magazyn lewicy katolickiej

Konsumenci vs obywatele

Konsumencki spos├│b my┼Ťlenia odgrywa w krajach rozwini─Ötych wa┼╝n─ů rol─Ö i przynajmniej cz─Ö┼Ťciowo t┼éumaczy, dlaczego sk┼éaniamy si─Ö ku pewnym sposobom dzia┼éania bardziej ni┼╝ ku innym. Warto mu si─Ö wi─Öc przyjrze─ç dok┼éadniej.
Konsumenci vs obywatele

Dzi─Öki uprzejmo┼Ťci wydawnictwa publikujemy fragment ksi─ů┼╝ki Tomasza Markiewki ÔÇ×Zmieni─ç ┼Ťwiat raz jeszcze. Jak wygra─ç walk─Ö o klimatÔÇŁ (Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2021, rozdzia┼é ÔÇ×Konsumenci vs obywateleÔÇŁ). Zach─Öcamy r├│wnie┼╝ do lektury wywiadu z autorem przeprowadzonego przez Konrada Stanowicza.

Pierwszym hitem ksi─ů┼╝kowym Naomi Klein, znanej kanadyjskiej dziennikarki, by┼éo No Logo ÔÇô opowie┼Ť─ç o tym, jak ┼Ťwiatowe marki staj─ů si─Ö coraz wa┼╝niejsz─ů i coraz niebezpieczniejsz─ů cz─Ö┼Ťci─ů naszego ┼Ťwiata. Jak przyznaje sama autorka, na spotkaniach z czytelniczkami i czytelnikami jest wci─ů┼╝ zasypywana pytaniami nawi─ůzuj─ůcymi do tego bestselleru. Wiele z nich powtarza si─Ö od lat: ÔÇ×Jakie rodzaje tenis├│wek mog─Ö kupowa─ç?ÔÇŁ; ÔÇ×Jakie marki s─ů etyczne?ÔÇŁ; ÔÇ×Gdzie kupujesz swoje ubrania?ÔÇŁ; ÔÇ×Co mog─Ö zrobi─ç jako jednostka, aby zmieni─ç ┼Ťwiat?ÔÇŁ. ┼üatwo zauwa┼╝y─ç, ┼╝e wszystkie te pytania obracaj─ů si─Ö wok├│┼é indywidualnych decyzji konsumenckich. Tak wygl─ůda tryb domy┼Ťlny mieszka┼äc├│w zachodnich demokracji. Kiedy widzimy jaki┼Ť problem ÔÇô na przyk┼éad nieetyczne dzia┼éania wielkich koncern├│w ÔÇô pierwsz─ů my┼Ťl─ů jest: co ja, jako jednostka, jako konsument, mog─Ö z tym zrobi─ç? To jest nasz spos├│b na zostanie super bohaterami. Iron Man ma sw├│j pancerz, my mamy karty kredytowe i wyszukiwark─Ö internetow─ů, za pomoc─ů kt├│rej odszukujemy etyczne marki i zielone produkty.

Sk─ůd si─Ö bierze taka postawa? Dlaczego tak ┼éatwo prze┼é─ůczamy si─Ö w tryb konsumencki? ÔÇ×Bycie konsumentem to wszystko, co znamyÔÇŁ ÔÇô wyja┼Ťnia kr├│tko Klein. Ma racj─Ö. Pytam czasem moich student├│w, kiedy ostatnio my┼Ťleli o sobie jako obywatelach. Najcz─Östsza odpowied┼║ brzmi: przy wyborach. Je┼Ťli w og├│le. A kiedy my┼Ťleli o sobie jako konsumentach? To proste ÔÇô dzi┼Ť. Ponownie, tak jak w przypadku niech─Öci do polityki, nie s─ůdz─Ö, aby byli wyj─ůtkiem. Raczej ┼Ťwiadectwem regu┼éy, pod kt├│r─ů podpada wi─Ökszo┼Ť─ç z nas. Guy Shrubsole postanowi┼é sprawdzi─ç za pomoc─ů Google Ngram, czyli archiwum zawieraj─ůcego kilka milion├│w ksi─ů┼╝ek, jak cz─Östo na przestrzeni ostatnich dwustu lat pojawia┼éy si─Ö w nich angielskie s┼éowa citizen (obywatel) i consumer (konsument). Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e oko┼éo 1970 roku consumer wyprzedzi┼é pod wzgl─Ödem cz─Östotliwo┼Ťci wyst─ůpie┼ä citizen, i tak zosta┼éo do dzi┼Ť. Podobne rezultaty da┼éo przebadanie brytyjskiej prasy, a konkretnie ÔÇ×GuardianaÔÇŁ i ÔÇ×TimesaÔÇŁ: w obu przypadkach ju┼╝ od kilkudziesi─Öciu lat s┼éowo consumer pojawia si─Ö cz─Ö┼Ťciej ni┼╝ citizen. Ta zmiana j─Özykowa symbolizuje g┼é─Öbsz─ů zmian─Ö spo┼éeczn─ů. ÔÇ×Ja, obywatelÔÇŁ ÔÇô to nasz str├│j od┼Ťwi─Ötny, ÔÇ×Ja, konsumentÔÇŁ ÔÇô to nasza codzienno┼Ť─ç.

Dlatego musimy dokona─ç wr─Öcz pewnego wysi┼éku, aby zrozumie─ç, ┼╝e dysponujemy te┼╝ innymi ┼Ťrodkami dzia┼éania ni┼╝ tylko konsumenckimi. Paradoksalnie, mo┼╝e w tym pom├│c zerkni─Öcie w stron─Ö kraj├│w peryferyjnych, w kt├│rych powstaje wi─Ökszo┼Ť─ç luksusowych towar├│w sprzedawanych przez zachodnie marki: od smartfon├│w po modne ciuchy. Naomi Klein wspomina, ┼╝e podczas pracy nad No Logo uda┼éa si─Ö do Indonezji i na Filipiny, aby ÔÇ×spotka─ç ludzi produkuj─ůcych ubrania i elektronik─Ö kupowan─ů przeze mnie i moich znajomychÔÇŁ. Kiedy odwiedzi┼éa tamtejsze fabryki, zauwa┼╝y┼éa ze zdziwieniem, ┼╝e pracownicy i pracownice nosili ubrania z logo firm, dla kt├│rych harowali za marne pieni─ůdze. Automatycznie w┼é─ůczy┼é si─Ö jej typowy spos├│b my┼Ťlenia zachodniej aktywistki: dlaczego ci ludzie to robi─ů? Czy nie powinni si─Ö raczej buntowa─ç przeciwko tym firmom i ostentacyjnie odrzuca─ç oferowane przez nie produkty? Z b┼é─Ödu wyprowadzi┼é j─ů cz┼éonek miejscowej organizacji pracowniczej. Jak pisze Klein:

„dla niego i jego znajomych indywidualna konsumpcja nie by┼éa dzia┼éaniem politycznym. Nasza si┼éa polega nie na tym, co robimy jako pojedyncze osoby, ale na tym, co robimy jako grupa ÔÇô jako cz─Ö┼Ť─ç du┼╝ego, zorganizowanego, nastawionego na konkretny cel ruchu. W jego przypadku oznacza┼éo to organizowanie pracownik├│w, strajkowanie w celu wywalczenia lepszych warunk├│w pracy, a ostatecznie uzyskanie prawa do za┼éo┼╝enia zwi─ůzku zawodowego. Nie mia┼éo najmniejszego znaczenia, co jad┼ée┼Ť na lunch albo w co si─Ö ubra┼éa┼Ť”.

Oczywi┼Ťcie, nie mo┼╝na sprowadzi─ç r├│┼╝nicy mi─Ödzy lud┼║mi, z kt├│rymi styka si─Ö Klein na swoich spotkaniach autorskich, a pracownikami z Filipin i Indonezji do prostego stwierdzenia, ┼╝e ci pierwsi s─ů bardziej przyzwyczajeni do odgrywania roli konsument├│w. Przyczyn tych odmiennych postaw jest wi─Öcej.

Na przyk┼éad jako obywatele kraj├│w ciesz─ůcych si─Ö wzgl─Ödnym dobrobytem zapomnieli┼Ťmy, ┼╝e wiele rzeczy, kt├│re dzi┼Ť bierzemy za pewnik, wywalczono dzi─Öki zbiorowym dzia┼éaniom. Zwi─ůzki zawodowe, o┼Ťmiogodzinny dzie┼ä pracy, ubezpieczenie zdrowotne, przepisy BHP ÔÇô dla nas to jest normalka. Jasne, nie zawsze dzia┼éa tak, jak by┼Ťmy chcieli. Niekt├│re kraje (p├│┼énocno- zachodnia Europa) radz─ů sobie pod tym wzgl─Ödem lepiej, inne (USA, Polska) gorzej, ale przyzwyczaili┼Ťmy si─Ö, ┼╝e stanowi─ů one cz─Ö┼Ť─ç naszej rzeczywisto┼Ťci. Dlatego ┼éatwo zapominamy, ┼╝e nie przysz┼éy one same z siebie wraz z post─Öpem gospodarczym, ale zosta┼éy wywalczone za pomoc─ů wsp├│lnego wysi┼éku pracownik├│w i pracownic, kt├│rzy twardo walczyli o swoje prawa. Ludzie z Indonezji i Filipin byli dopiero na pocz─ůtkowych etapach tej walki, wi─Öc ┼éatwiej by┼éo im dostrzec warto┼Ť─ç zbiorowych dzia┼éa┼ä. Ta luka w naszej pami─Öci jest na tyle wa┼╝na, ┼╝e jeszcze do niej wr├│cimy. Niemniej konsumencki spos├│b my┼Ťlenia odgrywa w krajach rozwini─Ötych wa┼╝n─ů rol─Ö i przynajmniej cz─Ö┼Ťciowo t┼éumaczy, dlaczego sk┼éaniamy si─Ö ku pewnym sposobom dzia┼éania bardziej ni┼╝ ku innym. Warto mu si─Ö wi─Öc przyjrze─ç dok┼éadniej.

Domy┼Ťlacie si─Ö zapewne, jaka jest puenta kr├│tkiej opowie┼Ťci Klein o dw├│ch postawach: ÔÇ×ja, konsumentÔÇŁ vs ÔÇ×my, zorganizowana grupa obywateli/pracownik├│wÔÇŁ. Zdaniem kanadyjskiej dziennikarki, je┼Ťli pytanie brzmi ÔÇ×Co mog─Ö zrobi─ç dla klimatu jako jednostka?ÔÇŁ, to odpowied┼║ jest prosta i brutalna: nic.

Klein namawia nas do tego, aby┼Ťmy ws┼éuchali si─Ö w to, co m├│wi─ů nam aktywi┼Ťci z kraj├│w peryferyjnych:

„Pracownicy, kt├│rych spotka┼éam w Indonezji i na Filipinach, wiedzieli a┼╝ nazbyt dobrze, ┼╝e rz─ůdy i korporacje nie ceni─ů ich g┼éosu ani nawet ┼╝ycia jako jednostek. Dlatego byli zmotywowani, aby dzia┼éa─ç nie tylko grupowo, ale na wi─Öksz─ů skal─Ö polityczn─ů; aby pr├│bowa─ç zmieni─ç polityk─Ö fabryk zatrudniaj─ůcych tysi─ůce ludzi lub stref eksportowych, w kt├│rych pracuj─ů kolejne dziesi─ůtki tysi─Öcy os├│b; aby walczy─ç o prawa pracownicze w kraju licz─ůcym miliony obywateli. Ich poczucie indywidualnej bezradno┼Ťci zamieni┼éo si─Ö w polityczn─ů ambicj─Ö, w ┼╝─ůdania zmian strukturalnych”.

Dlaczego zachowania konsumenckie s─ů mniej skuteczne ni┼╝ dzia┼éania zbiorowe? Na czym dok┼éadnie polega ich ograniczenie? M├│wi─ůc kr├│tko, nie dotykaj─ů one podstawowego problemu: nasze sposoby konsumpcji nie s─ů jedynie wynikiem indywidualnego kaprysu, lecz konsekwencj─ů tego, jak zaprojektowano otaczaj─ůc─ů nas rzeczywisto┼Ť─ç. Na przyk┼éad niekt├│re miasta s─ů budowane tak, ┼╝e poruszanie si─Ö samochodem jest wygodniejsze ni┼╝ korzystanie z komunikacji publicznej. Czasem ten problem si─Öga g┼é─Öbiej, poniewa┼╝ do wielu mniejszych miejscowo┼Ťci w og├│le nie docieraj─ů poci─ůgi i autobusy lub robi─ů to bardzo rzadko. W Polsce a┼╝ czterna┼Ťcie milion├│w os├│b mieszka na terenach gmin, kt├│re nie organizuj─ů komunikacji publicznej. Pandemia COVID-19 pog┼é─Öbi┼éa ten negatywny trend, o czym ┼Ťwiadczy przypadek Gruczna, wsi z kujawsko – pomorskiego. Kiedy┼Ť mo┼╝na by┼éo stosunkowo ┼éatwo dojecha─ç stamt─ůd autobusem do po┼éo┼╝onych w pobli┼╝u miast: Bydgoszczy i ┼Üwiecia. ÔÇ×Po koronawirusie wr├│ci┼é rozk┼éad jazdy komunikacji miejskiej, ale autobusy PKS przesta┼éy kursowa─ç i teraz do po┼éudnia nie mamy jak wyjecha─ç ze wsiÔÇŁ ÔÇô narzeka┼éa jedna z mieszkanek w czerwcu 2020 roku. W takiej sytuacji ludzie s─ů skazani na korzystanie z samochod├│w zamiast transportu zbiorowego, cho─ç dla klimatu korzystniejsze by┼éoby to drugie. Zamiast obwinia─ç si─Ö, ┼╝e nie konsumujemy dostatecznie ÔÇ×zielonoÔÇŁ, powinni┼Ťmy skupi─ç si─Ö na tego rodzaju strukturalnych trudno┼Ťciach. W ko┼äcu podstawow─ů przyczyn─ů korzystania z wysokoemisyjnych produkt├│w jest to, ┼╝e s─ů one naj┼éatwiej, a czasem jedyn─ů dost─Öpn─ů mo┼╝liwo┼Ťci─ů. Zmiana tego stanu rzeczy by┼éaby skuteczniejsza ni┼╝ indywidualne po┼Ťwi─Öcenia. Jako pojedynczy konsumenci nie mamy za┼Ť wi─Ökszej szansy przebi─ç si─Ö do ┼║r├│de┼é problem├│w klimatycznych. Emma Marris, ameryka┼äska pisarka, w tek┼Ťcie napisanym dla ÔÇ×New York TimesaÔÇŁ stara si─Ö zobrazowa─ç t─Ö my┼Ťl za pomoc─ů liczb. Zaczyna od przytoczenia bada┼ä Energy Information Administration, z kt├│rych wynika, ┼╝e ka┼╝dy mieszkaniec USA wyemitowa┼é w 2018 roku przeci─Ötnie oko┼éo szesnastu ton dwutlenku w─Ögla. Nast─Öpnie wspomina o swoim zaanga┼╝owaniu w ruch, kt├│rego celem jest powstrzymanie budowy gazoci─ůgu w Oregonie.

„Je┼Ťli zostanie uko┼äczony, to b─Ödzie on emitowa┼é rocznie r├│wnowa┼╝no┼Ť─ç ponad 36,8 miliona ton dwutlenku w─Ögla. Blisko 42 tysi─ůce osob przed┼éo┼╝y┼éo swoje uwagi agencji pa┼ästwowej, domagaj─ůc si─Ö odmowy przyznania zezwolenia na projekt. Gdyby uda┼éo si─Ö nam zatrzyma─ç budow─Ö, ka┼╝da z tych osob mo┼╝e przypisa─ç sobie 1/42 000 zas┼éugi w zapobie┼╝eniu tym emisjom ÔÇô wychodzi oko┼éo 876 ton na osob─Ö! Osi─ůgni─Öcie podobnego wyniku w pojedynk─Ö zaj─Ö┼éoby 54 lata bezemisyjnego ┼╝ycia”.

W porz─ůdku, ale czy takie wyliczenia nie s─ů naiwne? Ju┼╝ cho─çby dlatego, ┼╝e powstrzymanie budowy jednego ruroci─ůgu oznacza, i┼╝ gdzie indziej trzeba b─Ödzie wyprodukowa─ç r├│wnowa┼╝no┼Ť─ç energii, kt├│r─ů mia┼é on dostarcza─ç, i raczej nie odb─Ödzie si─Ö to w spos├│b ca┼ékowicie bezemisyjny. To prawda, ┼╝e nie da si─Ö dok┼éadnie przeliczy─ç korzy┼Ťci z zakazu budowy takich projekt├│w, ale te┼╝ nie o to chodzi Marris ÔÇô jej wyliczenia maj─ů zobrazowa─ç prosty argument: dzia┼éania zbiorowe s─ů skuteczniejsze ni┼╝ indywidualne. Je┼Ťli poradzimy sobie z emisjami gaz├│w cieplarnianych, to dzi─Öki temu, ┼╝e przestaniemy je produkowa─ç na masow─ů skal─Ö, a nie dlatego, ┼╝e konsumenci b─Öd─ů mieli mo┼╝liwo┼Ť─ç ┼éatwego i wzgl─Ödnie taniego u┼╝ywania wysokoemisyjnych ┼║r├│de┼é energii lub powsta┼éych przy ich u┼╝yciu produkt├│w, ale odm├│wi─ů w odruchu bohaterskiej odpowiedzialno┼Ťci za planet─Ö. Jeszcze dobitniej wyrazi┼é t─Ö my┼Ťl George Monbiot. Je┼╝eli naprawd─Ö zale┼╝y nam na redukcji emisji gaz├│w cieplarnianych, toÔÇŽ przesta┼ämy wydobywa─ç i sprzedawa─ç paliwa kopalne, kt├│re s─ů ich ┼║r├│d┼éem:

„Wi─Ökszo┼Ť─ç rz─ůd├│w bogatych pa┼ästw namawia swoich obywateli, aby ci korzystali rzadziej z produkt├│w zwi─Ökszaj─ůcych emisje dwutlenku w─Ögla. Mamy u┼╝ywa─ç energooszcz─Ödnych ┼╝ar├│wek, ociepla─ç mieszkania od wewn─ůtrz, od┼é─ůcza─ç telewizory od pr─ůdu. Innymi s┼éowy, proponuj─ů polityk─Ö klimatyczn─ů skupion─ů na stronie popytowej. Nie dostrzegam natomiast polityki poda┼╝owej. Nikt nie pr├│buje zredukowa─ç poda┼╝y paliw kopalnych”.

Monbiot stawia spraw─Ö jasno. Je┼Ťli nie b─Ödziemy wydobywali paliw kopalnych, nikt nie b─Ödzie ich kupowa┼é ani korzysta┼é z produkt├│w, kt├│rych dzia┼éanie jest od nich uzale┼╝nione. Podobne podej┼Ťcie proponuj─ů autorzy A Planet to Win: ÔÇ×Pierwszym krokiem do zatrzymania katastrofy klimatycznej jest zostawienie paliw kopalnych, kt├│re s─ů jej przyczyn─ů, w ziemi, do czego przekonuj─ů rdzenni mieszka┼äcy stoj─ůcy na czele protest├│w przeciw budowie ruroci─ůg├│w Dakota Access i Keystone XLÔÇŁ. Oczywi┼Ťcie, w rzeczywisto┼Ťci to nie jest takie proste.

Wiadomo, ┼╝e tak rygorystyczny plan wymaga┼éby na dobry pocz─ůtek zar├│wno ogromnych inwestycji w bezemisyjne lub niskoemisyjne ┼║r├│d┼éa energii, jak i na┼éo┼╝enia surowych ogranicze┼ä na wydobywanie oraz sprzeda┼╝ ju┼╝ wydobytych paliw kopalnych. Ale znowu ÔÇô chodzi przede wszystkim o podkre┼Ťlenie prostej rzeczy: jaki sens ma namawianie indywidualnych os├│b do ograniczenia swojego wk┼éadu w emisje gaz├│w cieplarnianych, skoro ca┼éa nasza gospodarka jest skonstruowana w taki spos├│b, ┼╝eby te emisje generowa─ç? To tak, jakby┼Ťmy zorganizowali przyj─Öcie, na kt├│rym jako g┼é├│wne danie serwujemy go┼Ťciom fast foody, doradzaj─ůc im jednocze┼Ťnie, ┼╝e dla w┼éasnego dobra powinni si─Ö powstrzyma─ç przed ich spo┼╝ywaniem. Skoro zale┼╝y nam na zdrowiu naszych go┼Ťci, to mo┼╝e by┼éoby lepiej przygotowa─ç dla nich inne dania, a nie ─çwiczy─ç si┼é─Ö ich woli? A patrz─ůc od strony zaproszonych os├│b, lepiej zrobiliby, gdyby wsp├│lnie interweniowali i sk┼éonili nas do zmiany menu, a nie podejmowali na w┼éasn─ů r─Ök─Ö pr├│by odpowiedzialnego konsumowania.

W┬ápowy┼╝szym fragmencie pomin─Öli┼Ťmy przypisy.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś