Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Pami臋膰 rzeki

Zdecydowana wi臋kszo艣膰 mieszka艅c贸w polskich wsi i miast wie najprawdopodobniej, sk膮d wyp艂ywa Wis艂a, a nie wska偶e 藕r贸de艂 rzeki przep艂ywaj膮cej przez ich miejscowo艣膰. Pola Ro偶ek postanowi艂a dotrze膰 do 藕r贸de艂 Koprzywianki i przywr贸ci膰 mieszka艅com gminy Koprzywnica pami臋膰 o ich rzece.
Pami臋膰 rzeki
zdj.: Dominika Sarzy艅ska

Wok贸艂 Koprzywianki

鈥 Nieraz si臋 na krach p艂ywa艂o. Odci臋艂o si臋 siekierkami kr臋, do艣膰 spor膮, i si臋 siada艂o i wio! Nieraz si臋 cz艂owiek sk膮pa艂. To si臋 sz艂o do kogo艣 wyschn膮膰, by nie by艂o bury w domu. Na Koprzywiance, na rozlewisku, na 艂y偶wach si臋 je藕dzi艂o, w hokeja si臋 gra艂o. 艁y偶wy by艂y przypinane do but贸w na paski, tak zwane troki, na 偶abki skr臋cane by艂y 鈥 tak wspomina艂 dzieci臋ce zabawy Kazimierz Kitli艅ski urodzony w 1944. To jeden z 18 mieszka艅c贸w gminy Koprzywnica, kt贸rych na opowie艣膰 o rzece latem 2021 roku nam贸wi艂a Pola Ro偶ek, antropolo偶ka i animatorka kultury od kilku lat badaj膮ca dawne 偶ycie lokalnej spo艂eczno艣ci. Dlaczego wybra艂a ten temat?

鈥 Jako dziecko k膮pa艂am si臋 w Koprzywiance, zapami臋ta艂am j膮 jako p艂ytk膮 i dost臋pn膮, jednocze艣nie pe艂n膮 zakr臋t贸w i m艂yn贸w. W latach 90. zbudowano zasilany wod膮 z rzeki zalew i ludzie tam zacz臋li si臋 k膮pa膰 i 艂owi膰 ryby, a rzeka zosta艂a zapomniana, brzegi zaros艂y. Na 鈥瀘dej艣cie鈥 od rzeki wp艂yw mia艂y te偶 zmiany gospodarcze, kt贸re nast膮pi艂y na tych terenach w latach 90. Rolnicy przerzucili si臋 z uprawiania zb贸偶 na sadownictwo, co po艂o偶y艂o kres funkcjonowaniu lokalnych m艂yn贸w wodnych, coraz rzadziej hodowali krowy czy konie, kt贸re wcze艣niej poili i obmywali w rzece. Gdy w ostatnich latach pyta艂am dzieci z Koprzywnicy o Koprzywiank臋, to niekt贸re nie bardzo wiedzia艂y, kt贸r臋dy ona p艂ynie 鈥 t艂umaczy艂a.

Warsztaty w szkole w Gnieszowicach, zdj.: Dominika Sarzy艅ska

Rzek臋 odnalaz艂a w pami臋ci senior贸w, kt贸rzy wspominali dzieci臋ce zabawy: k膮piele w rzece, jazd臋 na 艂y偶wach czy p艂ywanie na krach. W m艂odo艣ci urz膮dzali nad rzek膮 pikniki. W Noc 艢wi臋toja艅sk膮 puszczali wianki, a nast臋pnie w臋drowali korytem Koprzywianki, pilnuj膮c, by kt贸ry艣 si臋 nie zahaczy艂 lub nie uton膮艂. Na Zarzeczu, kt贸re obecnie jest osiedlem Koprzywnicy, a dawniej by艂o wsi膮 po艂o偶on膮 鈥瀦a rzek膮鈥, w Wielk膮 Sobot臋 chodzono do rzeki si臋 obmy膰, co mia艂o zapewni膰 zdrowie na ca艂y rok. Woda z rzeki s艂u偶y艂a do prania, dziewczyny my艂y w niej w艂osy, by by艂y mi臋kkie i b艂yszcz膮ce. W Koprzywiance k膮pali si臋 i ludzie, i konie. Przy zastawie w Gnieszowicach moczono len i konopie, przy m艂ynie w Koprzywnicy, gdy na m艂yn贸wce by艂a niska woda, 艂apano ryby. Kiedy w latach 50. nieopodal powsta艂a odkrywkowa kopalnia siarki i opad艂y wody gruntowe oraz wysch艂y niekt贸re studnie, gospodarze furmankami zaprz臋偶onymi w konie wje偶d偶ali pod mostem do rzeki i nape艂niali wod膮 beczki.

Kania, czyli Koprzywianka

Wrona, Kania, Mostecka, Wi艣ni贸wka, Buk贸wka, Lip贸wka… A tak偶e Klimont贸wka i Pokrzywianka. Rzeka r贸偶nie nazywana by艂a w przesz艂o艣ci i w r贸偶nych cz臋艣ciach swojego biegu. Jeszcze w 1860 roku w 鈥濷pisie statystycznym miasta Koprzywnica鈥 贸wczesny burmistrz napisa艂, 偶e jest to rzeka Kania, zwana pospolicie przez mieszka艅c贸w Koprzywiank膮. Ostatecznie zwyci臋偶y艂a i po dzi艣 dzie艅 na mapach widnieje nazwa Koprzywianka wywodz膮ca si臋 od miasta Koprzywnica, a wi臋c od pokrzywy (zwanej niegdy艣 koprzyw膮).

Koprzywianka jest lewostronnym dop艂ywem Wis艂y i na ca艂ej swojej d艂ugo艣ci, przez ponad 70 kilometr贸w, toczy swoje wody przez teren wojew贸dztwa 艣wi臋tokrzyskiego 鈥 przez gminy: Ba膰kowice, Iwaniska, Klimont贸w, 艁oni贸w, Koprzywnica i Samborzec. To najd艂u偶sza rzeka p艂yn膮ca przez Wy偶yn臋 Sandomiersk膮, a jednocze艣nie maj膮ca najwi臋ksze dorzecze. Najwi臋kszym dop艂ywem Koprzywianki jest Kacanka.

Obecne uj艣cie Koprzywianki do Wis艂y, zdj.: Piotr Morawski

Poznawanie Koprzywianki

By przybli偶y膰 mieszka艅com rzek臋, a jednocze艣nie pokaza膰, przez jakie tereny 鈥 poza najbli偶szym s膮siedztwem gminy Koprzywnica 鈥 p艂ynie, na podstawie archiwalnych map, danych kartograficznych i bada艅 terenowych stworzono map臋 Koprzywianki. Z kolei na podstawie rozm贸w z mieszka艅cami i zebranych zdj臋膰 ukazuj膮cych dawne spo艂eczne 偶ycie rzeki powsta艂y tablice edukacyjne ze wspomnieniami i starymi zdj臋ciami. Pos艂u偶y艂y one do przeprowadzenia warsztat贸w w szko艂ach w Koprzywnicy, Gnieszowicach i Nied藕wicach. Uczennice i uczniowie dowiedzieli si臋, jak r贸偶norodne funkcje pe艂ni艂a dawniej rzeka, czym by艂y 鈥瀌rugie rzeki鈥, czyli m艂yn贸wki, i jaki zwi膮zek mia艂y z m艂ynami, kt贸r臋dy przed laty meandrowa艂a oraz dlaczego na ostatnim 15 kilometrowym odcinku Koprzywianka jest uregulowana i zamienia si臋 w prosty kana艂.

Na mapie, kt贸ra zawis艂a przy zalewie w Koprzywnicy, zaznaczono zlokalizowane latem 2021 藕r贸d艂a rzeki, wskazano, gdzie Koprzywianka aktualnie wpada do Wis艂y, a gdzie by艂o jej uj艣cie przed regulacj膮. Odnale藕膰 na niej mo偶na mi臋dzy innymi miejsca wspominane przez mieszka艅c贸w w wywiadach, zwi膮zane z histori膮 rzeki.

W ramach przywracania pami臋ci o rzece nie zabrak艂o elementu krajoznawczego. Kilkana艣cie os贸b wybra艂o si臋 na spacer nordic walking 艣ladami dawnego koryta Koprzywianki, od kt贸rego rzeka zosta艂a odci臋ta w 1938 roku w wyniku prac regulacyjnych i skierowania jej do nowego, sztucznie przekopanego koryta. Tutejsi nazywaj膮 t臋 zmian臋 鈥瀞kr臋ceniem鈥 rzeki.

Z my艣l膮 o osobach, kt贸re na w艂asn膮 r臋k臋 i w odpowiednim dla siebie czasie zechc膮 odkrywa膰 rzeczne tajemnice, opracowano trzy trasy wycieczkowe: wok贸艂 藕r贸de艂, wok贸艂 m艂yn贸w i wok贸艂 regulacji.

Spacer dawnym korytem Koprzywianki, zdj.: Pola Ro偶ek

Wyprawy

Zacz膮膰 wypada od 藕r贸d艂a. Koprzywianka bierze sw贸j pocz膮tek w G贸rach 艢wi臋tokrzyskich. Tak膮 odpowied藕 mo偶na by艂o us艂ysze膰 podczas rozm贸w z niekt贸rymi mieszka艅cami gminy. A konkretnie sk膮d? Nikt nie wiedzia艂.

Koprzywianka rozpoczyna sw贸j bieg w Pa艣mie Jeleniowskim 鈥 najdzikszym pa艣mie G贸r 艢wi臋tokrzyskich, w pobli偶u miejscowo艣ci Nieskurz贸w Stary w gminie Ba膰kowice. Jednak dotarcie do 藕r贸de艂 nie by艂o i nie jest 艂atwe. Mo偶na je odczyta膰 z mapy, ale 鈥 jak si臋 okaza艂o w terenie 鈥 nie jest to wskazanie zbyt precyzyjne, w miejscu, kt贸re wskazuje mapa, wody nie ma. W trakcie poszukiwa艅 latem 2021 roku okaza艂o si臋, 偶e 藕r贸d艂o, z kt贸rego wyp艂ywa strumyk daj膮cy pocz膮tek Koprzywiance, bije w borze jod艂owym na po艂udniowym stoku Szczytniaka (554 m n.p.m.). Aby do 藕r贸d艂a dotrze膰, zej艣膰 trzeba z le艣nej drogi i pow臋drowa膰 wzd艂u偶 strumienia, bez szlaku czy 艣cie偶ki.

Wybieraj膮c si臋 na poszukiwanie 藕r贸de艂, warto zarezerwowa膰 sobie wi臋cej czasu na poznanie Jeleniowskiego Parku Krajobrazowego 鈥 wybra膰 si臋 na Szczytniak, na go艂oborze, na G贸r臋 Witos艂awsk膮, przyjrze膰 si臋 bogactwu 艣wiata ro艣lin czy owad贸w.

Wyprawa 鈥瀢ok贸艂 藕r贸de艂鈥 wiedzie najdalej, poza teren gminy i trzeba si臋 na ni膮 wybra膰 samochodem. Do pokonania dw贸ch pozosta艂ych tras mieszka艅com gminy Koprzywnica wystarczy rower. Na wycieczkowicz贸w, kt贸rzy zechc膮 pozna膰 dawne m艂yny lub bieg rzeki przed regulacj膮, czekaj膮 dodatkowe atrakcje w postaci skrytek geocachingowych. Geocaching jest zabaw膮 w poszukiwanie skarb贸w, a zlokalizowanie skrytki mo偶liwe jest dzi臋ki wsp贸艂rz臋dnym GPS.

鈥濻kr臋cenie鈥 rzeki

Podczas powodzi w lipcu 2001 roku Koprzywianka 鈥瀙rzypomnia艂a鈥 sobie i ludziom, kt贸r臋dy p艂yn臋艂a jeszcze w latach trzydziestych XX wieku. Oberwanie chmury nad Klimontowem mia艂o fatalne skutki: w Koprzywnicy rzeka wyst膮pi艂a z brzeg贸w, zalewaj膮c wiele dom贸w i gospodarstw, i kieruj膮c si臋 mi臋dzy innymi ku staremu korytu. Woda w nim sta艂a jeszcze przez wiele tygodni.

Sto lat temu Koprzywianka p艂yn臋艂a mi臋dzy Koprzywnic膮 a wsi膮 Zarzecze (st膮d nazwa tego miejsca 鈥 鈥瀦a rzek膮鈥), op艂ywa艂a 艁ys膮 G贸r臋 i p艂yn臋艂a przez nizinne tereny wsi B艂onie, Ciszyca, 艢wi臋偶yce i Kamieniec. Naturalne uj艣cie do Wis艂y znajdowa艂o si臋 na granicy gmin Koprzywnica i Samborzec 鈥 mi臋dzy Kamie艅cem a Bogori膮 Skotnick膮. Teraz w pobli偶u dawnego uj艣cia podziwia膰 mo偶na malownicze jeziorko pokryte rz臋s膮 wodn膮…

Zmian臋 biegu Koprzywianki, kt贸r膮 mieszka艅cy nazywaj膮 鈥瀙rzekr臋ceniem鈥 czy 鈥瀞kr臋ceniem鈥 rzeki, przeprowadzono w latach trzydziestych XX wieku. Regulacja by艂a cz臋艣ci膮 wi臋kszego przedsi臋wzi臋cia 鈥 budowy Centralnego Okr臋gu Przemys艂owego i mia艂a chroni膰 po艂o偶one na nizinie wioski i 艂膮ki przed wylewami, a tak偶e da膰 prac臋 wielu ludziom. Od Koprzywnicy w kierunku Sandomierza wykopano nowe koryto, cz臋艣ciowo wykorzystuj膮c te偶 koryta Gorzyczanki, Polan贸wki (dawniej 呕yci) i Wise艂ki. Prace trwa艂y kilka lat, ogl膮da艂 je nawet, podczas wizytowania Centralnego Okr臋gu Przemys艂owego, prezydent Ignacy Mo艣cicki. Zako艅czy艂y si臋 uroczy艣cie latem 1938 roku. 鈥濳urjer Warszawski鈥 napisa艂, 偶e regulacja kosztowa艂a trzy i p贸艂 miliona z艂otych. Od tego momentu Koprzywnica wp艂ywa do Wis艂y w pobli偶u Zawise艂cza, na terenie gminy Samborzec przy granicy z Sandomierzem.

Dla mieszka艅c贸w mi臋dzy innymi wsi Zarzecze oznacza艂o to odci臋cie od rzeki, kt贸re p艂yn臋艂a wcze艣niej tu偶 przy ich posesjach. Wielu nie mog艂o tego od偶a艂owa膰, bo rzeka by艂a cz臋艣ci膮 ich codziennego 偶ycia. Mieszka艅c贸w okolicznych dom贸w zacz臋to okre艣la膰 jako tych 鈥瀦e starej rzeki鈥. Dzi艣 ten fragment dawnego koryta pozna膰 mo偶na po rosn膮cych wzd艂u偶 niego wierzbach i topolach. Jak cz臋艣膰 fragment贸w starego koryta 鈥 sta艂 si臋 poln膮 drog膮, w kt贸rej od czasu do czasu jeszcze mo偶na znale藕膰 muszle.

M艂yny

Zmiana biegu rzeki sprawi艂a, 偶e dwa m艂yny na terenie gminy zosta艂y pozbawione nap臋du. Sta艂o si臋 tak w B艂oniu i z tak zwanym Zag贸rnym m艂ynem, kt贸ry sta艂 mi臋dzy Koprzywnic膮, B艂oniem i Krzcinem. Po tym pierwszym nie ma ju偶 艣ladu, z drugiego pozosta艂 fragment 艣ciany w szczerym polu. Zachowa艂y si臋 natomiast m艂yny w Koprzywnicy i w Trzykosach. Pi膮ty me艂艂 m膮k臋 w Nied藕wicach, ale nie przetrwa艂 przej艣cia frontu w lipcu 1944 roku 鈥 zosta艂 wtedy podpalony i zniszczony przez Niemc贸w. Dzi艣 na jego fundamentach i zastawie stoi most. 艢ladami m艂y艅skiej historii s膮 te偶 pozostawione na rzece zastawy (na przyk艂ad w Gnieszowicach) oraz m艂yn贸wki 鈥 zazwyczaj sztuczne odnogi rzeki doprowadzaj膮ce wod臋 do m艂yna (na przyk艂ad w Trzykosach).

M艂yn贸w na rzece by艂o du偶o wi臋cej, zazwyczaj po kilka w ka偶dej przyrzecznej gminie. Ale w wielu przypadkach dok艂adnie prze艣ledzi膰 to mo偶na ju偶 tylko na dawnych mapach topograficznych.

Mapa topograficzna z 1938 r., fragment z m艂ynem w Nied藕wicach

Ostoja

Zdaniem przyrodnik贸w dolina Koprzywianki wraz z dop艂ywami stanowi wa偶ny korytarz ekologiczny. W 艣rodkowym biegu Koprzywianki ustanowiono obszar Natura 2000 Ostoja 呕yzn贸w, z licznymi lessowymi w膮wozami i malowniczymi wzg贸rzami. Na tutejszych murawach kserotermicznych ro艣nie wiele rzadkich i zagro偶onych w skali kraju gatunk贸w, na przyk艂ad wisienka stepowa czy ortanta 偶贸艂ta. Cennymi zbiorowiskami le艣nymi s膮 艂臋gi i gr膮dy z du偶ym nagromadzeniem gatunk贸w chronionych, zagro偶onych, w tym gatunk贸w g贸rskich. W Koprzywiance wyst臋puje obj臋ty ochron膮 艣cis艂膮 gatunek ma艂偶a 鈥 sk贸jka gruboskorupowa. Ostoja jest wa偶na dla zachowania populacji owad贸w: pachnicy d臋bowej i modraszka nausitousa. Liczny jest tu kumak nizinny, wyst臋puje: mopek, b贸br europejski, wydra, min贸g strumieniowy i g艂owacz bia艂op艂etwy. 呕yj膮 tak偶e gatunki z I za艂膮cznika Dyrektywy Ptasiej: zimorodek zwyczajny, dzi臋cio艂 czarny, derkacz, dzierzba g膮siorek, b艂otniak stawowy i 艂膮kowy.

Nie zatrzymasz rzeki

Wielkie cywilizacje nie bez powodu powstawa艂y w dolinach rzecznych. Nad rzekami le偶膮 wi臋ksze polskie miasta.

O polskie rzeki od kilku lat upominaj膮 si臋 Siostry Rzeki, kt贸re pod wodz膮 krakowskiej artystki i aktywistki Cecylii Malik sprzeciwiaj膮 si臋 regulacji, betonowaniu, budowie zap贸r i zbiornik贸w. Na g艂owy wk艂adaj膮 czapki w kszta艂cie ryb, a dzi臋ki sp贸dnicom poszytym z ko艂a pokazuj膮, 偶e rzeka potrzebuje miejsca, 偶eby wylewa膰. Ich kolorowe happeningi zwracaj膮 uwag臋 na to, jak wa偶na w dobie zmian klimatu i zagro偶enia susz膮 jest dba艂o艣膰 o naturalne, p艂yn膮ce swobodnie rzeki.

Obecnie nie pierzemy w rzekach, nie poimy w nich koni. Woda p艂ynie do dom贸w rurami. P贸ki co… Odkrywanie 藕r贸de艂 rzeki jest nie tylko ekscytuj膮ce, buduje tak偶e wi臋藕. A stara prawda powtarzana przez obro艅c贸w natury m贸wi, 偶e aby broni膰 przyrody, trzeba j膮 pokocha膰, a by j膮 pokocha膰 鈥 trzeba pozna膰.

***

Projekt 鈥濳oprzywnica Patrzy/My – wok贸艂 Koprzywianki鈥 realizowany by艂 latem 2021 roku przez Pol臋 Ro偶ek we wsp贸艂pracy z Miejsko-Gminnym O艣rodkiem Kultury i Sportu w Koprzywnicy, a dofinansowany ze 艣rodk贸w Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu dotacyjnego 鈥濸atriotyzm Jutra鈥.

Wi臋cej informacji o projekcie mo偶na znale藕膰 na stronie 鈥濳oprzywnica PatrzyMy鈥 na Facebooku.

Podsumowanie projektu w Miejsko-Gminnym O艣rodku Kultury i Sportu w Koprzywnicy, zdj.: Dominika Sarzy艅ska

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij