Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Zygmuntowski: Odzyskajmy w┼éadz─Ö nad Internetem!

Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e Internet nie jest idea┼éem, o kt├│rym marzyli┼Ťmy. Zosta┼é pokrojony na cz─Ö┼Ťci, a nad ka┼╝d─ů z nich kto┼Ť przej─ů┼é w┼éadz─Ö. Teraz na ka┼╝dej bramce wej┼Ťciowej trzeba zap┼éaci─ç, je┼Ťli nie pieni─Ödzmi, to uwag─ů, zaanga┼╝owaniem, danymi osobowymi. Je┼Ťli chcemy skorzysta─ç na czwartej rewolucji przemys┼éowej, musimy odzyska─ç nad nim kontrol─Ö.

ilustr.: Andrzej D─Öbowski

ilustr.: Andrzej D─Öbowski


Na pocz─ůtku 2018 roku nak┼éadem Oficyny Wydawniczej SGH ukaza┼éa si─Ö monografia ÔÇ×#FutureInsights: Technologie 4.0 a przemiany spo┼éeczno-gospodarczeÔÇŁ pod red. dr hab Krzysztofa Koz┼éowskiego, prof SGH, oraz Jana J. Zygmuntowskiego. Zesp├│┼é zwi─ůzany z Fundacj─ů Instrat oraz Szko┼é─ů G┼é├│wn─ů Handlow─ů w Warszawie porusza w niej niezwykle aktualne problemy cyfrowej gospodarki, automatyzacji pracy i czwartej rewolucji przemys┼éowej. Przy tej okazji spotykamy si─Ö z Janem J. Zygmuntowskim, prezesem Fundacji Instrat.
SZYMON R─śBOWSKI, JAKUB SZYMIK: Czy nie jest pych─ů ze strony tak m┼éodych badaczy jak wy, by ro┼Ťci─ç sobie prawo do przewidywania przysz┼éo┼Ťci?
JAN J. ZYGMUNTOWSKI: Mam przeczucie, ┼╝e to w┼éa┼Ťnie najm┼éodsi badacze i badaczki s─ů w idealnej pozycji, ┼╝eby przewidywa─ç, w kt├│r─ů stron─Ö pod─ů┼╝y gospodarka i my┼Ťl ekonomiczna. Zaryzykowa┼ébym stwierdzenie, ┼╝e tylko osoby, kt├│re wychowa┼éy si─Ö w przestrzeni Internetu, mog─ů zrozumie─ç, z jakiej skali rewolucj─ů mamy do czynienia. Badacze, kt├│rzy wychowali si─Ö we wcze┼Ťniejszych paradygmatach my┼Ťlenia o ekonomii i stosunkach spo┼éecznych, maj─ů konkretne, utwardzone pogl─ůdy. Na pewien rodzaj argumentacji, na pewne rodzaje s┼é├│w s─ů tak wyczuleni, ┼╝e cz─Östo nie s─ů w stanie dojrze─ç nawet fundamentalnych przemian.
Czy jeste┼Ť w stanie powiedzie─ç, czym wasz paradygmat r├│┼╝ni si─Ö od tych wcze┼Ťniejszych?
Nasze podej┼Ťcie wy┼éania si─Ö z r├│┼╝nych kierunk├│w krytyki dominuj─ůcej, neoklasycznej my┼Ťli ekonomicznej, nazywanych cz─Östo zbiorczo szko┼éami heterodoksyjnymi. Z jednej strony bliska nam jest ekonomia behawioralna, rozwijaj─ůca si─Ö od dawna, a w tej chwili cz─Ö┼Ťciowo wci─ůgni─Öta przez mainstream. Czyli podej┼Ťcie, w kt├│rym po pierwsze stwierdzamy, ┼╝e konsumenci nie s─ů racjonalni, nie s─ů homo economicus┬ái wobec tego ich decyzje mo┼╝na kszta┼étowa─ç w bardzo r├│┼╝ny spos├│b. Ponadto zwracamy uwag─Ö na podej┼Ťcie nazywane ekonomi─ů ewolucyjn─ů, kt├│ra idzie w kierunku postrzegania wszystkich zjawisk wr─Öcz jako mechanizm├│w quasi-biologicznych. W tym nurcie badane s─ů przede wszystkim zale┼╝no┼Ťci mi─Ödzy grup─ů a jednostk─ů i wewn─ůtrz samych grup. Dodatkowo z nauk ┼Ťcis┼éych, z fizyki docieraj─ů do nas nowe teorie, na przyk┼éad nauka o z┼éo┼╝ono┼Ťci┬áÔÇô┬ácomplexity theory, czyli pr├│ba zrozumienia skomplikowanych proces├│w, sprz─Ö┼╝e┼ä zwrotnych. I wreszcie pozostajemy pod wp┼éywem spo┼éecznych, feministycznych czy ┼Ťrodowiskowych krytyk dotychczasowego spojrzenia na ekonomi─Ö. Mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e te r├│┼╝ne podej┼Ťcia zbiegaj─ů si─Ö w jeden nurt, kt├│ry m├│wi wieloma g┼éosami, ale w miar─Ö podobne rzeczy.
Publikacja ÔÇ×#FutureInsightsÔÇŁ, o kt├│rej rozmawiamy, wydana przez Fundacj─Ö Instrat we wsp├│┼épracy z SGH, opisuje wiele punktowych zjawisk na styku gospodarki i nowych technologii. Patrz─ůc na te punkty z lotu ptaka ÔÇô jaki jest ten future insight?
To by┼éaby w┼éa┼Ťnie pycha, o kt├│r─ů pytali┼Ťcie na pocz─ůtku, gdyby┼Ťmy powiedzieli: to jest ten jeden mianownik, kt├│ry ┼é─ůczy wszystkie obserwowane przez nas zjawiska. Ca┼éa ksi─ů┼╝ka ÔÇ×#FutureInsightsÔÇŁ jest umieszczona w kontek┼Ťcie czwartej rewolucji przemys┼éowej. Mo┼╝na si─Ö zgadza─ç albo nie z dynamik─ů, z nat─Ö┼╝eniem, z tym, gdzie ta rewolucja ju┼╝ zachodzi, a gdzie dost─Öp do Internetu jest wci─ů┼╝ dobrem luksusowym, niemniej obserwujemy czwart─ů rewolucj─Ö przemys┼éow─ů i w jej kontek┼Ťcie mo┼╝emy zauwa┼╝y─ç pewne wy┼éaniaj─ůce si─Ö zjawiska, intensywnie wp┼éywaj─ůce na ca┼é─ů gospodark─Ö i spo┼éecze┼ästwo, bo to s─ů nierozerwalne rzeczy. Gospodarka to jest de facto spos├│b, w jaki uk┼éadamy relacje mi─Ödzy lud┼║mi. Kto ma pieni─ůdze, ten ma w┼éadz─Ö, ┼╝eby zmusza─ç innych ludzi do pracy, decydowa─ç, w jaki spos├│b ta praca przebiega, na czym ona polega.
Jedn─ů z teorii, kt├│re opisuj─ů nasz─ů rzeczywisto┼Ť─ç, jest teoria kognitywnego kapitalizmu. To podej┼Ťcie m├│wi, ┼╝e w odr├│┼╝nieniu od feudalizmu czy kapitalizmu przemys┼éowego ┼╝yjemy w epoce, kiedy to praca umys┼éowa, przetwarzanie s┼é├│w, idei, koncepcji, informacji w formie czystej jest najwi─Öksz─ů warto┼Ťci─ů. Tymczasem czwarta rewolucja przemys┼éowa pozwoli nam tworzy─ç autonomiczne pojazdy, sztuczn─ů, kreatywn─ů inteligencj─Ö, kt├│ra b─Ödzie mog┼éa nie tylko zbiera─ç informacje, ale przetwarza─ç je za nas. Czyli czwarta rewolucja przemys┼éowa zast─ůpi cz┼éowieka w jego najwa┼╝niejszej w tej chwili roli. Szczeg├│lnie w tym kontek┼Ťcie wa┼╝ne jest, ┼╝eby og├│lna teoria, kt├│rej poszukujemy w naszej publikacji, odpowiada┼éa na pytanie: jaka jest, jaka powinna by─ç rola cz┼éowieka? W czym jeste┼Ťmy najlepsi, najbardziej warto┼Ťciowi, jaki jest sens naszej pracy, po co organizujemy si─Ö w spo┼éecze┼ästwa? Poszukujemy wi─Öc odpowiedzi na bardziej og├│lne i fundamentalne pytania, ni┼╝ w ostatnich latach robi┼éa to ekonomia. Ale nasza publikacja nie unika aktualnych danych i fakt├│w ÔÇô dobra gimnastyka ideowa musi by─ç oparta o rzeteln─ů analiz─Ö.
Przejd┼║my do konkretu i poj─Öcia, kt├│re w ostatnim czasie zrobi┼éo prawdziw─ů furor─Ö. Czym jest i czym nie jest sharing economy?
Sharing economy, czyli ÔÇ×gospodarka wsp├│┼édzieleniaÔÇŁ, to slogan ┼Ťwietnie przebijaj─ůcy si─Ö w mediach, pod kt├│ry mo┼╝na pod┼éo┼╝y─ç r├│┼╝nego rodzaju platformy internetowe, aby promowa─ç je jako produkt polegaj─ůcy na dzieleniu si─Ö, wsp├│┼épracy, uwalnianiu zasob├│w, kt├│re le┼╝─ů nieu┼╝ywane ÔÇ×w piwnicyÔÇŁ. To spojrzenie do pewnego stopnia jest prawd─ů. Cz─Ö┼Ť─ç platform powsta┼éych w duchu sharing economy rzeczywi┼Ťcie tak dzia┼éa, wykorzystuj─ůc najlepsze praktyki opisywane na przyk┼éad przez Rachel Botsman czy Juliet Schor.
S─Ök w tym, ┼╝e pod t─ů sam─ů nazw─ů umieszczono bardzo wiele firm, kt├│re reklamuj─ůc si─Ö pod has┼éem sharing economy, korzystaj─ů z jego zasi─Ögu, a w rzeczywisto┼Ťci powinny zosta─ç zakwalifikowane jako reprezentanci access economy, czyli gospodarki dost─Öpu. Dzia┼éalno┼Ť─ç tych firm nie polega bowiem na wsp├│┼édzieleniu. One najpierw co┼Ť ÔÇ×grodz─ůÔÇŁ, a potem odp┼éatnie przekazuj─ů nam dost─Öp do tych ÔÇ×ogrodzonychÔÇŁ przez siebie zasob├│w. Nie pozwalaj─ů u┼╝ytkownikom wymienia─ç si─Ö mi─Ödzy sob─ů zasobami w zdecentralizowany spos├│b, nie szanuj─ů g┼éosu konsument├│w i konsumentek w kwestii wysoko┼Ťci cen za poszczeg├│lne us┼éugi. Tak naprawd─Ö funkcjonuj─ů jak zwyk┼ée firmy, natomiast ca┼é─ů odpowiedzialno┼Ť─ç za prowadzenie biznesu spychaj─ů ÔÇô tutaj my┼Ťl─Ö na przyk┼éad o pewnej znanej firmie przewozowej ÔÇô na swoich poddostawc├│w i podwykonawc├│w. W ten spos├│b zostaj─ů tylko na poziomie meta, ponad ÔÇ×brudnymÔÇŁ, analogowym biznesem, zarazem zagarniaj─ůc rent─Ö ekonomiczn─ů w spos├│b zbli┼╝ony do niegdysiejszych wielkich posiadaczy ziemskich.
Has┼éo sharing economy trzeba albo rozbi─ç i nazywa─ç nim tylko to, co faktycznie jest ekonomi─ů wsp├│┼édzielenia, albo kompletnie o nim zapomnie─ç.
Por├│wnajmy struktur─Ö tego Absolutnie Hipotetycznego Dostawcy Us┼éug Transportowych do klasycznego przedsi─Öbiorstwa ÔÇô na przyk┼éad fabryki. Mamy dysponuj─ůcego ┼Ťrodkami produkcji, czyli budynkiem fabryki i maszynami, w┼éa┼Ťciciela i pracuj─ůcych przy tych maszynach robotnik├│w, kt├│rzy za swoj─ů prac─Ö otrzymuj─ů pensj─Ö.
Firmy nowego typu realizuj─ů model platformy idealnej dla inwestor├│w. Bardzo lekkiej w aktywa, a zarabiaj─ůcej dzi─Öki centralizowaniu na sobie ca┼éej uwagi w czasach, gdy uwaga jest w gospodarce bardzo cennym zasobem. W┼éa┼Ťciciele platformy inwestuj─ů w jej marketing i dbaj─ů, aby wszystkie strony oferowanej wymiany spotyka┼éy si─Ö na ich platformie, ale realnie nie troszcz─ů si─Ö o ┼╝adn─ů z nich. Nie maj─ů ┼╝adnej w┼éasnej floty, niczego nie ubezpieczaj─ů, nie pilnuj─ů ┼╝adnych standard├│w. Staraj─ů si─Ö zrzuci─ç maksymalnie du┼╝o pracy i odpowiedzialno┼Ťci na odpowiednie strony, zoutsourcowa─ç wszystko, pozostaj─ůc w najwygodniejszej pozycji ÔÇô czyli na samej g├│rze ┼éa┼äcucha warto┼Ťci.
Za jedn─ů z podstawowych r├│┼╝nic mogliby┼Ťmy uzna─ç to, ┼╝e to pracownicy dostarczaj─ů ┼Ťrodki produkcji…
Dok┼éadnie! Pracownicy zapewniaj─ů nie tylko sw├│j czas i umiej─Ötno┼Ťci, ale r├│wnie┼╝ ┼Ťrodek produkcji ÔÇô samoch├│d. Jednocze┼Ťnie nie maj─ů ┼╝adnego wp┼éywu na polityk─Ö firmy, cen─Ö przewozu, nab├│r klient├│w. Wystarczy, ┼╝e do miasta wejdzie inna aplikacja, aby szefowie naszego Absolutnie Hipotetycznego Dostawcy Us┼éug Transportowych zagrzmieli: ÔÇ×Musimy trzy miesi─ůce powalczy─ç cenowo!ÔÇŁ. I nagle przych├│d kierowcy, kt├│ry ma zobowi─ůzania wobec rodziny, wynajmuje mieszkanie i samoch├│d, radykalnie spada. Je┼Ťli wyrazi swoje niezadowolenie, mo┼╝e by─ç bardzo ┼éatwo usuni─Öty z platformy.
Jest jeszcze jedna kluczowa r├│┼╝nica w por├│wnaniu z tradycyjn─ů gospodark─ů. W przypadku fabryki m├│wimy o korzy┼Ťciach skali. To znaczy: po postawieniu fabryki kubk├│w oczywi┼Ťcie ponosz─Ö koszty wytworzenia kolejnego produktu, ale im wi─Öcej kubk├│w wyprodukuj─Ö, tym ni┼╝szy b─Ödzie przeci─Ötny koszt produkcji ka┼╝dego z nich, bo na wi─Öcej kubk├│w roz┼éo┼╝─Ö koszt wybudowania fabryki. W przypadku platformy nie mamy do czynienia z efektami skali, ale efektami sieci. To oznacza, ┼╝e zysk wraz z ka┼╝dym kolejnym u┼╝ytkownikiem platformy ro┼Ťnie wyk┼éadniczo, a nie liniowo, jak w przypadku korzy┼Ťci skali. Nowa warto┼Ť─ç jest tak du┼╝a, ┼╝e de facto┬áto monopol staje si─Ö najkorzystniejszym rozwi─ůzaniem dla konkretnego rynku.
Pokazuje to przypadek Facebooka┬áÔÇô dzi┼Ť ju┼╝ nie korzystamy z innych platform tego typu, fora internetowe prawie kompletnie znikn─Ö┼éy. By─ç mo┼╝e okazuje si─Ö, ┼╝e monopol jest w og├│le najlepszym sposobem organizacji spo┼éeczno-gospodarczej. Je┼Ťli mamy ogromn─ů struktur─Ö, kt├│ra mo┼╝e ┼Ťcina─ç koszty, to jej korzy┼Ťci skali, a obecnie efekty sieciowe, s─ů pot─Ö┼╝ne. Taka firma mo┼╝e wi─Öcej przeznacza─ç na innowacje, na inwestycje, mo┼╝e mie─ç w┼éasne dzia┼éy badawcze czy strategiczne. To mo┼╝e brzmie─ç kontrowersyjnie, ale podobne koncepcje opisywa┼é ju┼╝ cho─çby tak wybitny ekonomista jak Joseph Schumpeter, kre┼Ťl─ůc drog─Ö od kapitalizmu do demokratycznego socjalizmu. Nie przekre┼Ťla┼ébym w og├│le monopolu jako koncepcji, natomiast s─ůdz─Ö, ┼╝e jako spo┼éecze┼ästwo powinni┼Ťmy mie─ç r├│┼╝ne inne mo┼╝liwo┼Ťci kontroli tego, co ten monopol robi i jak on funkcjonuje.
Jak du┼╝ym problemem jest monopolizacja rynku przez takie firmy jak Facebook czy Uber? W neoklasycznym modelu ekonomicznym najwi─Ökszym zagro┼╝eniem zwi─ůzanym z istnieniem monopolu jest to, ┼╝e jako konsumenci zap┼éacimy wy┼╝sz─ů cen─Ö za produkt. W waszej publikacji stwierdzacie, ┼╝e le┼╝y ono gdzie indziej.
To jest stale aktualne zagro┼╝enie, nawet je┼Ťli nie najistotniejsze. Mar┼╝a pokroju 25ÔÇô35 procent przy niskich kosztach samych cyfrowych operacji to relatywnie du┼╝e koszty dla konsument├│w ÔÇô albo pracownik├│w.
R├│wnie wa┼╝ne s─ů zagadnienia zwi─ůzane ze zbieraniem prywatnych danych, targetowaniem reklam, tworzeniem celowych mechanizm├│w wci─ůgaj─ůcych nas w spiral─Ö rosn─ůcego zaanga┼╝owania. To zaanga┼╝owanie platformy monetyzuj─ů, a nas zabawiaj─ů strza┼éem endorfin za kilka lajk├│w. Skojarzenia z narkotykami s─ů tu nieprzypadkowe.
Przede wszystkim jednak boimy si─Ö kwestii decyzyjno┼Ťci. Je┼╝eli Uber staje si─Ö ┼Ťwiatowym monopolist─ů w dziedzinie przewozu os├│b i ustanawia system reputacyjny bazuj─ůcy na ilo┼Ťci gwiazdek, to pojawia si─Ö ryzyko, ┼╝e kierowca robi─ůcy jeden nieostro┼╝ny ruch dostanie mniej ni┼╝ pi─Ö─ç gwiazdek, wyleci z pracy, a za chwil─Ö to samo dotknie strajkuj─ůcych w jego obronie innych pracownik├│w. Podobne ryzyka niesie ze sob─ů Facebook, gdzie nie istnieje prawo do odwo┼éania si─Ö od bycia zbanowanym. Takie prawo istnieje dla profili firmowych, poniewa┼╝ one op┼éacaj─ů reklamy, ale dla os├│b fizycznych nie ma w og├│le takiego mechanizmu. Nagle odkrywamy, ┼╝e dosz┼éo do wytworzenia si─Ö nowej przestrzeni w ┼Ťwiecie cyfrowym ÔÇô w┼éa┼Ťciwie niezb─Ödnej do funkcjonowania w XXI wieku ÔÇô w kt├│rej panuj─ů inne zasady. W realnym ┼Ťwiecie, ┼╝eby zosta─ç zgarni─Ötym z ulicy przez policj─Ö i wsadzonym za kratki, trzeba naprawd─Ö co┼Ť przeskroba─ç.
Przede wszystkim mamy instytucj─Ö odwo┼éawcz─ů┬áÔÇô s─ůd.
Na Facebooku nie ma takich mechanizm├│w! Co gorsza moderacja zahacza o motywy polityczne ÔÇô na przyk┼éad masowe usuwanie palesty┼äskich aktywist├│w jest w tym momencie norm─ů.
W tradycyjnej gospodarce pomys┼é├│w na rozwi─ůzanie tych problem├│w szukaliby┼Ťmy u┬ádw├│ch podmiot├│w: legislatora albo ruchu u┼╝ytkownik├│w czy pracownik├│w, balansuj─ůcych si┼é─Ö przedsi─Öbiorstwa. Zaczynaj─ůc od kwestii uzwi─ůzkowienia: czy spos├│b samoorganizacji pracownik├│w r├│wnie┼╝ powinien przej┼Ť─ç ÔÇ×rewolucj─Ö 4.0ÔÇŁ?
Badamy wp┼éyw nowych technologii na spo┼éecze┼ästwo r├│wnie┼╝ po to, ┼╝eby u┼╝y─ç ich do poszukiwania dobra wsp├│lnego. Zwi─ůzki zawodowe traci┼éy na sile przynajmniej od paru dekad na ca┼éym ┼Ťwiecie, szczeg├│lnie dlatego, ┼╝e ┼éa┼äcuchy warto┼Ťci zosta┼éy rozbite na wiele kontynent├│w. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e poddostawcy nie maj─ů ze sob─ů ┼╝adnego kontaktu, ka┼╝dy wykonuje coraz bardziej podzielon─ů prac─Ö. Dotychczas nie by┼éo sposobu, ┼╝eby zintegrowa─ç ich dzia┼éania i wywo┼éa─ç presj─Ö na przedsi─Öbiorcach.
Technologia daje nam w tej kwestii nowe mo┼╝liwo┼Ťci, o kt├│rych za granic─ů pisze na przyk┼éad Trebor Scholz. Ten badacz uku┼é poj─Öcie ÔÇ×sp├│┼édzielczo┼Ťci platformÔÇŁ, kt├│re wraca do koncepcji przej─Öcia kontroli nad ┼Ťrodkami produkcji. Tylko w tym przypadku nie chodzi nam o tradycyjne ┼Ťrodki produkcji, ale o ┼Ťrodki zarz─ůdzania, czyli platformy. Za pomoc─ů nowych technologii mo┼╝emy projektowa─ç je tak, ┼╝eby anga┼╝owa┼éy r├│┼╝nych interesariuszy i mia┼éy rozproszone systemy decyzyjne. Je┼Ťli chcemy mie─ç platform─Ö, kt├│ra jest dla spo┼éecze┼ästwa stabilna w d┼éugim okresie, to g┼éos w niej musz─ů mie─ç wszyscy, a mar┼╝a samej platformy powinna by─ç do┼Ť─ç niska. Ostatecznie platforma to tylko przestrze┼ä, cyfrowa agora, na kt├│rej spotykaj─ů si─Ö r├│┼╝ne strony. Nie powinno by─ç wi─Öc tak, argumentuje Scholz, ┼╝e ta cyfrowa agora ┼Ťci─ůga nieproduktywn─ů rent─Ö ze wszystkich swoich u┼╝ytkownik├│w.
Ju┼╝ dzi┼Ť znamy udane przyk┼éady dzia┼éania takich aplikacji taks├│wkarskich, kolektyw├│w pracowniczych czy firm medialnych. Istnieje na przyk┼éad Stocksy, czyli strona, na kt├│rej fotografowie zrzeszaj─ů si─Ö i wrzucaj─ů swoje zdj─Öcia stockowe. Decyzje na tej platformie sp├│┼édzielczej podejmowane s─ů demokratycznie, a zyski s─ů wsp├│┼édzielone. Ten pomys┼é mo┼╝e brzmie─ç utopijnie, ale je┼Ťli tak brzmi, to znaczy, ┼╝e stracili┼Ťmy wszelk─ů nadziej─Ö.
Bardzo chcia┼ébym widzie─ç aktywno┼Ť─ç pa┼ästwa w┼éa┼Ťnie w tej dziedzinie. W naszej strategii gospodarczej wci─ů┼╝ brakuje pa┼ästwa, kt├│re pomaga zwi─ůzkom zawodowym, pracownikom czy oddolnym ruchom organizowa─ç si─Ö i artyku┼éowa─ç swoje interesy.
W coraz bardziej zglobalizowanej rzeczywisto┼Ťci pojawia si─Ö pytanie o to, czy z natury konserwatywny system prawny jest w stanie nad─ů┼╝y─ç za zachodz─ůcymi zmianami. Nier├│wna walka trwa┬áÔÇô mamy wyrok Trybuna┼éu Sprawiedliwo┼Ťci w sprawie Ubera, mamy coraz wi─Öcej pa┼ästw w Unii Europejskiej pr├│buj─ůcych regulowa─ç dzia┼éanie platform, o kt├│rych rozmawiamy. Nie jest to zadanie ┼éatwe, bo pa┼ästwa maj─ů zasi─Ög ograniczony terytorialnie, a platformy dzia┼éaj─ů globalnie. Czy pa┼ästwo ma jak─ůkolwiek si┼é─Ö w zderzeniu z tym gospodarczym tsunami?
Niekt├│re platformy s─ů zakazywane w poszczeg├│lnych krajach, tym bardziej ┼╝e nie s─ů w stanie uciec od lokalnych reali├│w. Ostatecznie na samym ko┼äcu znajduje si─Ö pracownik, kt├│ry mieszka w konkretnym kraju i przepisy tego kraju mog─ů go chroni─ç. Zuzanna Kowalik bardzo ciekawie opisuje w┼éa┼Ťnie te problemy os├│b ÔÇ×na doleÔÇŁ systemu, os├│b, kt├│re ostatecznie wykonuj─ů prac─Ö.
Znamy dramatyczne sytuacje, ┬ápisze o tym ÔÇ×Jacobin MagazineÔÇŁ┬áÔÇô w obozach dla uchod┼║c├│w i na okupowanych terytoriach palesty┼äskich Bank ┼Üwiatowy przeprowadzi┼é akcj─Ö aktywizowania uchod┼║c├│w przez rozdawanie im laptop├│w i pod┼é─ůczanie ich do sieci cyfrowej mikropracy, mi─Ödzy innymi Amazon Mechanical Turk. Uchod┼║cy wykonuj─ů tam powtarzalne zadania: tworz─ů bazy danych, programuj─ů. Siedz─ů rz─Ödami przy komputerach, cz─Östo bez dost─Öpu do wody, jedzenia, kt├│re od czasu do czasu s─ů tam dostarczane przez organizacje humanitarne, zarabiaj─ůc grosze za prac─Ö dla korporacji, kt├│re na ko┼äcu zgarniaj─ů dzi─Öki temu pot─Ö┼╝n─ů mar┼╝─Ö.
Mo┼╝emy wi─Öc narzeka─ç na pa┼ästwo, ale widzimy, ┼╝e na obszarze tego obozu dla uchod┼║c├│w, gdzie nie ma pa┼ästwa, mierzymy si─Ö z sytuacj─ů realnego niewolnictwa. Pa┼ästwo pozostaje wi─Öc graczem z realn─ů si┼é─ů. Natomiast rzeczywi┼Ťcie trudno sobie wyobrazi─ç, ┼╝e wr├│cimy do czas├│w autarkii, ca┼ékowitego podzia┼éu, gdzie ka┼╝dy kraj b─Ödzie mia┼é swoje medium spo┼éeczno┼Ťciowe. Je┼╝eli chcemy, ┼╝eby ┼Ťwiat globalnie wymienia┼é si─Ö wiedz─ů, do┼Ťwiadczeniem, nauk─ů, ┼╝eby ludzie mogli odkrywa─ç siebie, inne kultury i zwyczaje, to musimy operowa─ç globalnie. Dlatego jestem zdania, ┼╝e trzeba organizowa─ç nowe platformy, od pocz─ůtku wbudowuj─ůc w nie mechanizmy, kt├│re przeciwdzia┼éaj─ů koncentracji kapita┼éu, koncentracji w┼éadzy, aby┼Ťmy jako ich u┼╝ytkownicy mogli dzia┼éa─ç w demokratyczny, r├│wno┼Ťciowy spos├│b.
Wskazujesz na kilka poziom├│w, na kt├│rych mog─ů przebiega─ç starania o ograniczenie w┼éadzy mi─Ödzynarodowych platform. By─ç mo┼╝e warto doda─ç do tego jeszcze jedn─ů odradzaj─ůc─ů si─Ö struktur─Ö polityczn─ů, czyli miasto. W publikacji wskazujecie na to, ┼╝e miasta r├│wnie┼╝ maj─ů swoj─ů rol─Ö do odegrania.
Miasta zdecydowanie musz─ů pokaza─ç w┼éasn─ů si┼é─Ö, organizowa─ç si─Ö, zw┼éaszcza w kontek┼Ťcie coraz wi─Ökszej migracji do nich i post─Öpuj─ůcej wsp├│┼ézale┼╝no┼Ťci mieszka┼äc├│w w ramach miasta. Im bli┼╝ej siebie s─ů mieszka┼äcy, im bardziej s─ů po┼é─ůczeni poprzez sie─ç, tym wi─Öcej, w gospodarce opartej na wiedzy, wydobywa si─Ö z nich warto┼Ťci dodanej. Paradoksalnie w ruchu odrodzenia miast mog─ů przewodzi─ç mniejsze o┼Ťrodki, a nie najwi─Öksze metropolie. Mnogo┼Ť─ç podmiot├│w i agent├│w interesu w du┼╝ych miastach niestety prowadzi czasem do bezw┼éadu, z kolei na przedmie┼Ťciach czy peryferiach skokowa zmiana mo┼╝e by─ç ┼éatwiejsza.
Dobrym przyk┼éadem sprawnego i silnego miasta jest Barcelona. Swego czasu Airbnb by┼é w stanie wywr├│ci─ç rynek mieszkaniowy, sprawiaj─ůc, ┼╝e tysi─ůce mieszka┼äc├│w musia┼éy ucieka─ç ze swoich osiedli na skal─Ö, kt├│rej jeszcze nie znamy w Polsce czy w Warszawie. Burmistrz Ada Colau zareagowa┼éa ostro, zakazuj─ůc platformy, zarazem oferuj─ůc sensown─ů polityk─Ö mieszkaniow─ů, by zaradzi─ç sytuacji. Miasta tworz─ů serwisy zg┼éaszania problem├│w albo buduj─ů wsp├│┼édzielone zasoby rower├│w i aut. Temat autonomicznych flot te┼╝ zg┼é─Öbiamy w ÔÇ×#FutureInsightsÔÇŁ.
Zapytamy w takim razie o w┼éadz─Ö. Kto ma jej najwi─Öcej, kto najszybciej j─ů zyskuje? Pa┼ästwa narodowe, organizmy takie jak Unia Europejska czy miasta? Firmy takie jak Uber i Facebook czy u┼╝ytkownicy i ich pracownicy?
Do pewnego stopnia w┼éadz─Ö dzier┼╝y─ç b─Öd─ů posiadacze kapita┼éu finansowego, bo to oni wci─ů┼╝ decyduj─ů, w kt├│r─ů stron─Ö rozwijaj─ů si─Ö nowe technologie, a finansuj─ůc rozw├│j technologiczny, maj─ů wp┼éyw na spo┼éecze┼ästwo. Nie jest tak, ┼╝e post─Öp technologiczny jest egzogeniczn─ů zmienn─ů a, spadaj─ůc─ů w takim, a nie innym kszta┼écie z nieba.
Patrz─ůc na to, jakie firmy najszybciej rozwin─Ö┼éy si─Ö ostatnich latach, widzimy, ┼╝e bardzo du┼╝o zyska┼éa grupa kreatywnych programist├│w, os├│b, kt├│re by┼éy w stanie stworzy─ç nowy, rewolucyjny produkt i dzisiaj nim rz─ůdz─ů. Takie osoby staj─ů si─Ö spo┼éecznymi autorytetamiÔÇŽ Ludzie patrz─ů na Zuckerberga jako na potencjalnego kandydata na prezydenta Demokrat├│w w 2020 roku.
Natomiast sprzeciwia┼ébym si─Ö tezie, ┼╝e pa┼ästwa s─ů skazane na utrat─Ö wp┼éyw├│w. Moim zdaniem je┼Ťli dobrze to rozegraj─ů i b─Öd─ů w stanie sformowa─ç wi─Öksze bloki, to w dalszym ci─ůgu b─Öd─ů mia┼éy du┼╝o do powiedzenia. Musz─ů wykona─ç jednak krok do przodu. Szczeg├│lnie w Europie stale funkcjonujemy mi─Ödzy interesami poszczeg├│lnych pa┼ästw. Pa┼ästwa musz─ů przestawi─ç si─Ö z my┼Ťlenia poprzez bardzo lokalnie poj─Öte interesy i poszuka─ç efekt├│w, kt├│re zapewni im wsp├│┼édzia┼éanie w szerszej sieci.
Mam r├│wnie┼╝ nadziej─Ö, ┼╝e wi─Öcej w┼éadzy odzyskaj─ů ruchy spo┼éeczne. Szczeg├│lnie ruchy miejskie, o kt├│rych rozmawiali┼Ťmy, lokalni aktywi┼Ťci. Sam d├│┼é hierarchii spo┼éecznej, pracownicy i pokrzywdzeni, wiedz─ů ju┼╝, jak si─Ö organizowa─ç i skutecznie dzia┼éa─ç, a w nadchodz─ůcych latach ich ┼Ťwiat informacji i relacji b─Ödzie trzeci─ů obok administracji pa┼ästwowej i rynkowej gry si┼é─ů.
Cz─Östo prezentowan─ů recept─ů na przewidywan─ů w ÔÇ×#FutureInsightsÔÇŁ robotyzacj─Ö gospodarki ma by─ç doch├│d gwarantowany. Czy faktycznie mo┼╝e by─ç to realne rozwi─ůzanie problemu?
Tekst Filipa Lubi┼äskiego, do kt├│rego nawi─ůzujesz, jest chyba najbardziej futurystyczny. Bo przecie┼╝ w Polsce w tej chwili obserwujemy o┼╝ywienie gospodarcze, reindustrializacj─Ö, wzrost zatrudnienia w przemy┼Ťle. Ale rzeczywi┼Ťcie, je┼Ťli b─Ödziemy automatyzowa─ç przemys┼é i us┼éugi za pomoc─ů sztucznej inteligencji, kt├│ra b─Ödzie przejmowa─ç r├│wnie┼╝ prac─Ö kreatywn─ů, mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e trudno jest wskaza─ç, co ma by─ç kolejnym zaj─Öciem cz┼éowieka. Nawet je┼Ťli badania i rozw├│j, ekspertyzy w okre┼Ťlonych obszarach czy inna wyspecjalizowana praca, wymagaj─ůca du┼╝ego intelektu, pozostanie ludzk─ů domen─ů, to b─Ödzie dost─Öpna tylko dla nielicznych.
By─ç mo┼╝e trzeba b─Ödzie wymy┼Ťli─ç alternatywny systemem spo┼éeczny. Bezwarunkowy doch├│d jest jednym z pomys┼é├│w na rozwi─ůzanie tej sytuacji. Jego koszty s─ů oczywi┼Ťcie bardzo du┼╝e, patrz─ůc na to, jak dzi┼Ť wygl─ůdaj─ů gospodarki, ale powiedzmy sobie szczerze: w sytuacji, w kt├│rej tak du┼╝o rzeczy b─Ödzie wytwarzanych prawie bezkosztowo, za pomoc─ů robot├│w, to struktura gospodarki, z kt├│r─ů mamy dzi┼Ť do czynienia, z pa┼ästwowymi i prywatnymi zak┼éadami, z du┼╝ym rozproszeniem zak┼éad├│w pracy, z ogromn─ů ilo┼Ťci─ů ma┼éych i ┼Ťrednich przedsi─Öbiorstw, mo┼╝e nie mie─ç ┼╝adnego sensu.
W zrobotyzowanej gospodarce ca┼ée struktury b─Öd─ů bardzo silnie zintegrowane i wertykalnie, i horyzontalnie. To zn├│w rodzi obawy o w┼éadz─Ö, kontrol─Ö nad tym systemem, o to, kto co produkuje i dlaczego. Nawet je┼Ťli obywatele otrzymaj─ů doch├│d gwarantowany, ┼╝eby ┼╝y─ç, konsumowa─ç i m├│c po┼Ťwi─Öca─ç czas na to, na co maj─ů ochot─Ö, to pytanie brzmi: jak politycznie utrzymamy kontrol─Ö nad systemem produkcyjnym? Nie wydaje mi si─Ö, ┼╝eby doch├│d gwarantowany mia┼é by─ç ko┼äcem historii, ostatnim punktem w rozwoju cywilizacji.
My┼Ťl─ůc o rynku pracy, mamy do czynienia ze sprzecznymi tendencjami. Z jednej strony, obawiamy si─Ö, jak sam zauwa┼╝y┼ée┼Ť, raczej w d┼éugofalowej perspektywie tego, ┼╝e rewolucja technologiczna doprowadzi do powstania ÔÇ×armii bezrobotnychÔÇŁ. Z drugiej strony, w kr├│tszym okresie obserwujemy zjawisko, kt├│re mo┼╝na by nazwa─ç ÔÇ×prac─ů na okr─ůg┼éoÔÇŁ, prac─ů, kt├│r─ů mo┼╝emy, a by─ç mo┼╝e b─Ödziemy musieli, wykonywa─ç 24 godziny na dob─Ö. Uber jest tu chyba zn├│w dobrym przyk┼éadem firmy, w kt├│rej znikaj─ů jakiekolwiek sta┼ée godziny pracy, a kierowca, je┼Ťli mia┼éby ochot─Ö i by┼éby na to popyt, m├│g┼éby je┼║dzi─ç 24 godziny na dob─Ö. Boimy si─Ö, ┼╝e nowe technologie sprawi─ů, ┼╝e pracy nie b─Ödzie, ale jednocze┼Ťnie┬áÔÇô one wt┼éaczaj─ů ludzi w system, w kt├│rym pracownicy mog─ů pracowa─ç bez przerwy, a tym samym znika jakikolwiek podzia┼é ┼╝ycia na prac─Ö i czas wolny. Czy widzisz tu zagro┼╝enie, a je┼Ťli tak, to jakich grup spo┼éecznych dotyka ono najbardziej?
Na stanowiskach w pracy typowo intelektualnej ci─ůgle musimy dokszta┼éca─ç si─Ö w czasie wolnym. Znamy tezy, kt├│re stawia na przyk┼éad World Economic Forum, o life-long learning: masz uczy─ç si─Ö przez ca┼ée ┼╝ycie, dzi─Öki czemu nigdy nie wypadniesz z rynku. Po pracy musisz o niej czyta─ç┬áÔÇô twoja praca musi by─ç twoim hobby. Je┼Ťli idziesz na lunch albo na kolacj─Ö, najlepiej i┼Ť─ç z osob─ů, z kt├│r─ů masz przy okazji za┼éatwi─ç interes. Pytanie, czy tak nie by┼éo zawsze. By─ç mo┼╝e czas dla rodziny by┼é w pewien spos├│b wydzielony, ale kiedy┼Ť r├│wnie┼╝ smutni panowie w garniturach grali w bilard i rozmawiali o interesach.
┼╗ycie klas najci─Ö┼╝ej pracuj─ůcych w┬áXIX wieku r├│wnie┼╝ zorganizowane by┼éo wok├│┼é pracy. Codziennie rano ustawia┼éa si─Ö kolejka do fabryki, trzeba by┼éo w niej czeka─ç, bo tylko dla pierwszych pi─Ö─çdziesi─Öciu os├│b by┼éy stanowiska pracy, reszta musia┼éa kr─ů┼╝y─ç po mie┼Ťcie, czekaj─ůc na kolejny dzie┼ä. Dzi┼Ť jest podobnie, tylko re┼╝im jest troch─Ö inny. Dalej id─ůcym przyk┼éadem ÔÇ×pracy na okr─ůg┼éoÔÇŁ jest nasza aktywno┼Ť─ç w mediach spo┼éeczno┼Ťciowych. One s─ů behawioralnie zaprojektowane w taki spos├│b┬áÔÇô┬ái m├│wi─ů o tym otwarcie osoby, kt├│re je stworzy┼éy┬áÔÇô ┼╝e umo┼╝liwiaj─ů natychmiastow─ů gratyfikacj─Ö poprzez kolekcjonowanie komentarzy, podbi─ç, lajk├│w, ┼éapek w g├│r─Ö. Ich projektanci ca┼éy czas wymy┼Ťlaj─ů nowe sposoby, ┼╝eby zach─Öci─ç nas i wytworzy─ç fear of missing out. Korzystaj─ůc z Facebooka, wytwarzamy warto┼Ť─ç┬áÔÇô dane, kt├│re nast─Öpnie s─ů sprzedawane reklamodawcom. Ca┼éy czas pracujemy poprzez nasz─ů spo┼éeczn─ů aktywno┼Ť─ç.
Nasza aktywno┼Ť─ç w mediach spo┼éeczno┼Ťciowych to praca, kt├│rej wytworem s─ů dane?
Absolutnie. To, co robimy, to praca, kt├│rej warto┼Ť─ç przechwytuje kto┼Ť inny, dzia┼éanie, kt├│rego nie uwa┼╝amy w og├│le za prac─Ö, a co gorsza mo┼╝emy j─ů wykonywa─ç┬áÔÇô i cz─Östo wykonujemy┬áÔÇô w ka┼╝dym momencie. Nawet w ÔÇ×normalnejÔÇŁ pracy mo┼╝emy ci─ůgle wykonywa─ç t─Ö drug─ů prac─Ö. Kiedy┼Ť kontrola naszej pracy by┼éa widoczna ÔÇô sta┼é nad nami kto┼Ť z batem. Dzi┼Ť jest zakamuflowana, kontroluj─ůcy u┼Ťmiecha si─Ö do nas z Facebooka, a skutki spo┼éeczne s─ů ogromne. Je┼Ťli spojrzymy na to, jak na przyk┼éad w Stanach od czasu, kiedy upowszechni┼éy si─Ö smartfony, ro┼Ťnie w┼Ťr├│d dzieci wsp├│┼éczynnik depresji, samob├│jstw i jak z drugiej strony spada czas sp─Ödzany ze znajomymi, z rodzin─ů czy na zabawie w realnym ┼Ťwiecie ÔÇô to wszystko wskazuje, ┼╝e rzeczywi┼Ťcie proces, o kt├│rym m├│wisz, post─Öpuje.
W waszej publikacji piszecie, ┼╝e proces, o kt├│rym rozmawiamy, mo┼╝na nazwa─ç prywatyzacj─ů i monetyzacj─ů ka┼╝dego odcinka rzeczywisto┼Ťci. Ca┼ée nasze ┼╝ycie poprzez wytwarzanie danych staje si─Ö prac─ů, kt├│r─ů czasem wykonujemy nie┼Ťwiadomie, ale kto┼Ť na niej zarabia i co wi─Öcej dzi─Öki zbieranym o nas danym mo┼╝e nas coraz lepiej kontrolowa─ç. Czy jeste┼Ťmy w stanie zatrzyma─ç ten proces? Czy da si─Ö wydzieli─ç czas, kt├│ry nie b─Ödzie skomercjalizowany, czy da si─Ö utrzyma─ç jak─ůkolwiek prywatno┼Ť─ç w otoczeniu coraz wi─Ökszej ilo┼Ťci nowych technologii?
Pomys┼éy na rozwi─ůzanie tego problemu wci─ů┼╝ powstaj─ů. Na przyk┼éad sir Tim Berners Lee, jeden z tw├│rc├│w Internetu, wraz z zespo┼éem z MIT proponuje, ┼╝eby ka┼╝dy u┼╝ytkownik, korzystaj─ůc z sieci, mia┼é co┼Ť w rodzaju kokpitu, w kt├│rym trzyma swoje dane, i za ka┼╝dym razem, kiedy ktokolwiek pr├│buje z nich skorzysta─ç, musi prosi─ç o ┬ázgod─Ö, a tak┼╝e zwr├│ci─ç pewn─ů nale┼╝n─ů w┼éa┼Ťcicielowi danych sum─Ö pieni─Ödzy. Je┼Ťli monetyzujemy moje dane, to b─ůd┼║my konsekwentni ÔÇô mam prawo mie─ç udzia┼é w tej zyskach. Obawiam si─Ö jednak, ┼╝e na to rozwi─ůzanie mo┼╝e by─ç za p├│┼║no, bior─ůc pod uwag─Ö, jak du┼╝o naszych danych ju┼╝ jest w Internecie, jak ch─Ötnie sami si─Ö nimi dzielimy w zamian za cz─Östo natychmiastow─ů i marn─ů gratyfikacj─Ö, nie my┼Ťl─ůc o d┼éugofalowych konsekwencjach.
By─ç mo┼╝e lepszym pomys┼éem jest pr├│ba odzyskania dobra wsp├│lnego, wsp├│lnej przestrzeni, miejsc, us┼éug, platform, kt├│re b─Öd─ů dla nas darmowe. Oczywi┼Ťcie akolici Friedmana powiedzieliby, ┼╝e nie ma darmowych obiad├│w. Naturalnie koszty obs┼éugi tych platform by┼éyby pokrywane spo┼éecznie, czy poprzez jaki┼Ť rodzaju podatk├│w, czy redystrybucj─Ö. Intencj─ů by┼éoby to, ┼╝e zamiast kolekcjonowa─ç, a potem monetyzowa─ç dane, tak jak robi to w tej chwili Facebook, co gorsza sprzedaj─ůc nasze dane na przyk┼éad rosyjskim socjoin┼╝ynierom, nowa platforma mog┼éaby by─ç przestrzeni─ů, kt├│ra mo┼╝e nie b─Ödzie tak rentownym biznesem, ale b─Ödzie otwarta dla wszystkich, a przede wszystkim nie b─Ödzie dzia┼éa─ç za plecami swoich u┼╝ytkownik├│w. Powinni┼Ťmy pracowa─ç nad w┼éasnymi rozwi─ůzaniami, nad planami B, planami C. Nie wiem, czy to si─Ö wydarzy w naszym pokoleniu, czy mo┼╝e kolejne pokolenie stwierdzi, ┼╝e ma do┼Ť─ç, ┼╝e chce innych rozwi─ůza┼ä. Czy wykorzystamy do tego blockchain, czy oprze si─Ö to o celowe fundusze, czy inkubatory tworzone przez zwi─ůzki zawodowe┬áÔÇô to ju┼╝ kwestie organizacyjne. Umiem sobie wyobrazi─ç na przyk┼éad, ┼╝e Mi─Ödzynarodowa Organizacja Pracy tworzy jedn─ů ogromn─ů platform─Ö pod w┼éasn─ů egid─ů. Nawet wi─Öcej: znam ludzi, kt├│rzy tam pracuj─ů, kt├│rzy te┼╝ t─Ö ksi─ů┼╝k─Ö b─Öd─ů czyta─ç i b─Öd─ů o tym my┼Ťle─ç.
Czy to ju┼╝ moment, w kt├│rym mo┼╝na jasno powiedzie─ç, ┼╝e Internet zawi├│d┼é pok┼éadane w nim nadzieje o demokratyzuj─ůcej ┼╝ycie przestrzeni wolnej dyskusji?
My┼Ťl─Ö, ┼╝e ludzie s─ů bardzo oszukani tym, co si─Ö wydarzy┼éo. Mo┼╝na to nawet zauwa┼╝y─ç, patrz─ůc na popularn─ů estetyk─Ö vaporwave, kt├│ra wraca do Windowsa 95, do palemek i do rzymskiego popiersia. Ten ruch pokazuje t─Ösknot─Ö za idea┼éem, kt├│ry mia┼é nadej┼Ť─ç. Tymczasem okaza┼éo si─Ö, ┼╝e jak zwykle idea┼é zosta┼é pokrojony na cz─Ö┼Ťci, a nad ka┼╝d─ů z nich kto┼Ť przej─ů┼é w┼éadz─Ö. Teraz na ka┼╝dej bramce wej┼Ťciowej trzeba zap┼éaci─ç, je┼Ťli nie pieni─Ödzmi, to uwag─ů, zaanga┼╝owaniem, danymi osobowymi.
Pytanie brzmi, czy zorganizujemy si─Ö na tyle w skali ┼Ťwiata, ┼╝eby odzyska─ç cz─Ö┼Ť─ç w┼éadzy. Czy zd─ů┼╝ymy, zanim wydarz─ů si─Ö kolejne etapy czwartej rewolucji przemys┼éowej, zanim powstanie zaawansowana sztuczna inteligencja, kt├│ra sprawi, ┼╝e cz─Ö┼Ť─ç pracy umys┼éowej stanie si─Ö zb─Ödna. W sytuacji zmian geopolitycznych i absurdalnych obecnie nier├│wno┼Ťci albo zaczniemy dzia┼éa─ç, albo b─Ödziemy wkr├│tce mierzyli si─Ö z kolejnym globalnym konfliktem.
***
Jan J. Zygmuntowski┬ájest absolwentem Szko┼éy G┼é├│wnej Handlowej w Warszawie. Pe┼éni funkcj─Ö prezesa zarz─ůdu think-tanku Fundacja Instrat, zawodowo zajmuje si─Ö ekonomi─ů innowacji i polityk─ů publiczn─ů. Wsp├│┼éredaktor ksi─ů┼╝ki ÔÇ×#FutureInsights: Technologie 4.0 a przemiany spo┼éeczno-gospodarczeÔÇŁ.

Pozosta┼ée teksty z┬ábie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç┬átutaj.
Polecamy tak┼╝e:

Dehnel: Niepokoj─ůce s─ů spo┼éecze┼ästwa bez podzia┼é├│w

Izdebski: Otwarte pa┼ästwo to nie rozk┼éad jazdy w Internecie

Sedl├í─Źek: B├│g ekonomii umar┼é

Janyst: Ekonomia od nowa

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś