Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Konsumenci vs obywatele

Konsumencki spos贸b my艣lenia odgrywa w krajach rozwini臋tych wa偶n膮 rol臋 i przynajmniej cz臋艣ciowo t艂umaczy, dlaczego sk艂aniamy si臋 ku pewnym sposobom dzia艂ania bardziej ni偶 ku innym. Warto mu si臋 wi臋c przyjrze膰 dok艂adniej.
Konsumenci vs obywatele

Dzi臋ki uprzejmo艣ci wydawnictwa publikujemy fragment ksi膮偶ki Tomasza Markiewki 鈥Zmieni膰 艣wiat raz jeszcze. Jak wygra膰 walk臋 o klimat鈥 (Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2021, rozdzia艂 鈥濳onsumenci vs obywatele鈥).

Pierwszym hitem ksi膮偶kowym Naomi Klein, znanej kanadyjskiej dziennikarki, by艂o No Logo 鈥 opowie艣膰 o tym, jak 艣wiatowe marki staj膮 si臋 coraz wa偶niejsz膮 i coraz niebezpieczniejsz膮 cz臋艣ci膮 naszego 艣wiata. Jak przyznaje sama autorka, na spotkaniach z czytelniczkami i czytelnikami jest wci膮偶 zasypywana pytaniami nawi膮zuj膮cymi do tego bestselleru. Wiele z nich powtarza si臋 od lat: 鈥濲akie rodzaje tenis贸wek mog臋 kupowa膰?鈥; 鈥濲akie marki s膮 etyczne?鈥; 鈥濭dzie kupujesz swoje ubrania?鈥; 鈥濩o mog臋 zrobi膰 jako jednostka, aby zmieni膰 艣wiat?鈥. 艁atwo zauwa偶y膰, 偶e wszystkie te pytania obracaj膮 si臋 wok贸艂 indywidualnych decyzji konsumenckich. Tak wygl膮da tryb domy艣lny mieszka艅c贸w zachodnich demokracji. Kiedy widzimy jaki艣 problem 鈥 na przyk艂ad nieetyczne dzia艂ania wielkich koncern贸w 鈥 pierwsz膮 my艣l膮 jest: co ja, jako jednostka, jako konsument, mog臋 z tym zrobi膰? To jest nasz spos贸b na zostanie super bohaterami. Iron Man ma sw贸j pancerz, my mamy karty kredytowe i wyszukiwark臋 internetow膮, za pomoc膮 kt贸rej odszukujemy etyczne marki i zielone produkty.

Sk膮d si臋 bierze taka postawa? Dlaczego tak 艂atwo prze艂膮czamy si臋 w tryb konsumencki? 鈥濨ycie konsumentem to wszystko, co znamy鈥 鈥 wyja艣nia kr贸tko Klein. Ma racj臋. Pytam czasem moich student贸w, kiedy ostatnio my艣leli o sobie jako obywatelach. Najcz臋stsza odpowied藕 brzmi: przy wyborach. Je艣li w og贸le. A kiedy my艣leli o sobie jako konsumentach? To proste 鈥 dzi艣. Ponownie, tak jak w przypadku niech臋ci do polityki, nie s膮dz臋, aby byli wyj膮tkiem. Raczej 艣wiadectwem regu艂y, pod kt贸r膮 podpada wi臋kszo艣膰 z nas. Guy Shrubsole postanowi艂 sprawdzi膰 za pomoc膮 Google Ngram, czyli archiwum zawieraj膮cego kilka milion贸w ksi膮偶ek, jak cz臋sto na przestrzeni ostatnich dwustu lat pojawia艂y si臋 w nich angielskie s艂owa citizen (obywatel) i consumer (konsument). Okaza艂o si臋, 偶e oko艂o 1970 roku consumer wyprzedzi艂 pod wzgl臋dem cz臋stotliwo艣ci wyst膮pie艅 citizen, i tak zosta艂o do dzi艣. Podobne rezultaty da艂o przebadanie brytyjskiej prasy, a konkretnie 鈥濭uardiana鈥 i 鈥濼imesa鈥: w obu przypadkach ju偶 od kilkudziesi臋ciu lat s艂owo consumer pojawia si臋 cz臋艣ciej ni偶 citizen. Ta zmiana j臋zykowa symbolizuje g艂臋bsz膮 zmian臋 spo艂eczn膮. 鈥濲a, obywatel鈥 鈥 to nasz str贸j od艣wi臋tny, 鈥濲a, konsument鈥 鈥 to nasza codzienno艣膰.

Dlatego musimy dokona膰 wr臋cz pewnego wysi艂ku, aby zrozumie膰, 偶e dysponujemy te偶 innymi 艣rodkami dzia艂ania ni偶 tylko konsumenckimi. Paradoksalnie, mo偶e w tym pom贸c zerkni臋cie w stron臋 kraj贸w peryferyjnych, w kt贸rych powstaje wi臋kszo艣膰 luksusowych towar贸w sprzedawanych przez zachodnie marki: od smartfon贸w po modne ciuchy. Naomi Klein wspomina, 偶e podczas pracy nad No Logo uda艂a si臋 do Indonezji i na Filipiny, aby 鈥瀞potka膰 ludzi produkuj膮cych ubrania i elektronik臋 kupowan膮 przeze mnie i moich znajomych鈥. Kiedy odwiedzi艂a tamtejsze fabryki, zauwa偶y艂a ze zdziwieniem, 偶e pracownicy i pracownice nosili ubrania z logo firm, dla kt贸rych harowali za marne pieni膮dze. Automatycznie w艂膮czy艂 si臋 jej typowy spos贸b my艣lenia zachodniej aktywistki: dlaczego ci ludzie to robi膮? Czy nie powinni si臋 raczej buntowa膰 przeciwko tym firmom i ostentacyjnie odrzuca膰 oferowane przez nie produkty? Z b艂臋du wyprowadzi艂 j膮 cz艂onek miejscowej organizacji pracowniczej. Jak pisze Klein:

„dla niego i jego znajomych indywidualna konsumpcja nie by艂a dzia艂aniem politycznym. Nasza si艂a polega nie na tym, co robimy jako pojedyncze osoby, ale na tym, co robimy jako grupa 鈥 jako cz臋艣膰 du偶ego, zorganizowanego, nastawionego na konkretny cel ruchu. W jego przypadku oznacza艂o to organizowanie pracownik贸w, strajkowanie w celu wywalczenia lepszych warunk贸w pracy, a ostatecznie uzyskanie prawa do za艂o偶enia zwi膮zku zawodowego. Nie mia艂o najmniejszego znaczenia, co jad艂e艣 na lunch albo w co si臋 ubra艂a艣”.

Oczywi艣cie, nie mo偶na sprowadzi膰 r贸偶nicy mi臋dzy lud藕mi, z kt贸rymi styka si臋 Klein na swoich spotkaniach autorskich, a pracownikami z Filipin i Indonezji do prostego stwierdzenia, 偶e ci pierwsi s膮 bardziej przyzwyczajeni do odgrywania roli konsument贸w. Przyczyn tych odmiennych postaw jest wi臋cej.

Na przyk艂ad jako obywatele kraj贸w ciesz膮cych si臋 wzgl臋dnym dobrobytem zapomnieli艣my, 偶e wiele rzeczy, kt贸re dzi艣 bierzemy za pewnik, wywalczono dzi臋ki zbiorowym dzia艂aniom. Zwi膮zki zawodowe, o艣miogodzinny dzie艅 pracy, ubezpieczenie zdrowotne, przepisy BHP 鈥 dla nas to jest normalka. Jasne, nie zawsze dzia艂a tak, jak by艣my chcieli. Niekt贸re kraje (p贸艂nocno- zachodnia Europa) radz膮 sobie pod tym wzgl臋dem lepiej, inne (USA, Polska) gorzej, ale przyzwyczaili艣my si臋, 偶e stanowi膮 one cz臋艣膰 naszej rzeczywisto艣ci. Dlatego 艂atwo zapominamy, 偶e nie przysz艂y one same z siebie wraz z post臋pem gospodarczym, ale zosta艂y wywalczone za pomoc膮 wsp贸lnego wysi艂ku pracownik贸w i pracownic, kt贸rzy twardo walczyli o swoje prawa. Ludzie z Indonezji i Filipin byli dopiero na pocz膮tkowych etapach tej walki, wi臋c 艂atwiej by艂o im dostrzec warto艣膰 zbiorowych dzia艂a艅. Ta luka w naszej pami臋ci jest na tyle wa偶na, 偶e jeszcze do niej wr贸cimy. Niemniej konsumencki spos贸b my艣lenia odgrywa w krajach rozwini臋tych wa偶n膮 rol臋 i przynajmniej cz臋艣ciowo t艂umaczy, dlaczego sk艂aniamy si臋 ku pewnym sposobom dzia艂ania bardziej ni偶 ku innym. Warto mu si臋 wi臋c przyjrze膰 dok艂adniej.

Domy艣lacie si臋 zapewne, jaka jest puenta kr贸tkiej opowie艣ci Klein o dw贸ch postawach: 鈥瀓a, konsument鈥 vs 鈥瀖y, zorganizowana grupa obywateli/pracownik贸w鈥. Zdaniem kanadyjskiej dziennikarki, je艣li pytanie brzmi 鈥濩o mog臋 zrobi膰 dla klimatu jako jednostka?鈥, to odpowied藕 jest prosta i brutalna: nic.

Klein namawia nas do tego, aby艣my ws艂uchali si臋 w to, co m贸wi膮 nam aktywi艣ci z kraj贸w peryferyjnych:

„Pracownicy, kt贸rych spotka艂am w Indonezji i na Filipinach, wiedzieli a偶 nazbyt dobrze, 偶e rz膮dy i korporacje nie ceni膮 ich g艂osu ani nawet 偶ycia jako jednostek. Dlatego byli zmotywowani, aby dzia艂a膰 nie tylko grupowo, ale na wi臋ksz膮 skal臋 polityczn膮; aby pr贸bowa膰 zmieni膰 polityk臋 fabryk zatrudniaj膮cych tysi膮ce ludzi lub stref eksportowych, w kt贸rych pracuj膮 kolejne dziesi膮tki tysi臋cy os贸b; aby walczy膰 o prawa pracownicze w kraju licz膮cym miliony obywateli. Ich poczucie indywidualnej bezradno艣ci zamieni艂o si臋 w polityczn膮 ambicj臋, w 偶膮dania zmian strukturalnych”.

Dlaczego zachowania konsumenckie s膮 mniej skuteczne ni偶 dzia艂ania zbiorowe? Na czym dok艂adnie polega ich ograniczenie? M贸wi膮c kr贸tko, nie dotykaj膮 one podstawowego problemu: nasze sposoby konsumpcji nie s膮 jedynie wynikiem indywidualnego kaprysu, lecz konsekwencj膮 tego, jak zaprojektowano otaczaj膮c膮 nas rzeczywisto艣膰. Na przyk艂ad niekt贸re miasta s膮 budowane tak, 偶e poruszanie si臋 samochodem jest wygodniejsze ni偶 korzystanie z komunikacji publicznej. Czasem ten problem si臋ga g艂臋biej, poniewa偶 do wielu mniejszych miejscowo艣ci w og贸le nie docieraj膮 poci膮gi i autobusy lub robi膮 to bardzo rzadko. W Polsce a偶 czterna艣cie milion贸w os贸b mieszka na terenach gmin, kt贸re nie organizuj膮 komunikacji publicznej. Pandemia COVID-19 pog艂臋bi艂a ten negatywny trend, o czym 艣wiadczy przypadek Gruczna, wsi z kujawsko – pomorskiego. Kiedy艣 mo偶na by艂o stosunkowo 艂atwo dojecha膰 stamt膮d autobusem do po艂o偶onych w pobli偶u miast: Bydgoszczy i 艢wiecia. 鈥濸o koronawirusie wr贸ci艂 rozk艂ad jazdy komunikacji miejskiej, ale autobusy PKS przesta艂y kursowa膰 i teraz do po艂udnia nie mamy jak wyjecha膰 ze wsi鈥 鈥 narzeka艂a jedna z mieszkanek w czerwcu 2020 roku. W takiej sytuacji ludzie s膮 skazani na korzystanie z samochod贸w zamiast transportu zbiorowego, cho膰 dla klimatu korzystniejsze by艂oby to drugie. Zamiast obwinia膰 si臋, 偶e nie konsumujemy dostatecznie 鈥瀦ielono鈥, powinni艣my skupi膰 si臋 na tego rodzaju strukturalnych trudno艣ciach. W ko艅cu podstawow膮 przyczyn膮 korzystania z wysokoemisyjnych produkt贸w jest to, 偶e s膮 one naj艂atwiej, a czasem jedyn膮 dost臋pn膮 mo偶liwo艣ci膮. Zmiana tego stanu rzeczy by艂aby skuteczniejsza ni偶 indywidualne po艣wi臋cenia. Jako pojedynczy konsumenci nie mamy za艣 wi臋kszej szansy przebi膰 si臋 do 藕r贸de艂 problem贸w klimatycznych. Emma Marris, ameryka艅ska pisarka, w tek艣cie napisanym dla 鈥濶ew York Timesa鈥 stara si臋 zobrazowa膰 t臋 my艣l za pomoc膮 liczb. Zaczyna od przytoczenia bada艅 Energy Information Administration, z kt贸rych wynika, 偶e ka偶dy mieszkaniec USA wyemitowa艂 w 2018 roku przeci臋tnie oko艂o szesnastu ton dwutlenku w臋gla. Nast臋pnie wspomina o swoim zaanga偶owaniu w ruch, kt贸rego celem jest powstrzymanie budowy gazoci膮gu w Oregonie.

„Je艣li zostanie uko艅czony, to b臋dzie on emitowa艂 rocznie r贸wnowa偶no艣膰 ponad 36,8 miliona ton dwutlenku w臋gla. Blisko 42 tysi膮ce osob przed艂o偶y艂o swoje uwagi agencji pa艅stwowej, domagaj膮c si臋 odmowy przyznania zezwolenia na projekt. Gdyby uda艂o si臋 nam zatrzyma膰 budow臋, ka偶da z tych osob mo偶e przypisa膰 sobie 1/42 000 zas艂ugi w zapobie偶eniu tym emisjom 鈥 wychodzi oko艂o 876 ton na osob臋! Osi膮gni臋cie podobnego wyniku w pojedynk臋 zaj臋艂oby 54 lata bezemisyjnego 偶ycia”.

W porz膮dku, ale czy takie wyliczenia nie s膮 naiwne? Ju偶 cho膰by dlatego, 偶e powstrzymanie budowy jednego ruroci膮gu oznacza, i偶 gdzie indziej trzeba b臋dzie wyprodukowa膰 r贸wnowa偶no艣膰 energii, kt贸r膮 mia艂 on dostarcza膰, i raczej nie odb臋dzie si臋 to w spos贸b ca艂kowicie bezemisyjny. To prawda, 偶e nie da si臋 dok艂adnie przeliczy膰 korzy艣ci z zakazu budowy takich projekt贸w, ale te偶 nie o to chodzi Marris 鈥 jej wyliczenia maj膮 zobrazowa膰 prosty argument: dzia艂ania zbiorowe s膮 skuteczniejsze ni偶 indywidualne. Je艣li poradzimy sobie z emisjami gaz贸w cieplarnianych, to dzi臋ki temu, 偶e przestaniemy je produkowa膰 na masow膮 skal臋, a nie dlatego, 偶e konsumenci b臋d膮 mieli mo偶liwo艣膰 艂atwego i wzgl臋dnie taniego u偶ywania wysokoemisyjnych 藕r贸de艂 energii lub powsta艂ych przy ich u偶yciu produkt贸w, ale odm贸wi膮 w odruchu bohaterskiej odpowiedzialno艣ci za planet臋. Jeszcze dobitniej wyrazi艂 t臋 my艣l George Monbiot. Je偶eli naprawd臋 zale偶y nam na redukcji emisji gaz贸w cieplarnianych, to鈥 przesta艅my wydobywa膰 i sprzedawa膰 paliwa kopalne, kt贸re s膮 ich 藕r贸d艂em:

„Wi臋kszo艣膰 rz膮d贸w bogatych pa艅stw namawia swoich obywateli, aby ci korzystali rzadziej z produkt贸w zwi臋kszaj膮cych emisje dwutlenku w臋gla. Mamy u偶ywa膰 energooszcz臋dnych 偶ar贸wek, ociepla膰 mieszkania od wewn膮trz, od艂膮cza膰 telewizory od pr膮du. Innymi s艂owy, proponuj膮 polityk臋 klimatyczn膮 skupion膮 na stronie popytowej. Nie dostrzegam natomiast polityki poda偶owej. Nikt nie pr贸buje zredukowa膰 poda偶y paliw kopalnych”.

Monbiot stawia spraw臋 jasno. Je艣li nie b臋dziemy wydobywali paliw kopalnych, nikt nie b臋dzie ich kupowa艂 ani korzysta艂 z produkt贸w, kt贸rych dzia艂anie jest od nich uzale偶nione. Podobne podej艣cie proponuj膮 autorzy A Planet to Win: 鈥濸ierwszym krokiem do zatrzymania katastrofy klimatycznej jest zostawienie paliw kopalnych, kt贸re s膮 jej przyczyn膮, w ziemi, do czego przekonuj膮 rdzenni mieszka艅cy stoj膮cy na czele protest贸w przeciw budowie ruroci膮g贸w Dakota Access i Keystone XL鈥. Oczywi艣cie, w rzeczywisto艣ci to nie jest takie proste.

Wiadomo, 偶e tak rygorystyczny plan wymaga艂by na dobry pocz膮tek zar贸wno ogromnych inwestycji w bezemisyjne lub niskoemisyjne 藕r贸d艂a energii, jak i na艂o偶enia surowych ogranicze艅 na wydobywanie oraz sprzeda偶 ju偶 wydobytych paliw kopalnych. Ale znowu 鈥 chodzi przede wszystkim o podkre艣lenie prostej rzeczy: jaki sens ma namawianie indywidualnych os贸b do ograniczenia swojego wk艂adu w emisje gaz贸w cieplarnianych, skoro ca艂a nasza gospodarka jest skonstruowana w taki spos贸b, 偶eby te emisje generowa膰? To tak, jakby艣my zorganizowali przyj臋cie, na kt贸rym jako g艂贸wne danie serwujemy go艣ciom fast foody, doradzaj膮c im jednocze艣nie, 偶e dla w艂asnego dobra powinni si臋 powstrzyma膰 przed ich spo偶ywaniem. Skoro zale偶y nam na zdrowiu naszych go艣ci, to mo偶e by艂oby lepiej przygotowa膰 dla nich inne dania, a nie 膰wiczy膰 si艂臋 ich woli? A patrz膮c od strony zaproszonych os贸b, lepiej zrobiliby, gdyby wsp贸lnie interweniowali i sk艂onili nas do zmiany menu, a nie podejmowali na w艂asn膮 r臋k臋 pr贸by odpowiedzialnego konsumowania.

W聽powy偶szym fragmencie pomin臋li艣my przypisy.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij