Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Kizwalter: Przemiana rycerza w mieszczanina

Ukszta┼étowany przez ÔÇ×pan├│wÔÇŁ patriotyzm heroiczny stanowi┼é terapi─Ö polskiego kompleksu peryferii i sta┼éego poczucia zagro┼╝enia. Dzi┼Ť odchodzimy od tradycji wojowniczo-obronnej na rzecz codziennego poprawiania jako┼Ťci ┼╝ycia wsp├│lnoty.

ilustr.: Monika Grubizna

ilustr.: Monika Grubizna


 
Z profesorem Tomaszem Kizwalterem rozmawiaj─ů Jan Mencwel i Jan Wi┼Ťniewski.┬áWywiad pochodzi z 24. numeru┬ápapierowego Magazynu ÔÇ×KontaktÔÇŁ, zatytu┼éowanego ÔÇ×Pols-ko┼Ť─ç niezgodyÔÇŁ.
JAN WI┼ÜNIEWSKI, JAN MENCWEL: Co tak naprawd─Ö celebrujemy podczas patriotycznych ┼Ťwi─ůt?
TOMASZ KIZWALTER:┬áPatriotyzm, kt├│ry ka┼╝e ┼Ťwi─Ötowa─ç odzyskanie niepodleg┼éo┼Ťci, zwi─ůzany jest z poj─Öciem ojczyzny, a w szczeg├│lno┼Ťci koncentruje si─Ö na emocjonalnych z ni─ů zwi─ůzkach. Nie by┼éo czego┼Ť takiego jak nar├│d rzymski, co nie przeszkadza┼éo niekt├│rym mieszka┼äcom imperium twierdzi─ç, ┼╝e dulce et decorum est pro patria mori. Mo┼╝na r├│wnie┼╝ z ca┼é─ů pewno┼Ťci─ů m├│wi─ç o patriotach monarchii ┼Ťredniowiecznych ÔÇô francuskiej, angielskiej, tak┼╝e polskiej. Patriotyzm rozumiany w─Öziej, pocz─ůtkowo b─Öd─ůcy bardziej postaw─ů ni┼╝ my┼Ťl─ů, pojawia si─Ö zatem w Europie wraz z organizacjami politycznymi, kt├│re pewne grupy b─Öd─ů uwa┼╝a─ç za ÔÇ×swojeÔÇŁ.
Osoby przyznaj─ůce si─Ö do uczu─ç patriotycznych by┼éy ze swoj─ů ojczyzn─ů bezpo┼Ťrednio zwi─ůzane ÔÇô poprzez identyfikacj─Ö z organizacj─ů polityczn─ů lub ÔÇ×zro┼Ťni─ÖcieÔÇŁ z ziemi─ů. Co┼Ť si─Ö jednak musia┼éo zmieni─ç, skoro obecnie naturalnym zjawiskiem jest istnienie polskich patriot├│w, kt├│rych rodziny od kilku pokole┼ä mieszkaj─ů poza granicami kraju.
Polak z Greenpoint lub z Litwy ma swoj─ů ÔÇ×ma┼é─ů ojczyzn─ÖÔÇŁ w Nowym Jorku b─ůd┼║ na Wile┼äszczy┼║nie. Odczuwa te┼╝ zapewne jak─ů┼Ť form─Ö identyfikacji z pa┼ästwem, kt├│re zamieszkuje. Mimo to, gdyby go spyta─ç o ÔÇ×jegoÔÇŁ miejsce, cz─Östo bez wahania wskaza┼éby Polsk─Ö. By mo┼╝liwe sta┼éo si─Ö dla nas odczuwanie przywi─ůzania do wsp├│lnoty, na zewn─ůtrz kt├│rej si─Ö znajdujemy, musimy znale┼║─ç nowy punkt odniesienia, zdecydowanie bardziej abstrakcyjny ni┼╝ wspominane ÔÇ×obiekty uczu─çÔÇŁ. Mam tu oczywi┼Ťcie na my┼Ťli nar├│d, czyli tak zwan─ů ÔÇ×wsp├│lnot─Ö wyobra┼╝on─ůÔÇŁ. To poj─Öcie w ostatnich kilkudziesi─Öciu latach zrobi┼éo osza┼éamiaj─ůc─ů karier─Ö, uwalniaj─ůc patriotyzm od uwarunkowa┼ä terytorialnych.
Kiedy ten typ patriotyzmu pojawia si─Ö w historii Polski?
Nowoczesna idea narodu pojawi┼éa si─Ö w Polsce u schy┼éku I Rzeczpospolitej. Wypracowywano j─ů przez ca┼éy XIX wiek, a swoj─ů klasyczn─ů form─Ö osi─ůgn─Ö┼éa mniej wi─Öcej u progu I wojny ┼Ťwiatowej. Musimy jednak pami─Öta─ç o tym, ┼╝e w XIX wieku idea ta upowszechnia┼éa si─Ö tylko w┼Ťr├│d warstw, umownie m├│wi─ůc, ÔÇ×wy┼╝szychÔÇŁ, i dopiero w XX wieku nabra┼éa charakteru bardziej demokratycznego. Nie┼éatwo odpowiedzie─ç na pytanie, kiedy to┼╝samo┼Ť─ç narodow─ů uzyskali ch┼éopi i kiedy stali si─Ö polskimi patriotami. Pewne symptomy my┼Ťlenia patriotycznego pojawi┼éy si─Ö w┼Ťr├│d nich pod koniec I wojny ┼Ťwiatowej oraz w trakcie wojny polsko-bolszewickiej. Istniej─ů jednak argumenty sk┼éaniaj─ůce do przyj─Öcia opinii, ┼╝e pe┼éna demokratyzacja idei patriotyzmu dokona┼éa si─Ö w Polsce dopiero po II wojnie ┼Ťwiatowej.
M├│wi pan, ┼╝e oznak─ů pojawiaj─ůcego si─Ö ch┼éopskiego patriotyzmu jest zaanga┼╝owanie w wojny obronne. Jak jeszcze manifestowali sw├│j patriotyzm XIX-wieczni Polacy?
Na pocz─ůtku XIX wieku pojawili si─Ö ludzie m├│wi─ůcy i pisz─ůcy o patriotyzmie. Kolejnym krokiem sta┼éa si─Ö popularyzacja zestawu symboli, kt├│re pozwala┼éy na manifestowanie patriotycznych uczu─ç: znaczek w klapie, flaga w oknie, udzia┼é w przemarszu. Osoba pos┼éuguj─ůca si─Ö tymi rekwizytami czy wykonuj─ůce te praktyki wysy┼éa wyra┼║ny sygna┼é, ┼╝e w momencie pr├│by zachowa si─Ö tak, jak oczekuje tego od niej dyskurs patriotyczny. Z kolei nast─Öpuje praktyczna weryfikacja sk┼éadanych deklaracji. Mo┼╝e ona wygl─ůda─ç rozmaicie. Czasem b─Ödzie to sytuacja typu ÔÇ×wr├│g u bramÔÇŁ, w kt├│rej pojawia si─Ö mo┼╝liwo┼Ť─ç udzielenia odpowiedzi na absurdalne w warunkach pokoju pytanie: ÔÇ×Czy odda┼éby┼Ť ┼╝ycie za ojczyzn─Ö?ÔÇŁ. Ale mo┼╝e to by─ç te┼╝ zwyk┼éa codzienno┼Ť─ç. Tak jak w przypadku ka┼╝dej mi┼éo┼Ťci, miernikiem emocjonalnego stosunku do ojczyzny jest to, ile jeste┼Ťmy w stanie dla niej po┼Ťwi─Öci─ç ÔÇô im wi─Öcej, tym bardziej kochamy. Nie b─Ödzie wi─Öc nadu┼╝yciem stwierdzenie, ┼╝e granic─Ö patriotyzmu mo┼╝e wsp├│┼écze┼Ťnie wyznacza─ç unikanie p┼éacenia podatk├│w.
M├│wi si─Ö, ┼╝e codzienny, propa┼ästwowy patriotyzm jest s┼éab─ů stron─ů Polak├│w. Mo┼╝e trudno si─Ö temu dziwi─ç? Przecie┼╝ od kiedy nar├│d polski mia┼é okazj─Ö zda─ç sobie spraw─Ö z w┼éasnego istnienia, w┼éadza pa┼ästwowa by┼éa zazwyczaj nie tylko opresyjna, ale te┼╝ narzucona i obca.
Rzeczywi┼Ťcie, proces kszta┼étowania nowoczesnego polskiego patriotyzmu przebiega┼é w warunkach braku pa┼ästwa, co z pewno┼Ťci─ů nie pozosta┼éo bez wp┼éywu na jego kszta┼ét. Ja zwr├│ci┼ébym jednak uwag─Ö na inne elementy polskiej rzeczywisto┼Ťci XIX┬áwieku, kt├│re mog┼éy wywrze─ç du┼╝y wp┼éyw na kszta┼étowanie si─Ö postawy patriotycznej. Po pierwsze, spo┼éecze┼ästwo polskie by┼éo w tym okresie g┼é─Öboko podzielone na ÔÇ×pan├│wÔÇŁ i ÔÇ×ludÔÇŁ. Nie mo┼╝na o tym zapomina─ç, cho─ç ka┼╝da tradycja patriotyczna ma tendencj─Ö do zacierania tego podzia┼éu, przedstawiaj─ůc nar├│d jako nieskaziteln─ů jedno┼Ť─ç. Jest to fikcja, zw┼éaszcza w przypadku polskim, w kt├│rym podzia┼é by┼é bardzo g┼é─Öboki. Wi─ůza┼é si─Ö z przynale┼╝no┼Ťci─ů Polski do kr─Ögu ÔÇ×Europy pa┼äszczy┼║nianejÔÇŁ. Termin ÔÇ×pa┼äszczyznaÔÇŁ mo┼╝e brzmie─ç dzi┼Ť jak szkolny frazes, ale je┼Ťli przyjrzymy si─Ö temu zjawisku uwa┼╝niej, to nie ujdzie naszej uwadze, ┼╝e panuj─ůcy w Polsce system pracy przymusowej by┼é ca┼ékiem podobny do niewolnictwa, kt├│re zreszt─ů utrzymywa┼éo si─Ö w USA mniej wi─Öcej tak d┼éugo jak praca przymusowa w zaborze rosyjskim. Czyli do lat sze┼Ť─çdziesi─ůtych XIX┬áwieku.
Jakie s─ů konsekwencje wspomnianego podzia┼éu na ÔÇ×pan├│wÔÇŁ i ÔÇ×ludÔÇŁ?
Poczuwaj─ůca si─Ö do uczu─ç patriotycznych warstwa wy┼╝sza nada┼éa postawie patriotycznej posta─ç, kt├│ra by┼éa odbiciem tego, co ÔÇ×panowieÔÇŁ uwa┼╝ali za warto┼Ťciowe. A ┼╝e byli oni bezpo┼Ťrednimi spadkobiercami spu┼Ťcizny szlachecko-rycerskiej, to mo┼╝na im przypisa─ç pojawienie si─Ö typowych dla polskiego patriotyzmu kawaleryjskich idea┼é├│w po┼Ťwi─Öcania si─Ö, walki i oddawania ┼╝ycia. Inn─ů konsekwencj─ů wyj─ůtkowej pozycji tej warstwy jest utrzymuj─ůce si─Ö do dzi┼Ť zdominowanie dyskursu patriotycznego przez wyobra┼╝enia zaczerpni─Öte z czas├│w I┬áRP. Znale┼║─ç je mo┼╝na tak w tw├│rczo┼Ťci akademickiej, jak i w publicystyce. I to nie s─ů tylko symbole ÔÇô powa┼╝nie m├│wi si─Ö, ┼╝e w kontuszu, w dworku, w republice szlacheckiej znale┼║─ç mo┼╝na esencj─Ö polskiej mi┼éo┼Ťci do ojczyzny.
ilustr.: Monika Grubizna

ilustr.: Monika Grubizna


Wszystkie spo┼éecze┼ästwa ÔÇô czy mo┼╝e raczej narody ÔÇô europejskie zachowywa┼éy w pami─Öci wzorce rycerskie i w wielu miejscach przywi─ůzana do nich arystokracja odgrywa┼éa istotn─ů rol─Ö w rozpowszechnianiu patriotyzmu. Dlaczego akurat w Polsce te wzorce odegra┼éy rol─Ö g┼é├│wn─ů?
By uczyni─ç codzienn─ů gotowo┼Ť─ç do ma┼éych po┼Ťwi─Öce┼ä elementem patriotyzmu, konieczne by┼éo wzbogacenie postawy ÔÇ×rycerzaÔÇŁ o postaw─Ö ÔÇ×mieszczaninaÔÇŁ. A etos mieszcza┼äski nie m├│g┼é pojawi─ç si─Ö w Polsce z prostego powodu: prawie nie by┼éo tutaj mieszcza┼ästwa. W┼éa┼Ťnie ta krytykowana, wykpiwana przez artyst├│w i intelektualist├│w tradycja mieszcza┼äska mia┼éa ogromne znaczenie dla formowania si─Ö nowoczesnej Europy. Modernizacja wesz┼éa w ┼╝ycie mieszka┼äc├│w Europy, dezorganizuj─ůc ustalone od stuleci zasady ┼╝ycia spo┼éecznego, a mieszcza┼ästwo zdo┼éa┼éo wypracowa─ç program efektywnego wchodzenia w nowoczesno┼Ť─ç. Ta ÔÇ×mieszcza┼äska szko┼éaÔÇŁ, w kt├│rej wychowywano samych siebie, swoje dzieci, a nast─Öpnie ÔÇ×ludÔÇŁ, by┼éa trudna i wymagaj─ůca. Idealny mieszczanin mia┼é by─ç pod wieloma wzgl─Ödami zaprzeczeniem szlachcica-kawalerzysty: pracowity, sumienny, rzetelny w czynno┼Ťciach dnia codziennego, oszcz─Ödny (jeszcze!), zdyscyplinowany. Mieszcza┼äski program spo┼éecznego wychowywania mia┼é na pewno wiele wad i, jak m├│wili niekt├│rzy, ÔÇ×niszczy┼é cz┼éowieka w cz┼éowiekuÔÇŁ, ale wielki sukces pa┼ästw Zachodu, te┼╝ zreszt─ů bezlito┼Ťnie krytykowanych, zbudowany zosta┼é w┼éa┼Ťnie na mieszcza┼äskim fundamencie.
Jakie to mia┼éo prze┼éo┼╝enie na kszta┼ét polskiego patriotyzmu?
Cech─ů wyr├│┼╝niaj─ůc─ů polski patriotyzm sta┼éa si─Ö gotowo┼Ť─ç do wielkich, czasem ostatecznych po┼Ťwi─Öce┼ä w sytuacjach kryzysowych. Ale konsekwencj─ů tej ofiarno┼Ťci by┼éo i jest przekonanie, ┼╝e codzienna, ma┼éo spektakularna praca na rzecz pa┼ästwa i wywi─ůzywanie si─Ö z prozaicznych zobowi─ůza┼ä wobec niego nie jest niczym godnym uwagi ÔÇô a przecie┼╝ wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç ┼╝ycia ka┼╝dego narodu odbywa si─Ö w realiach codzienno┼Ťci. Sprawia to, ┼╝e polski patriotyzm mo┼╝na nazwa─ç ÔÇ×heroicznymÔÇŁ.
Taki heroizm nie zawsze musi by─ç wad─ů.
Oczywi┼Ťcie, bywa┼é nawet wielk─ů zalet─ů. Wydaje mi si─Ö jednak, ┼╝e krytyczne spojrzenie i podejmowanie refleksji nad wadami jest bardziej owocne ni┼╝ ci─ůg┼ée podkre┼Ťlanie zalet. Odruch budowania dobrego samopoczucia jest bardzo silny i nie trzeba ludzi do tego zach─Öca─ç. Zawsze znajd─ů si─Ö te┼╝ ideolodzy, kt├│rzy w tym pomog─ů, m├│wi─ůc: ÔÇ×Nie krytykujmy si─Ö tak, nie biczujmy si─Ö, nic dobrego z tego nie wyniknie, stracimy pewno┼Ť─ç siebieÔÇŁ. Zwr├│─çmy jednak uwag─Ö na to, ┼╝e spo┼éecze┼ästwa odnosz─ůce sukcesy, spo┼éecze┼ästwa, kt├│rym si─Ö dobrze powodzi, s─ů zazwyczaj sk┼éonne do samokrytyki. Pewne przeczulenie na punkcie w┼éasnych s┼éabo┼Ťci jest nieod┼é─ůczn─ů cech─ů kultury europejskiej w jej najlepszym wydaniu. A zanik samokrytycyzmu zawsze prowadzi┼é na manowce i wyzwala┼é straszne nieraz wady. Kiedy wi─Öc patrzymy krytycznie na nasz patriotyzm, praktykujemy jedn─ů z rozs─ůdniejszych form uczestniczenia w nim.
W tym ┼Ťwietle stosowne wydaje si─Ö pytanie o inne defekty, kt├│rych mo┼╝na si─Ö w polskim patriotyzmie doszuka─ç.
Wskaza┼ébym na terapeutyczn─ů funkcj─Ö, kt├│r─ů ten patriotyzm spe┼énia. Jest ona zwi─ůzana z peryferyjnym po┼éo┼╝eniem naszego kraju i stanowi pr├│b─Ö przekucia wyra┼║nego i bole┼Ťnie namacalnego defektu w zalet─Ö. I o ile r├│┼╝norodne strategie pocieszania si─Ö by┼éy czym┼Ť uniwersalnym na europejskich peryferiach, o tyle w Polsce zyska┼éy one do┼Ť─ç specyficzny rys. W polskiej literaturze, my┼Ťli politycznej czy filozoficznej ostatnich dwustu lat niezwykle popularne jest przeciwstawienie zgni┼éego moralnie Zachodu czystemu polskiemu duchowi, kt├│ry nie tylko tworzy alternatyw─Ö dla dekadencji, ale tak┼╝e w sprzyjaj─ůcych okoliczno┼Ťciach mo┼╝e doprowadzi─ç do odrodzenia przegni┼éej cywilizacji. R├│wnolegle utrwala si─Ö przekonanie o ÔÇ×fatalnym losie polskimÔÇŁ. Katastrofy narodowe zaczynaj─ů by─ç traktowane jak esencja polsko┼Ťci. Podsk├│rnie czujemy, ┼╝e Polacy musz─ů by─ç skazani na koszmarne do┼Ťwiadczenia, a ┼Ťwiat jest im wrogi. I gdy zdarzy si─Ö co┼Ť, co potwierdza ├│w fatalizm, mamy zazwyczaj do czynienia z prawdziwym wybuchem patriotyzmu. Dlatego te┼╝ patriotyzm codzienny wydaje nam si─Ö ma┼éo sensowny. I tak trzeba b─Ödzie w ko┼äcu walczy─ç, po┼Ťwi─Öci─ç si─Ö, i tak wszystko przepadnie. Po co wi─Öc budowa─ç, pracowa─ç? Wydaje mi si─Ö, ┼╝e to bardzo aktualny spadek po XIX┬áwieku: wsp├│┼écze┼Ťnie, niezale┼╝nie od stabilizacji politycznej i braku perspektyw wojny, w odczuciu du┼╝ej cz─Ö┼Ťci polskiego spo┼éecze┼ästwa los Polaka jest zagro┼╝ony.
Jaki temat z podr─Öcznika historii by┼éby najlepszym przyk┼éadem takiej postawy?
Kulminacyjnym momentem oddzia┼éywania omawianej wersji patriotyzmu jest po┼éowa XIX┬áwieku. To epoka, w kt├│rej romantyczne idee zakorzeni┼éy si─Ö w znacznej cz─Ö┼Ťci spo┼éecze┼ästwa na tyle mocno, ┼╝e na fali patriotycznej gor─ůczki doprowadzi┼éy do powstania styczniowego. Od samego pocz─ůtku mia┼éo ono znikome szanse powodzenia, za to cieszy┼éo si─Ö szerokim poparciem spo┼éecznym, co zaowocowa┼éo poruszaj─ůcymi scenami: w Warszawie podczas manifestacji w 1861┬ároku ludzie pod kulami kl─Öcz─ů, modl─ů si─Ö i ┼Ťpiewaj─ů. To by┼é szczyt patriotycznego uniesienia! Heroicznego i ufundowanego na wierze w odkupie┼äcz─ů misj─Ö. Przecie┼╝ jeszcze przed rozpocz─Öciem dzia┼éa┼ä zbrojnych patrzono na polsk─ů walk─Ö o niepodleg┼éo┼Ť─ç w kategoriach mistycznych, u┼Ťwi─Öcaj─ůcych przegrane zrywy. Wydarzenia roku┬á1863 wyros┼éy z takiego sposobu my┼Ťlenia, a p├│┼║niej sta┼éy si─Ö dla niego wa┼╝nym punktem odniesienia.
Nie by┼éo ludzi, kt├│rzy protestowali przeciwko takiej wizji walki o niepodleg┼éo┼Ť─ç?
Oczywi┼Ťcie, ┼╝e byli ÔÇô ca┼éy, zr├│┼╝nicowany zreszt─ů, ob├│z umiarkowanych ÔÇô ale orientacja ta zosta┼éa zepchni─Öta na margines przez przemawiaj─ůcy do emocji polityczny romantyzm. Po kl─Ösce powstania od┼╝y┼éa mi─Ödzy innymi w ┼Ťrodowisku pozytywist├│w warszawskich.
Czy w realiach braku pa┼ästwa i istnienia opresyjnych, walcz─ůcych z polsko┼Ťci─ů s─ůsiad├│w, wizja bardziej stonowanego patriotyzmu mia┼éa jakiekolwiek szanse zakorzenienia w spo┼éecze┼ästwie?
Istotnie, nawyk obrony zagro┼╝onej to┼╝samo┼Ťci wydaje si─Ö czym┼Ť naturalnym. Od razu pojawiaj─ů si─Ö jednak nierozstrzygalne w─ůtpliwo┼Ťci co do skuteczno┼Ťci strategii ÔÇ×heroicznejÔÇŁ i, powiedzmy, ÔÇ×pragmatycznejÔÇŁ lub ÔÇ×minimalistycznejÔÇŁ. Je┼Ťli jakie┼Ť spo┼éecze┼ästwo przez dziesi─Öciolecia mia┼éo negatywne do┼Ťwiadczenia w kontaktach z s─ůsiadami, ┼╝y┼éo w stanie zagro┼╝enia i musia┼éo broni─ç swojej odr─Öbno┼Ťci, nie ma nic zaskakuj─ůcego w tym, ┼╝e jego l─Öki utrzymuj─ů si─Ö tak┼╝e w czasie stabilizacji. Wraca tu r├│wnie┼╝ kwestia l─Öku przed modernizacj─ů ÔÇô bo je┼Ťli kontakty z obcokrajowcami kojarz─ů si─Ö g┼é├│wnie z opresyjno┼Ťci─ů, to nic dziwnego, ┼╝e niekt├│rzy patrioci negowa─ç b─Öd─ů wszystko, co przychodzi z zewn─ůtrz. Czy b─Ödzie to j─Özyk rosyjski w szkole, czy niemiecki kapita┼é inwestowany w budow─Ö fabryk.
U progu niepodleg┼éo┼Ťci wr├│ci┼éy jednak w Polsce pr├│by ugruntowania patriotyzmu codziennego.
W 1902┬ároku ukaza┼éy si─Ö ÔÇ×My┼Ťli nowoczesnego PolakaÔÇŁ. To data symboliczna, nie tylko dla ruchu narodowego, kt├│ry szuka w ÔÇ×My┼ŤlachÔÇŁ swojej genezy, ale tak┼╝e dla dziej├│w polskich modeli patriotyzmu. Roman Dmowski, opisuj─ůc polski patriotyzm heroiczno-terapeutyczny, nie przebiera w s┼éowach, grzmi─ůc, ┼╝e jest on tworem zupe┼énie bezsensownym. Jego zdaniem nowocze┼Ťni patrioci powinni by─ç skuteczni i pragmatyczni. Oczywi┼Ťcie, czasem trzeba ┼╝ycie ofiarowa─ç, ale z sensem. Program Dmowskiego by┼é programem modernizacyjnym, dzi─Öki kt├│remu Polacy mieli sta─ç si─Ö mieszczanami w stylu zachodnim.
Te pomys┼éy zosta┼éy dzi┼Ť zapomniane. S┼éysz─ůc, ┼╝e Dmowski by┼é nowoczesny, wielu oburza si─Ö i chce broni─ç dobrego imienia nowoczesno┼Ťci. Ona jednak taka w┼éa┼Ťnie by┼éa, a Dmowski by┼é jej czo┼éowym przedstawicielem. Dopiero z czasem ruch narodowy zacz─ů┼é wycofywa─ç si─Ö ze swojej radykalnej postawy i sukcesywnie przyswaja─ç tradycj─Ö szlacheck─ů i romantyczn─ů. W efekcie nacjonali┼Ťci zmienili si─Ö w tradycjonalist├│w, a wsp├│┼éczesna postawa narodowa jest ideologicznie bardzo bliska wzorcom, na kt├│re Dmowski pocz─ůtkowo reagowa┼é jak na zabobon i do przezwyci─Ö┼╝enia kt├│rych wzywa┼é.
Znaczy to, ┼╝e dwa wielkie programy, kt├│re chcia┼éy nada─ç patriotyzmowi nowy wymiar, ponios┼éy ca┼ékowit─ů kl─Ösk─Ö. W obu przypadkach zwyci─Ö┼╝y┼é model ÔÇ×gor─ůcyÔÇŁ. W jaki spos├│b na kwesti─Ö patriotyzmu zapatrywa┼é si─Ö ruch socjalistyczny, kt├│ry rodzi┼é si─Ö w tym samym co endecja czasie?
Na pocz─ůtku p├│┼║niejsze ÔÇ×lewicaÔÇŁ i ÔÇ×prawicaÔÇŁ tworzy┼éy jedno ┼Ťrodowisko, skupione wok├│┼é za┼éo┼╝onego w 1886┬ároku czasopisma ÔÇ×G┼éosÔÇŁ. By┼éa to gazeta m┼éodych, walcz─ůcych z tradycj─ů radyka┼é├│w. Drogi dzia┼éaczy rozesz┼éy si─Ö, bo mimo wsp├│lnego celu ÔÇô pracy na rzecz nowoczesno┼Ťci ÔÇô ka┼╝dy z nich musia┼é odpowiedzie─ç sobie na pytanie, czy podmiotem jego modernizacyjnej aktywno┼Ťci b─Ödzie wsp├│lnota narodowa, czy klasa robotnicza. W ostatecznym rozrachunku wschodnioeuropejscy socjali┼Ťci ponie┼Ťli pora┼╝k─Ö. Jej symbolem sta┼éa si─Ö rewolucja pa┼║dziernikowa, kompromituj─ůca w znacznym stopniu ca┼éy ruch w regionie.
Powraca tu specyfika peryferyjno┼Ťci. Na Zachodzie nawet najbardziej radykalni w deklaracjach socjali┼Ťci w praktyce pos┼éugiwali si─Ö metodami ewolucyjnymi, godz─ůc si─Ö na mieszcza┼äskie regu┼éy gry. Okazuje si─Ö bowiem, ┼╝e spo┼éecze┼ästwa mieszcza┼äskie, daj─ůc szans─Ö rozwoju ruchom narodowym, stanowi┼éy te┼╝ dobry grunt dla dzia┼éalno┼Ťci socjalistycznej. Tak rozumiany socjalizm stawa┼é si─Ö cz─Ö┼Ťci─ů ┼╝ycia publicznego, odgrywa┼é produktywn─ů rol─Ö i po pewnym czasie m├│g┼é sobie pozwoli─ç na solidarno┼Ť─ç zar├│wno z klas─ů robotnicz─ů, jak i narodem. Realia peryferii, pozbawionych silnego centrum politycznego, zdominowanych przez konserwatywnych i progresywnych radyka┼é├│w, prowadzi┼éy socjalist├│w do antysystemowej radykalizacji b─ůd┼║ do po┼╝egnania z socjalizmem. To dlatego w Rosji rozprzestrzenianie si─Ö idei marksistowskich w spo┼éecze┼ästwie prawie niemaj─ůcym nowoczesnego mieszcza┼ästwa doprowadzi┼éo do destabilizacji i upadku imperium Romanow├│w, kt├│rego miejsce zaj─Ö┼éa bolszewicka dyktatura.
Mo┼╝emy dzi┼Ť m├│wi─ç o rzadko spotykanej w naszym regionie stabilizacji politycznej. Czy mo┼╝na liczy─ç na to, ┼╝e b─Ödzie to mia┼éo wp┼éyw na zapatrywania polskich patriot├│w?
Wydaje mi si─Ö, ┼╝e nasz polski model patriotyzmu podlega przemianom stanowi─ůcym pochodn─ů warunk├│w, w jakich obecnie znalaz┼éo si─Ö spo┼éecze┼ästwo polskie. Nie wiemy, dok─ůd te zmiany nas zaprowadz─ů. Moja intuicja jest taka, ┼╝e okoliczno┼Ťci zmusz─ů nas do wi─Ökszego otwarcia si─Ö na patriotyzm dnia codziennego.
Polska b─Ödzie mog┼éa przesta─ç obawia─ç si─Ö swoich s─ůsiad├│w?
Tu te┼╝ doszuka─ç si─Ö mo┼╝na optymistycznych symptom├│w. Gdy m├│wi si─Ö o eskalacji nacjonalizmu w Europie prze┼éomu XIX i XX┬áwieku, cz─Östo zwraca si─Ö uwag─Ö na to, ┼╝e by┼é to okres, w kt├│rym rzecznicy kultur narodowych ÔÇô to te┼╝ wynalazek tamtych czas├│w! ÔÇô czuj─ůc zagro┼╝enie, zaczynaj─ů┬ási─Ö coraz g┼éo┼Ťniej domaga─ç politycznej ochrony. Ten mechanizm ujawnia┼é si─Ö w pa┼ästwach niemieckich ju┼╝ na pocz─ůtku XIX┬áwieku ÔÇô moc─ů nap─Ödow─ů dla rozwoju niemieckiego nacjonalizmu by┼éo zagro┼╝enie francuskie. W efekcie przyj─Öty zosta┼é model, w kt├│rym jednym z g┼é├│wnych zada┼ä pa┼ästwa by┼éa ochrona kultury narodowej przed agresj─ů z zewn─ůtrz. I dopiero pod wp┼éywem wydarze┼ä II wojny ┼Ťwiatowej Europejczycy doszli do wniosku, ┼╝e bezkompromisowe forsowanie interesu narodowego mo┼╝e si─Ö wymkn─ů─ç spod kontroli i doprowadzi─ç do niepo┼╝─ůdanych przez nikogo wydarze┼ä.
Sugeruje pan, ┼╝e to trwa┼éa tendencja? Brzmi troch─Ö utopijnieÔÇŽ
Mimo wszystkich sceptycznych wobec europejskiego federalizmu g┼éos├│w, okres powojenny wyra┼║nie pokazuje, ┼╝e kultury narodowe ju┼╝ nie potrzebuj─ů tak rygorystycznej ochrony pa┼ästwowej jak wcze┼Ťniej. Wida─ç, ┼╝e integracja pod wieloma wzgl─Ödami post─Öpuje, a kultury narodowe jak trwa┼éy, tak trwaj─ů. Francuzi nadal m├│wi─ů po francusku, Niemcy po niemiecku. Tu w┼éa┼Ťnie widz─Ö czynnik sprzyjaj─ůcy rozs─ůdnej ewolucji poj─Öcia patriotyzmu. Od my┼Ťlenia w kategoriach obronno-wojowniczo-heroicznych do takiego patriotyzmu, kt├│ry skupia┼éby si─Ö na poprawie jako┼Ťci ┼╝ycia wsp├│lnoty.
Dla niekt├│rych brzmi to fatalnie i kojarzy si─Ö z komercjalizacj─ů, materializmem, bezduszno┼Ťci─ů. Ale musimy sobie u┼Ťwiadomi─ç, ┼╝e w takim pomy┼Ťle na patriotyzm nie ma najmniejszej skazy moralnej. Jest takie rozs─ůdne powiedzenie: ÔÇ×Sensowne jest oczekiwanie tylko tego, ┼╝eby ludzie byli dla siebie troch─Ö lepsiÔÇŁ. Niech ten patriotyzm b─Ödzie skromniejszy, niekoniecznie efektowny. Miejmy nadzieje ┼╝e Zeitgeist nie zmusi nas wi─Öcej do heroicznych czyn├│w. My┼Ťl o ko┼äcu historii, zapewne pochopna, cz─Östo wy┼Ťmiewana i odrzucana, ma w sobie pewien rys sympatyczny.
 ***
Prof. Tomasz Kizwalter jest zwi─ůzany z┬áZak┼éadem Historii XIX┬áwieku w┬áInstytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Napisa┼é mi─Ödzy innymi ÔÇ×Nowatorstwo i rutynyÔÇŁ. ÔÇ×Spo┼éecze┼ästwo Kr├│lestwa Polskiego wobec proces├│w modernizacji (1840ÔÇô1863)ÔÇŁ┬áoraz ÔÇ×O nowoczesno┼Ťci narodu. Przypadek polskiÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś