Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Lekcja (a)historii

Najnowsze filmy historyczne stwarzaj膮 wra偶enie, 偶e wojna to wielka gra komputerowa, w kt贸rej do Niemc贸w strzela si臋 jak do kaczek, a krew leje si臋 strumieniami. Tymczasem z prawdziwej wojny wylogowa膰 si臋 nie mo偶na.


Ka偶da okr膮g艂a rocznica wa偶nego wydarzenia historycznego jest okazj膮 nie tylko do przypomnienia jego znaczenia i upami臋tnienia jego bohater贸w, ale te偶 do organizacji szeregu imprez towarzysz膮cych, cz臋sto bardzo lu藕no powi膮zanych z upami臋tnianymi zdarzeniami. Filmy historyczne s膮 szczeg贸ln膮 form膮 takiego upami臋tnienia 鈥 jednak wsp贸艂czesne kino polskie niezbyt dobrze sobie z tego typu wyzwaniami radzi.
 
Przy ostatniej, siedemdziesi膮tej rocznicy wybuchu powstania warszawskiego mogli艣my jak w soczewce obserwowa膰 tego rodzaju zjawisko. Konkurs dla szafiarek, gry miejskie, koncerty, ksi膮偶ki czy w ko艅cu g艂o艣na premiera filmu 鈥濵iasto 44鈥. 艁膮czy je tematyka i deklarowany cel 鈥 upami臋tnienie zrywu mieszka艅c贸w Warszawy i przekazanie wiedzy o tym wydarzeniu m艂odszym pokoleniom. Cel, warto podkre艣li膰, szczytny. Trzeba jednak zastanowi膰 si臋 nad tym, czy wszystkie te dzia艂ania naprawd臋 s艂u偶膮 jego osi膮gni臋ciu i, szerzej, jakie w og贸le cele stawiamy przed wszelkiego rodzaju inicjatywami zwi膮zanymi z upami臋tnianiem historii. Bez tego typu refleksji filmy historyczne pozostan膮 jedynie dzie艂ami o tematyce historycznej, a nie narz臋dziem polityki historycznej i edukacji, kt贸re pozwoli艂oby na kszta艂towanie postaw obywateli i odpowiednie upami臋tnienie wydarze艅 z przesz艂o艣ci.
 
Lipcowa premiera 鈥濵iasta 44鈥 odby艂a si臋 na Stadionie Narodowym. Jak s艂usznie zauwa偶y艂a Iwona Kurz w recenzji filmu opublikowanej w 鈥濪wutygodniku鈥, zosta艂 on przygotowany na stadion i z nastawieniem na stadionowy efekt. Czyli: du偶o efekt贸w specjalnych, du偶o krwi, wartka akcja i bohaterowie, z kt贸rymi m艂odzi ludzie powinni m贸c si臋 uto偶sami膰. Czego chcie膰 wi臋cej? Film Komasy stworzony zosta艂 w podobnym stylu co, szeroko komentowane kilka miesi臋cy temu, 鈥濳amienie na Szaniec鈥 Roberta Gli艅skiego, a tak偶e serial TVP o Cichociemnych zatytu艂owany 鈥濩zas Honoru鈥, kt贸rego si贸dma seria po艣wi臋cona jest powstaniu warszawskiemu. Wszystkie trzy produkcje podnosz膮 zbli偶on膮 tematyk臋, u偶ywaj膮c podobnej estetyki, co czyni je dobrym materia艂em do zastanowienia si臋 nad tym, w jaki spos贸b opowiada si臋 w Polsce o do艣wiadczeniu wojennym i jaki obraz wojny przedstawia si臋 m艂odym widzom.
 
Wsp贸艂czesne polskie kino historyczne komercjalizuje si臋 (艣wiadczy o tym chocia偶by data premiery 鈥濵iasta 44鈥 鈥 19 wrze艣nia 鈥 skierowana do wycieczek szkolnych), a jednocze艣nie dostosowuje do potrzeb komunikacyjnych m艂odego widza, upodabniaj膮c estetyk臋 do tej znanej z gier komputerowych oraz upraszczaj膮c przekaz. Cel, jaki stawiaj膮 sobie autorzy tych produkcji, poza czysto komercyjnym, jest na pewno ukierunkowany na edukacj臋 i swego rodzaju polityk臋 historyczn膮. Po pierwsze, polityk臋 upami臋tniania wydarze艅, nastawion膮 na przedstawianie tego, co si臋 dzia艂o. Po drugie, wa偶na wydaje si臋 by膰 te偶 polityka edukacji historycznej, skupiaj膮ca si臋 na budowaniu okre艣lonych postaw w oparciu o wzorce z przesz艂o艣ci. Oba cele wydaj膮 si臋 by膰 chlubne, ich realizacja pozostawia jednak wiele do 偶yczenia i sprawia, 偶e wa偶ny przekaz edukacyjny ginie w nagromadzeniu efekt贸w specjalnych i s艂abo napisanej fabule.
 

Jak zatem pokaza膰 w filmie wojenn膮 rzeczywisto艣膰, aby widz wyszed艂 z kina z lepszym zrozumieniem reali贸w 偶ycia w tamtych czasach? Czy dobr膮 drog膮 jest skrajny realizm, niemal偶e naturalistyczne sceny, w kt贸rych krew leje si臋 z nieba (scena wybuchu czo艂gu-pu艂apki w 鈥濵ie艣cie 44鈥)? Na pewno efekt wstrz膮艣ni臋cia widzem zostaje osi膮gni臋ty. Jednak czy w czasach, w kt贸rych wybuchy, strzelaniny rodem z gier komputerowych i lej膮ca si臋 strumieniami krew s膮 obowi膮zuj膮c膮 estetyk膮 wszystkich film贸w akcji, robi to jeszcze na nas wra偶enie? Istnieje ryzyko, 偶e te wstrz膮saj膮ce obrazy zostan膮 odebrane przez widz贸w tak, jak zwykle odbierane s膮 w filmach 鈥 jako cz臋艣膰 fikcyjnej rzeczywisto艣ci, a nie obraz prawdziwych zdarze艅. Warto przywo艂a膰 tu przyk艂ad innego filmu po艣wi臋conego tematyce powstania, kt贸ry wszed艂 na ekrany w maju i zosta艂 zmontowany w ca艂o艣ci z powsta艅czych kronik. W 鈥濸owstaniu warszawskim鈥 nie ma wcale tak wielu drastycznych scen, a jednak robi on o wiele wi臋ksze wra偶enie 鈥 by膰 mo偶e ze wzgl臋du na 艣wiadomo艣膰 prawdziwo艣ci tych scen. Wiemy przecie偶, 偶e je艣li widzimy nagrane na ta艣mie cia艂a ludzi przysypanych przez gruzy kamienicy, to s膮 to realni ludzie, kt贸rzy umarli n a p r a w d 臋. 鈥濵iasto 44鈥 jako film fabularny nie mo偶e skorzysta膰 z tej przewagi i w zwi膮zku z tym jego autorzy powinni du偶o ostro偶niej szafowa膰 krwi膮 i efektami specjalnymi. Paradoksalnie, ich mnogo艣膰 wcale nie pomaga w zrozumieniu tragedii powstania, a jedynie oddala nas od do艣wiadczenia jego uczestnik贸w, stawiaj膮c ich gdzie艣 w艣r贸d bohater贸w znanych nam film贸w akcji. Nie o to chodzi nam jednak, je艣li chcemy przekaza膰 wiedz臋 na temat prawdziwych wydarze艅 historycznych.
 
Jednym z dylemat贸w, przed jakimi staj膮 wszyscy tw贸rcy film贸w historycznych, szczeg贸lnie takich jak 鈥濵iasto 44鈥, kt贸re pokazuj膮 rzeczywisto艣膰 du偶ych i wielow膮tkowych wydarze艅, jest napisanie takiego scenariusza, kt贸ry jednocze艣nie spe艂nia艂by wszystkie wymagania sztuki filmowej i pokazywa艂 jak najlepiej ca艂o艣膰 opisywanego problemu. Celem jest przekazanie na dw贸ch godzinach ta艣my filmowej jak najwi臋kszej ilo艣ci w膮tk贸w, wydarze艅, tak aby widz wyszed艂 z seansu z lepsz膮 wiedz膮 na ten temat. Niestety jest to zadanie karko艂omne i zdecydowanie nie powiod艂o si臋 autorom 鈥濵iasta 44鈥. Pr贸bowali oni jednocze艣nie pokaza膰 histori臋 63 dni powstania, uwzgl臋dniaj膮c najwa偶niejsze wydarzenia, takie jak na przyk艂ad wyzwolenie G臋si贸wki, wybuch czo艂gu-pu艂apki, upadek Star贸wki, przej艣cie kana艂ami, powsta艅czy 艣lub itd. Pr贸buj膮c to osi膮gn膮膰, zapomnieli o zastanowieniu nad ich znaczeniem. 呕adnemu z nich autorzy filmu nie po艣wi臋caj膮 d艂u偶szej refleksji. Powsta艅czy 艣lub wydaje si臋 by膰 decyzj膮 powzi臋ta pod wp艂ywem chwili, a udzielaj膮cy go ksi膮dz nie pyta nawet, jak d艂ugo przyszli pa艅stwo m艂odzi znaj膮 si臋 nawzajem, co stwarza fa艂szyw膮 iluzj臋, 偶e tego typu wydarzenia by艂y w powstaniu na porz膮dku dziennym. Podobnie z hiperrealistyczn膮 scen膮 wybuchu czo艂gu na Star贸wce. Widzimy zdobycie przez powsta艅c贸w pojazdu, rado艣膰, a nast臋pnie lej膮c膮 si臋 z nieba krew i panik臋. Widz, kt贸ry nie posiada du偶ej wiedzy na temat przebiegu powstania, zwyczajnie nie zrozumie tego, co w艂a艣nie wydarzy艂o si臋 na ekranie. W ten spos贸b wa偶ne wydarzenia, kt贸re mog艂yby nie艣膰 ze sob膮 wiele warto艣ciowych informacji na temat reali贸w 偶ycia w powsta艅czej Warszawie, zostaj膮 sp艂ycone i wyrwane z historycznego kontekstu. Trac膮 sw贸j walor edukacyjny, przybli偶aj膮c si臋 raczej do scen rodem ze 艣redniego kina akcji i w ten spos贸b utrudniaj膮c widzowi zrozumienie znaczenia przedstawianych wydarze艅.
 
Warto艣膰 edukacyjna filmu historycznego czyni go r贸wnie偶 narz臋dziem polityki edukacji historycznej, zwi膮zanej z budowaniem w spo艂ecze艅stwie wzorc贸w postaw. Bohaterowie powstania warszawskiego idealnie nadaj膮 si臋 do postawienia za wz贸r, szczeg贸lnie je艣li chcemy kierowa膰 przekaz do m艂odych ludzi, dlatego bardzo wa偶ne staje si臋 pytanie o to, w jaki spos贸b pokazywa膰 ich bohaterstwo. Widoczny w polskim kinie staje si臋 szczeg贸lnie dylemat 鈥瀊i膰 si臋 czy nie bi膰鈥, z kt贸rym mierz膮 si臋 bohaterowie wszystkich produkcji po艣wi臋conych czasom okupacji. Niezwykle trudne okazuje si臋 pokazanie na ekranie w膮tpliwo艣ci i rozterek m艂odych ludzi, zmuszonych do podejmowania tych trudnych decyzji, unikaj膮ce jednocze艣nie odebrania ich czynom heroizmu czy podwa偶ania ich odwagi. O ile kiedy艣 polscy filmowcy umieli znale藕膰 r贸wnowag臋 mi臋dzy tymi dwoma skrajno艣ciami (warto przypomnie膰 chocia偶by 鈥濳ana艂鈥 Wajdy czy 鈥濧kcj臋 pod Arsena艂em鈥), to wsp贸艂czesne kino historyczne zupe艂nie sobie z tym problemem nie radzi.
 
Mamy wi臋c albo dzielnych cichociemnych z 鈥濩zasu honoru鈥, kt贸rzy bez zastanowienia wykonuj膮 nawet najg艂upsze akcje, nie zachowuj膮c 偶adnych zasad konspiracji czy chocia偶by zdrowego rozs膮dku (paradowanie z broni膮 po ulicach Warszawy na dobre kilka godzin przed Godzin膮 鈥濿鈥 czy widowiskowa akcja ataku z no偶em na stanowiska karabin贸w 鈥 zako艅czona, oczywi艣cie, sukcesem), albo bohater贸w 鈥濵iasta 44鈥 czy 鈥濳amieni na Szaniec鈥, u kt贸rych widzimy jedynie w膮tpliwo艣ci i strach. To zastrze偶enie nie oznacza oczywi艣cie, 偶e nale偶y nie pokazywa膰 dylemat贸w moralnych czy zwyk艂ego ludzkiego strachu uczestnik贸w powstania. Jednak tw贸rcy omawianych przeze mnie film贸w zapominaj膮 o jednej, kluczowej dla zrozumienia tych problem贸w, sprawy. Ich bohaterowie id膮 do powstania w艂a艣ciwie bez powodu, ewentualnie po to, 偶eby si臋 po prostu bi膰. Brakuje im idea艂贸w, refleksji nad warto艣ci膮 walki i sensem oddawania 偶ycia za ojczyzn臋. W ten spos贸b umyka najwa偶niejsza cecha, charakteryzuj膮ca m艂odych ludzi, kt贸rzy wzi臋li udzia艂 w powstaniu 鈥 g艂臋boki idealizm i jasno okre艣lona hierarchia warto艣ci, kt贸ra zostawia miejsce na w膮tpliwo艣ci, ale jednocze艣nie jasno okre艣la granice tego, co nale偶y robi膰. To w艂a艣nie te idea艂y powinny by膰 w filmach historycznych podkre艣lane, bo to one pozwalaj膮 przekaza膰 po偶膮dane postawy, wype艂niaj膮c cele polityki edukacji historycznej. I w艂a艣nie tego brakuje w 鈥濵ie艣cie 44鈥, sp艂ycaj膮c jego przekaz i wyrywaj膮c jego bohater贸w z kontekstu historycznego, kt贸ry jest kluczowy dla zrozumienia ich dzia艂a艅 i decyzji.
 

Historia to trudny materia艂 filmowy, szczeg贸lnie, je偶eli chcemy stworzy膰 na jej podstawie film fabularny, a nie ekranizowa膰 opowiadania albo czyje艣 wspomnienia. Wydarzenia historyczne s膮 zawsze skomplikowane, wielow膮tkowe i cz臋sto maj膮 zupe艂nie inny wyd藕wi臋k, je艣li spojrzymy na nie oczami innych bohater贸w. Ka偶de uproszczenie, niezb臋dne przy pisaniu scenariusza, jest szkodliwe z punktu widzenia 鈥瀙rawdy historycznej鈥. Dlatego nie o wszystkim mo偶na stworzy膰 dobry film historyczny i tw贸rcy powinni by膰 艣wiadomi tych ogranicze艅. Niestety 鈥濵iasto 44鈥 to idealny przyk艂ad tego, 偶e nie da si臋 w dw贸ch godzinach zmie艣ci膰 wszystkich informacji o tak wa偶nym wydarzeniu, zachowuj膮c jednocze艣nie estetyk臋 dostosowan膮 do potrzeb komunikacyjnych m艂odego widza i utrzymuj膮c w miar臋 ciekaw膮 fabu艂膮. Skoro nie mo偶na w ten spos贸b zrobi膰 filmu o historii, to mo偶e lepiej w og贸le nie pr贸bowa膰? Mo偶e lepiej skupi膰 si臋 na zrobieniu dobrego, merytorycznego filmu o jakim艣 wycinku historii powstania? By艂aby to na pewno du偶a korzy艣膰 dla szeroko rozumianej warto艣ci edukacyjnej takiej produkcji.
 
Wiele os贸b zbywa argumenty dotycz膮ce ahistoryczno艣ci w filmie Komasy, ale te偶 w 鈥濩zasie honoru鈥, 鈥濳amieniach na Szaniec鈥 i innych tego typu produkcjach, tym, 偶e nie chodzi o dok艂adne odtworzenie historycznych reali贸w, ale o to, aby m艂odego widza zainteresowa膰 czy te偶 pokaza膰 mu bohaterstwo. Warto jednak zastanowi膰 si臋, jakie skutki mo偶e mie膰 to ci膮g艂e obni偶anie standard贸w. Ryzykujemy nie tylko banalizacj臋 czy przekazanie fa艂szywego obrazu wojny, ale te偶 przede wszystkim wytworzenie w艣r贸d m艂odych ludzi poczucia, 偶e wojna to tak naprawd臋 wielka gra komputerowa, w kt贸rej do Niemc贸w strzela si臋 jak do kaczek, krew leje si臋 strumieniami, a na koniec wychodzimy z kina czy wy艂膮czamy komputer i wracamy do codziennego 偶ycia. Z prawdziwej wojny wylogowa膰 si臋 nie mo偶na.
 
O filmie 鈥濵iasto 44″ pisa艂 ju偶 dla nas (pochlebnie) J臋drzej Dudkiewicz. Tekst znajd膮 Pa艅stwo tutaj.
 
Je艣li nie chc膮 Pa艅stwo przegapi膰 kolejnych wyda艅 naszego tygodnika, zach臋camy do zapisania si臋 do naszego newslettera.

 
Magazyn 鈥濳ontakt” to nie tylko internetowy tygodnik, ale tak偶e papierowy kwartalnik. Zach臋camy do lektury. Mo偶na go naby膰 m.in. w  prenumeracie.
 

 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie - w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej Polityka prywatno艣ci zamknij