fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Bez paszportu, bez kraju, bez ochrony

W sytuacji zagro偶enia dokument potwierdzaj膮cy to偶samo艣膰 i zwi膮zek z krajem pochodzenia jest na wag臋 z艂ota. Z czym mierz膮 si臋 osoby, kt贸re nie mog膮 liczy膰 na wsparcie 偶adnego pa艅stwa? Jak Polska by艂a przygotowana na przyj臋cie bezpa艅stwowc贸w uciekaj膮cych przed wojn膮 w Ukrainie?
Bez paszportu, bez kraju, bez ochrony
ilustr.: Gabi Kowol

Niewielka ksi膮偶eczka w kolorze burgundzkiego wina, po艣wiadczaj膮ca przynale偶no艣膰 do jednego z kraj贸w Unii Europejskiej. W przypadku paszportu Rzeczypospolitej Polskiej maj膮ca ok艂adk臋 z wizerunkiem or艂a bia艂ego w koronie. Dokument potwierdzaj膮cy obywatelstwo i nasz膮 wi臋藕 z krajem. Po wybuchu wojny w Ukrainie wiele os贸b zacz臋艂o sprawdza膰, czy ich paszport jest wa偶ny. Dla milion贸w uchod藕c贸w z Ukrainy szukaj膮cych schronienia w Polsce konieczno艣膰 ucieczki z dnia na dzie艅 przesta艂a by膰 abstrakcyjn膮 wizj膮. Przed biurami paszportowymi w ca艂ym kraju ustawi艂y si臋 d艂ugie kolejki.

Dla os贸b z Ukrainy dokument to偶samo艣ci by艂 w pierwszych dniach po przybyciu do Polski najwa偶niejsz膮 rzecz膮. Posiadanie mi臋dzynarodowego paszportu biometrycznego zapewnia艂o minimalny poziom poczucia bezpiecze艅stwa i znacznie u艂atwia艂o za艂atwienie r贸偶nych formalno艣ci. W mniej komfortowej sytuacji znale藕li si臋 ukrai艅scy uchod藕cy legitymuj膮cy si臋 jedynie paszportem wewn臋trznym, b臋d膮cym odpowiednikiem naszego dowodu osobistego. Na najwi臋ksz膮 niepewno艣膰 by艂y nara偶one osoby, kt贸re nie zd膮偶y艂y zabra膰 ze sob膮 偶adnego dokumentu. W艣r贸d nich by艂y r贸wnie偶 takie, kt贸re nie mog艂y go zabra膰, poniewa偶 nim nie dysponuj膮. Nie s膮 obywatelami 偶adnego kraju.

鈥 Zg艂osi艂a si臋 do nas pani, kt贸ra wi臋kszo艣膰 swojego 偶ycia zamieszkiwa艂a w Kijowie. Przez ca艂y czas posiada艂a tylko sowiecki paszport. Gdy przysz艂a wojna, wyjecha艂a z nim do Polski i w zasadzie trafi艂a w pr贸偶ni臋. Ani ukrai艅ski, ani rosyjski konsulat nie chcia艂 potwierdzi膰 jej obywatelstwa 鈥 relacjonuje prawniczka dr Katarzyna Przybys艂awska, prezeska Centrum imienia Haliny Nie膰 w Krakowie, organizacji spo艂ecznej specjalizuj膮cej si臋 w badaniu zjawiska bezpa艅stwowo艣ci, a tak偶e 艣wiadczeniu pomocy prawnej migrantom i uchod藕com.

Kim jest bezpa艅stwowiec?

Polskie prawo nie definiuje w 偶aden spos贸b, kim jest bezpa艅stwowiec. Aby to ustali膰, pomocniczo mo偶emy si臋gn膮膰 do prawa mi臋dzynarodowego i dw贸ch Konwencji ONZ dotycz膮cych os贸b bezpa艅stwowych (o statusie bezpa艅stwowc贸w z 1954 roku i o ograniczeniu bezpa艅stwowo艣ci z 1961 roku). W pierwszej z nich w art. 1 znajdziemy definicj臋 stanowi膮ca, 偶e 鈥瀟ermin 芦bezpa艅stwowiec禄 oznacza osob臋, kt贸ra nie jest uznawana za obywatela przez 偶adne pa艅stwo w 艣wietle jego prawa i praktyki jego stosowania鈥. Dokument ten przygotowano przede wszystkim w celu ochrony os贸b, kt贸re znalaz艂y si臋 w takiej sytuacji. Druga umowa mi臋dzynarodowa stanowi za艣 wyraz d膮偶enia pa艅stw do prewencji i redukowania tego zjawiska. Polska nie ratyfikowa艂a 偶adnej z nich.

鈥 To jest zasadniczy brak naszego systemu prawnego. Ani w Konstytucji, ani w 偶adnej ustawie czy przepisach szczeg贸艂owych dotycz膮cych migrant贸w i cudzoziemc贸w nie mamy definicji bezpa艅stwowca, mimo 偶e poj臋cie to pojawia si臋 w r贸偶nych tekstach prawnych鈥 t艂umaczy dr Przybys艂awska.

Brak definicji sprawia, 偶e organy pa艅stwa nie dostrzegaj膮 tych os贸b. Nie uwzgl臋dniaj膮 specyficznej sytuacji, w jakiej znajduj膮 si臋 bezpa艅stwowcy, kt贸rzy najcz臋艣ciej nie mog膮 r贸wnie偶 wylegitymowa膰 si臋 偶adnym dokumentem potwierdzaj膮cym to偶samo艣膰. Problem ten by艂o wida膰 w przypadku uchod藕c贸w uciekaj膮cych przed wojn膮 w Ukrainie. Pomoc polskiego pa艅stwa, na podstawie Ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w zwi膮zku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego pa艅stwa, by艂a skierowana przede wszystkim do obywateli Ukrainy. Ochron臋 na podstawie unijnych przepis贸w mog艂y dodatkowo uzyska膰 osoby nieposiadaj膮ce ukrai艅skiego obywatelstwa, ale tylko w przypadku, gdy mog艂y wykaza膰 si臋 nadanym przez w艂adze Ukrainy statusem uchod藕cy b膮d藕 zezwoleniem na sta艂y pobyt w tym kraju, przy braku mo偶liwo艣ci bezpiecznego powrotu do swojego kraju. W przypadku bezpa艅stwowc贸w wykazanie tego typu okoliczno艣ci cz臋sto by艂o niemo偶liwe z uwagi na brak dokument贸w. Tym samym zostawali oni bez 偶adnej pomocy i mo偶liwo艣ci zalegalizowania swojego pobytu. Nie mogli tak偶e skorzysta膰 z r贸偶nych form wsparcia, jak uzyskanie PESEL-u UKR, 艣wiadczenia 500+ czy wyprawki szkolnej dla dziecka. Bezpa艅stwowo艣膰 powoduje brak mo偶liwo艣ci ochrony swoich praw, szczeg贸lnie w sytuacji, gdy jest ona najbardziej potrzebna.

Jak pa艅stwa tworz膮 bezpa艅stwowo艣膰?

Przyczyny bezpa艅stwowo艣ci bywaj膮 r贸偶ne. Jedn膮 z nich jest konflikt pomi臋dzy ustawodawstwami poszczeg贸lnych pa艅stw. Z tak膮 sytuacj膮 mo偶emy mie膰 do czynienia, gdy rodzice dziecka pochodz膮 z r贸偶nych kraj贸w, a przepisy dotycz膮ce nabywania obywatelstwa krzy偶uj膮 si臋 w taki spos贸b, 偶e dziecko nie nab臋dzie go ani po 偶adnym ze swoich rodzic贸w, ani na mocy prawa ziemi.

鈥 Je偶eli dziecko w Polsce rodzi si臋 z rodzic贸w nieznanych albo rodzic贸w znanych, ale ich obywatelstwo jest nieznane czy nieokre艣lone, to dziecko nab臋dzie na mocy prawa ziemi obywatelstwo polskie. Je偶eli jednak rodzice s膮 znani i znane jest ich obywatelstwo, ale nie mog膮 przekaza膰 obywatelstwa przez konflikt pomi臋dzy ustawodawstwami r贸偶nych kraj贸w, to polskie prawo nie chroni przed bezpa艅stwowo艣ci膮. Mia艂am w praktyce przyk艂ad rodzic贸w z Kuby, emigrant贸w, kt贸rzy mieszkali w Polsce. Urodzi艂o si臋 im dziecko i zgodnie z kuba艅skimi regulacjami nie mogli oni przekaza膰 mu swojego obywatelstwa. Musieliby wr贸ci膰 na Kub臋, zarejestrowa膰 dziecko w procedurze trwaj膮cej co najmniej 3 miesi膮ce, czego oczywi艣cie nie mogli zrobi膰. W takiej sytuacji polskie prawo nie zabezpiecza dziecka przed bezpa艅stwowo艣ci膮 i nie dostaje ono w momencie urodzenia polskiego obywatelstwa. Jest to przyk艂ad generowania bezpa艅stwowo艣ci z uwagi na konflikty ustawodawstw 鈥 opowiada adwokatka dr hab. Dorota Pudzianowska z Uniwersytetu Warszawskiego, specjalizuj膮ca si臋 w zagadnieniu bezpa艅stwowo艣ci, autorka kompleksowej i unikatowej ksi膮偶ki na ten temat 鈥濨ezpa艅stwowo艣膰 w prawie publicznym鈥.

Inn膮 przyczyn膮 bywa dyskryminuj膮ca polityka pa艅stwa w stosunku do mniejszo艣ci zamieszkuj膮cych jego terytorium.

鈥 W niekt贸rych pa艅stwach problem ten dotyka okre艣lonych mniejszo艣ci etnicznych i jest zwi膮zany z wykluczaj膮c膮 polityk膮 pa艅stwa, kt贸re 艣wiadomie wypycha dan膮 mniejszo艣膰 poza margines spo艂ecze艅stwa i nie chce si臋 do niej przyzna膰. Jednym z najbardziej znanych przyk艂ad贸w tego zjawiska jest mniejszo艣膰 Rohingj贸w w Birmie, kt贸rzy jako ca艂a grupa etniczna stali si臋 ofiar膮 takiej polityki wykluczenia. Jest r贸wnie偶 wiele innych mniejszo艣ci, kt贸re s膮 zagro偶one popadni臋ciem w bezpa艅stwowo艣膰 ze wzgl臋du na r贸偶nice kulturowe. W obszarze europejskim b臋d膮 to przede wszystkim Romowie 鈥 opisuje dr Przybys艂awska.

Opinia mi臋dzynarodowa zainteresowa艂a si臋 problemem bezpa艅stwowo艣ci na pocz膮tku XX wieku w obliczu dyskryminuj膮cych dzia艂a艅 ZSRR i Turcji, kt贸re masowo odbiera艂y prawa swoim obywatelom. By艂o to zwi膮zane odpowiednio z wydarzeniami rewolucji pa藕dziernikowej w 1917 roku i wywo艂an膮 ni膮 wojn膮 domow膮 oraz polityk膮 Turcji skierowan膮 przeciwko Ormianom. Warto r贸wnie偶 zwr贸ci膰 uwag臋, 偶e przyczyny powstawania bezpa艅stwowo艣ci zmieniaj膮 si臋 i ewoluuj膮 w czasie. W XX wieku najcz臋stsza przyczyna bezpa艅stwowo艣ci by艂a zwi膮zana z zawieraniem przez kobiety zwi膮zk贸w ma艂偶e艅skich. 脫wczesne regulacje prawne sprawia艂y, 偶e najcz臋艣ciej otrzymywa艂y one obywatelstwo swojego m臋偶a, niekiedy jednak w wyniku konfliktu praw traci艂y swoje dotychczasowe, nie nabywaj膮c w zamian nowego.

鈥 Znana ameryka艅ska historyk Linda Kerber pisa艂a, 偶e bezpa艅stwowo艣膰 w Stanach Zjednoczonych w ko艅c贸wce XIX wieku i na pocz膮tku XX wieku ma twarz kobiety. W naszym kr臋gu kulturowym uda艂o si臋 rozwi膮za膰 t臋 sytuacj臋, ale ciekawe jest to, 偶e sta艂o si臋 tak nie dlatego, 偶e podejmowano entuzjastyczne dzia艂ania na rzecz przeciwdzia艂ania bezpa艅stwowo艣ci, ale dlatego, 偶e postrzegano te regulacje jako dyskryminuj膮ce kobiety 鈥 dr hab. Pudzianowska.

Pojawiaj膮 si臋 r贸wnie偶 nowe wyzwania, kt贸re mog膮 powodowa膰 bezpa艅stwowo艣膰, jak surogacja czy problemy ze skutecznym nabyciem dokument贸w oraz obywatelstwa przez dzieci urodzone w zwi膮zkach jednop艂ciowych. W przysz艂o艣ci ten problem mo偶e r贸wnie偶 dotyka膰 mieszka艅c贸w pa艅stw, kt贸re znikn膮 w wyniku zmian klimatu, jak na przyk艂ad Malediwy.

W naszym kraju, co do zasady, brakuje przypadk贸w popadni臋cia w bezpa艅stwowo艣膰 poprzez dobrowolne zrzeczenia si臋 obywatelstwa. Przed tak膮 sytuacj膮 zabezpieczaj膮 przepisy, kt贸re stanowi膮, 偶e wniosek o wyra偶enie zgody przez Prezydenta RP na zrzeczenie si臋 obywatelstwa polskiego mo偶e zosta膰 zaakceptowany tylko wtedy, gdy wnioskodawca posiada drugie obywatelstwo lub dysponuje promes膮 jego uzyskania.

Bezpa艅stwowo艣膰 na masow膮 skal臋 generuj膮 r贸wnie偶 zmiany na mapie politycznej 鈥 upadki i powstawanie nowych pa艅stw. W naszym regionie by艂o to szczeg贸lnie widoczne w trakcie rozpadu Zwi膮zku Radzieckiego czy Jugos艂awii.

鈥 Nowe pa艅stwa tworzy艂y od zera przepisy dotycz膮ce swojego obywatelstwa, wprowadzaj膮c okre艣lone warunki i zasady jego przyznawania. Cz臋艣膰 os贸b z r贸偶nych wzgl臋d贸w: przez swoje zaniedbanie, szczeg贸ln膮 sytuacj臋 偶yciow膮 czy te偶 z powod贸w politycznych nie naby艂y nowego obywatelstwa. Niekiedy do dzi艣 funkcjonuj膮 ze starymi paszportami 鈥 t艂umaczy Katarzyna Przybys艂awska 颅鈥 W Polsce spotykamy przypadki os贸b, kt贸re po rozpadzie Zwi膮zku Radzieckiego nie naby艂y obywatelstwa 偶adnego z nowopowsta艂ych pa艅stw. P贸藕niej urodzi艂y im si臋 dzieci, kt贸re r贸wnie偶 nie posiadaj膮 偶adnego obywatelstwa, poniewa偶 rodzice nie uregulowali zawczasu tych kwestii.

Bezpa艅stwowcy w Ukrainie

Ukraina jest jednym z czterech europejski kraj贸w (obok 艁otwy, Estonii i Rosji), w kt贸rych znajduje si臋 najwi臋cej os贸b bezpa艅stwowych. Wed艂ug danych UNHCR pod koniec 2021 roku 35 875 os贸b na Ukrainie by艂o bezpa艅stwowcami lub mia艂o 鈥瀗ieokre艣lone obywatelstwo鈥. Jak wskazuje Europejska Sie膰 na rzecz Bezpa艅stwowc贸w tak wysoka liczba bezpa艅stwowc贸w w Ukrainie spowodowana jest zamieszkiwaniem na jej terytorium kilku grup spo艂ecznych, kt贸re s膮 szczeg贸lnie zagro偶one tym zjawiskiem.

W pierwszej kolejno艣ci s膮 to byli obywatele Zwi膮zku Radzieckiego, kt贸rzy nie nabyli ukrai艅skiego obywatelstwa w momencie rozpadu ZSRR. W dodatku takie osoby najcz臋艣ciej przekazuj膮 swoj膮 bezpa艅stwowo艣膰 nast臋pnym pokoleniom. Po drugie, problem ten dotyczy mniejszo艣ci romskiej. Szacuje si臋, 偶e 10-20% Rom贸w 偶yj膮cych w Ukrainie nie posiada dokument贸w potrzebnych do nabycia lub wykazania si臋 tamtejszym obywatelstwem. Trzeci膮 grup膮 zagro偶on膮 bezpa艅stwowo艣ci膮 s膮 uchod藕cy i migranci z takich grup jak Palesty艅czycy czy syryjscy Kurdowie. Czwartym problemem wp艂ywaj膮cym na wysoki odsetek bezpa艅stwowc贸w w Ukrainie jest sytuacja zwi膮zana z terenami okupowanymi przez Rosj臋 od 2014 roku.

鈥 W przypadku Ukrainy problemem jest r贸wnie偶 temat nieuznanych republik donieckiej i 艂uga艅skiej, a tak偶e ca艂y obszar Krymu. Od czas贸w okupacji s膮 tam wydawane nowe dokumenty, kt贸re nie s膮 uznawane na gruncie mi臋dzynarodowym. W Polsce taki dokument nie jest r贸wnowa偶ny dokumentowi paszportowemu i legitymuj膮ce si臋 nim osoby maj膮 trudno艣膰 w wykazaniu ukrai艅skiego obywatelstwa. Powstaje pytanie, czy ta osoba jest uznawana za obywatela Ukrainy czy Federacji Rosyjskiej. W naszej ocenie te osoby s膮 co najmniej zagro偶one bezpa艅stwowo艣ci膮, bo je偶eli nie mog膮 wykaza膰 swojej przynale偶no艣ci do 偶adnego kraju, to w贸wczas maj膮 bardzo powa偶ny problem pod k膮tem sytuacji prawnej 鈥 opisuje problem dr Przybys艂awska.

W po艂owie 2021 roku ukrai艅skie w艂adze wprowadzi艂y procedur臋 identyfikacji bezpa艅stwowc贸w. Przez pierwsze p贸艂 roku jej obowi膮zywania tylko 55 os贸b uzyska艂o status potwierdzaj膮cy brak przynale偶no艣ci do jakiegokolwiek pa艅stwa i mog艂o skorzysta膰 z przewidzianej ni膮 ochrony. Z uwagi na wybuch pe艂noskalowej wojny, procedura ta nie mog艂a si臋 rozwin膮膰. W Polsce brak jest takich rozwi膮za艅, a osoby bezpa艅stwowe nie mog膮 uzyska膰 potwierdzenia swojego statusu i skorzysta膰 z procedury odpowiednio chroni膮cej ich prawa. Mog膮 jedynie korzysta膰 z og贸lnych 艣rodk贸w ochrony mi臋dzynarodowej oferowanych w Polsce. Nie jest to jednak w艂a艣ciwe rozwi膮zanie, poniewa偶 procedury te nie uwzgl臋dniaj膮 szczeg贸lnej specyfiki ich po艂o偶enia.

鈥 Kryzys humanitarny, z kt贸rym borykamy si臋 w zwi膮zku z wojn膮 w Ukrainie, ujawni艂, jak trudne s膮 te przypadki. W sytuacji kryzysowej bezpa艅stwowcy zawsze b臋d膮 mieli jeszcze trudniejsz膮 艣cie偶k臋 do uzyskania ochrony i potwierdzenia swojej to偶samo艣ci. Posiadaj膮c sprawne mechanizmy dotycz膮ce regulowania tego statusu mo偶na tego unikn膮膰 鈥 zauwa偶a dr Przybys艂awska.

Mo偶emy pom贸c osobom bezpa艅stwowym

Przez d艂ugie lata polskie pa艅stwo nie by艂o zainteresowane wprowadzeniem rozwi膮za艅 odpowiednio chroni膮cych osoby bezpa艅stwowe. Co wi臋cej, nie wiemy r贸wnie偶, ile takich os贸b przebywa na terenie naszego kraju. Z bazy PESEL wynika, 偶e os贸b, kt贸re mia艂y w tym rejestrze status bezpa艅stwowca, by艂o na dzie艅 1 marca w 2021 roku 鈥 1396, w 2022 roku 鈥 1417, a w 2023 roku 鈥 1475. Z informacji o wst臋pnych wynikach Narodowego Spisu Powszechnego Ludno艣ci i Mieszka艅 2021 opublikowanej w kwietniu 2022 roku wynika艂o, 偶e jako bezpa艅stwowcy okre艣li艂o si臋 mniej ni偶 100 os贸b. Natomiast z informacji udost臋pnionych przez Urz膮d ds. Cudzoziemc贸w (stan na 16 kwietnia 2023 r.), wynika艂o, 偶e ich populacja jest ponad trzykrotnie mniejsza. 艁膮czna liczba bezpa艅stwowc贸w (348 os贸b) i os贸b o 鈥瀗iekre艣lonym obywatelstwie鈥 (55 os贸b) posiadaj膮cych wa偶ne dokumenty potwierdzaj膮ce prawo pobytu na terytorium RP wynosi艂a w sumie 403 os贸b.

鈥 W Polsce od lat nie ma zainteresowania t膮 tematyk膮. Nie mamy najgorszych regulacji, je偶eli chodzi o prewencj臋 i redukcj臋 zjawiska bezpa艅stwowo艣ci. Natomiast, je偶eli chodzi o ochron臋 tych os贸b, to rozwi膮za艅 nie ma. Brak jest procedur zabezpieczaj膮cych prawa tych os贸b na podstawowym poziomie. Te osoby i tak zostan膮 w Polsce. Jako pa艅stwo mo偶emy pozostawi膰 je w szarej strefie albo przyzna膰 im minimum praw i mo偶liwo艣膰 uregulowania swojej sytuacji. Czy nie jest to tak偶e w interesie pa艅stwa? 鈥 komentuje dr hab. Pudzianowska.

Od czego mo偶na by艂oby zacz膮膰 zmian臋 tej sytuacj臋? Tutaj rozwi膮zania wydaj膮 si臋 by膰 na wyci膮gni臋cie r臋ki. Uchwalenie obu Konwencji ONZ dotycz膮cych bezpa艅stwowc贸w da艂yby polskim w艂adzom narz臋dzia, by skutecznie identyfikowa膰 osoby o takim statusie, zapewni膰 im podstawow膮 ochron臋, ale te偶 wiedzie膰, kto dok艂adnie przebywa na terytorium naszego kraju.

Problem bezpa艅stwowo艣ci przez d艂ugi czas by艂 uznawany przez polskie w艂adze za zjawisko niszowe, kt贸rym nie warto si臋 zajmowa膰 z uwagi na jego skal臋, ale czy je偶eli w gr臋 wchodz膮 prawa cz艂owieka, mo偶emy zgodzi膰 si臋 z takim argumentem? Tym samym nie tylko nie potrafili艣my wcze艣niej zadba膰 o prawa i godno艣膰 bezpa艅stwowc贸w, ale r贸wnie偶 teraz nie jeste艣my gotowi, by skutecznie pomaga膰 tym bezpa艅stwowcom, kt贸rzy schronili si臋 u nas w zwi膮zku z wojn膮 w Ukrainie.

鈥 Dla nas, jako organizacji pomagaj膮cej migrantom, w tym bezpa艅stwowcom, zawsze podstawowym d膮偶eniem b臋dzie zach臋canie polskiego pa艅stwa do podpisania obu konwencji: Konwencji ONZ o statusie bezpa艅stwowc贸w z 1954 roku oraz Konwencji ONZ o ograniczeniu bezpa艅stwowo艣ci z 1961 roku. Dzi臋ki temu system gwarancji dla tych os贸b by艂by w naszym kraju pe艂ny i dostosowany do mi臋dzynarodowych standard贸w 鈥 wskazuje dr Przybys艂awska 鈥 Jak najbardziej ratyfikacja obu tych konwencji jest jedn膮 z pierwszych rzeczy do zrobienia.聽 By艂by to tak偶e jasny sygna艂, 偶e jest to wa偶na spraw i wymaga ona ca艂o艣ciowego uregulowania w Polsce 鈥 potwierdza dr hab. Pudzianowska.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij