parfianowicz

***

A jednak Parku Narodowego Wis┼éa jeszcze nie ma.

Tworz─ůc wystaw─Ö Park Narodowy Wis┼éa oraz proponuj─ůc cykl spacer├│w wzd┼éu┼╝ sto┼éecznego odcinka rzeki, Towarzystwo Krajoznawcze

ÔÇ×KrajobrazÔÇŁ wpisuje si─Ö w dzia┼éania, kt├│re od lat 90. ubieg┼éego wieku podejmowane s─ů przez ekolog├│w i przyrodoznawc├│w. Kryzys klimatyczny, przek┼éadaj─ůcy si─Ö na wieloletni─ů ju┼╝ susz─Ö hydrologiczn─ů, ka┼╝e podwoi─ç starania o ochron─Ö Wis┼éy. Tymczasem ÔÇô jak na ironi─Ö ÔÇô w historii powo┼éywania w Polsce park├│w narodowych jeszcze nigdy nie czekali┼Ťmy na nowy obszar chroniony tak d┼éugo.

Wis┼éa jest nie tylko jedn─ů z najwi─Ökszych rzek Europy, kt├│ra w du┼╝ej mierze zachowa┼éa sw├│j dziki charakter i zwi─ůzane z tym bogactwo ┼Ťrodowiskowe. Jest ona r├│wnie┼╝ najwa┼╝niejsz─ů rzek─ů kultury polskiej. Ca┼éa zas┼éuguje na uznanie za dobro pa┼ästwowe i takie jest nasze marzenie ÔÇô Park Narodowy od ┼║r├│de┼é po uj┼Ťcie. Zacznijmy jednak od jej ┼Ťrodkowego odcinka, kt├│ry jest jednym z najcenniejszych i na kt├│rym w wyniku inicjatyw z lat 90. powsta┼éo wiele rezerwat├│w. By─ç mo┼╝e tu naj┼éatwiej b─Ödzie zacz─ů─ç realizowa─ç nasze marzenie.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy ┼Ťrodowisko zaanga┼╝owane w walk─Ö z podzia┼éami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi─Öki Waszemu wsparciu!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś