magazyn lewicy katolickiej

Markiewka: Kwesti─Ö klimatu musimy rozwi─ůza─ç politycznie

To niepowa┼╝ne, ┼╝e w naszej popkulturze ┼éatwiej znale┼║─ç przyk┼éady wampir├│w i zombie ni┼╝ zaanga┼╝owanych politycznie obywatelek czy obywateli.
Markiewka: Kwesti─Ö klimatu musimy rozwi─ůza─ç politycznie
ilustr.: Ada Wawer

Nocowa┼éem kiedy┼Ť par─Ö przyjaci├│┼é. Wieczorem zacz─Öli k┼é├│ci─ç si─Ö o klimat. Agata by┼éa mocno przekonana o potrzebie ┼╝ycia zero waste, a Piotr pr├│bowa┼é argumentowa─ç, ┼╝e to tak naprawd─Ö bez znaczenia, bo kluczowe s─ů zmiany polityczne, kt├│re odg├│rnie wprowadz─ů te rozwi─ůzania na szerok─ů skal─Ö. Nigdy wcze┼Ťnie nie s┼éysza┼éem tak intensywnego sporu mi─Ödzy nimi. W┼é─ůczy┼éem si─Ö, stwierdzaj─ůc, ┼╝e wa┼╝ne jest i jedno, i drugie. Aby porz─ůdek zaprowadzony przez w┼éadz─Ö okaza┼é si─Ö sukcesem, kluczowe jest przekonanie spo┼éecze┼ästwa o s┼éuszno┼Ťci takich decyzji. Pan pewnie stan─ů┼éby po stronie Piotra?

Tak jak w ksi─ů┼╝ce k┼éad┼ébym nacisk na rozwi─ůzania polityczne. Aczkolwiek podkre┼Ťlam te┼╝ tam, ┼╝e je┼╝eli kto┼Ť decyduje si─Ö na osobist─ů zmian─Ö sposobu ┼╝ycia, to trzeba to doceni─ç, bo po pierwsze to jest wysi┼éek, a po drugie najwyra┼║niej jest to wa┼╝na rzecz dla tej osoby. Nie by┼ébym zwolennikiem tego, aby m├│wi─ç jej wprost, brutalnie, ┼╝e to nie ma sensu i ┼╝e powinna si─Ö wstydzi─ç, ┼╝e dokonuje odpowiedzialnych wybor├│w konsumenckich. Ale jestem za tym, aby jej m├│wi─ç, ┼╝e ostatecznie klucz do rozwi─ůzania to jest klucz polityczny, a nie osobisty i konsumencki.

Polska i ┼Ťwiat potrzebuj─ů upolitycznienia ÔÇô stwierdza pan w ksi─ů┼╝ce. To ┼Ťmia┼éa teza nad Wis┼é─ů, gdzie polityka zwykle ┼║le si─Ö kojarzy. Ale te┼╝ ┼Ťmia┼éa teza w kontek┼Ťcie walki o klimat. ┼Üwiatowi liderzy wiedz─ů o globalnym ociepleniu od czterdziestu lat i niewiele si─Ö przez ten czas wydarzy┼éo.

Mo┼╝e doprecyzuj─Ö, o co chodzi, kiedy m├│wi─Ö o upolitycznieniu klimatu. Bo cz─Östo upolitycznienie myli si─Ö z upartyjnieniem. Chodzi mi po prostu o to, ┼╝e klimat powinien sta─ç si─Ö tematem zbiorowego namys┼éu, w kt├│rym bior─ů udzia┼é politycy, obywatele i obywatelki, eksperci i ekspertki. I w tym zbiorowym namy┼Ťle demokratycznie decydujemy, jak ma wygl─ůda─ç kszta┼ét naszego ┼Ťwiata. Chodzi mi o to, ┼╝e kwesti─Ö klimatu musimy rozwi─ůza─ç politycznie, bo dotyczy ona politycznego problemu ÔÇô tego, jak maj─ů wygl─ůda─ç nasze spo┼éecze┼ästwa. Dzi┼Ť najwi─Ökszym zagro┼╝eniem jest przekonanie, ┼╝e mo┼╝na omin─ů─ç polityk─Ö, ┼╝e mo┼╝na sobie z klimatem poradzi─ç za spraw─ů samego rynku, samej technologii czy dzi─Öki samym ekspertom.

Wskaza┼éby pan jaki┼Ť przyk┼éad takiej nietrafionej interwencji?

Przed protestami ÔÇ×┼╝├│┼étych kamizelekÔÇŁ francuski rz─ůd chcia┼é technokratycznie walczy─ç ze zmianami klimatu, podnosz─ůc cen─Ö paliwa. Samo za┼éo┼╝enie by┼éo OK: jak podniesiemy cen─Ö paliwa, to ludzie b─Öd─ů go mniej kupowali, wi─Öc b─Ödziemy wprowadzali do atmosfery mniej dwutlenku w─Ögla. Ale o czym zapomniano? ┼╗e ludzie si─Ö mog─ů wkurzy─ç, je┼╝eli kto┼Ť nagle im podwy┼╝sza cen─Ö paliwa, i wyjd─ů na ulic─Ö protestowa─ç.

Rz─ůd chyba wyci─ůgn─ů┼é z tego jakie┼Ť wnioski. W odpowiedzi na ÔÇ×┼╝├│┼éte kamizelkiÔÇŁ stworzy┼é panel obywatelski, w kt├│rym rozmawiano o mo┼╝liwych rozwi─ůzaniach kryzysu klimatycznego, ale z udzia┼éem 150 losowo wybranych os├│b. Byli tam oczywi┼Ťcie eksperci, bo eksperci s─ů potrzebni, ale byli te┼╝ obywatele i by┼éy francuskie w┼éadze. I nagle si─Ö okaza┼éo, ┼╝e kiedy dopu┼Ťci si─Ö tych obywateli do g┼éosu, to oni s─ů bardzo proklimatyczni, tylko chc─ů mie─ç poczucie, ┼╝e uczestnicz─ů w dyskusji.

Oczywi┼Ťcie potem powsta┼é sp├│r zwi─ůzany z tym, ┼╝e francuski rz─ůd niezbyt ch─Ötnie wprowadza proklimatyczne rozwi─ůzania zaproponowane przez ten panel obywatelski. Ale to jest osobny problem.

Rz─ůd zadeklarowa┼é, ┼╝e ze 150 postulat├│w wcieli w ┼╝ycie prawie wszystkie.

Takie by┼éy deklaracje. Potem rozpocz─Ö┼éa si─Ö dyskusja o tym, na ile rz─ůd realizuje swoje obietnice. Ale na pewno to jest bardziej obiecuj─ůca droga, ni┼╝ narzucenie spo┼éecze┼ästwu bez ┼╝adnej demokratycznej dyskusji jakiego┼Ť rozwi─ůzania. W Polsce zwi─ůzkowiec Jaros┼éaw Niemiec m├│wi, ┼╝e g├│rnicy nie boj─ů si─Ö Grety Thunberg. Boj─ů si─Ö tego, ┼╝e politycy przyjd─ů z rozwi─ůzaniami w teczce i g├│rnicy nie b─Öd─ů mieli ┼╝adnego wp┼éywu na to, jak te rozwi─ůzania wygl─ůdaj─ů.

Ale m├│wi pan, ┼╝e najpierw musimy sobie wybra─ç tych polityk├│w. Jak wskazuje jeden z fragment├│w ksi─ů┼╝ki, ekonomia odchodzi od ÔÇ×naiwnego przekonania, ┼╝e ludzie s─ů racjonalnymi konsumentami, kt├│rzy zawsze podejmuj─ů rozs─ůdne decyzjeÔÇŁ. Podobnie mo┼╝emy powiedzie─ç o rynku politycznym.

Oczywi┼Ťcie. Ale jestem przeciwnikiem takiej postawy ÔÇô popularnej w Polsce i pewnie nie tylko w Polsce ÔÇô ┼╝e wszyscy politycy s─ů siebie warci, wszyscy k┼éami─ů i wszyscy s─ů z┼éodziejami. W ksi─ů┼╝ce opisuj─Ö strajk w fabryce General Motors w latach 1936ÔÇô1937, kt├│ry zako┼äczy┼é si─Ö powodzeniem. Dlaczego? Swoje role musieli odegra─ç bardzo r├│┼╝ni aktorzy. Z jednej strony pracownicy, kt├│rzy mieli odwag─Ö protestowa─ç, a pami─Ötajmy, ┼╝e wtedy firmy nasy┼éa┼éy policj─Ö, nawet Gwardi─Ö Narodow─ů, na strajkuj─ůcych robotnik├│w. Ale nie mog┼éo zabrakn─ů─ç tak┼╝e polityk├│w ÔÇô punktem prze┼éomowym by┼é moment, w kt├│rym General Motors prosi gubernatora stanu Michigan o pozwolenie na u┼╝ycie przemocy. I gubernator si─Ö nie zgadza. Domy┼Ťlam si─Ö, ┼╝e gdyby┼Ťmy pogrzebali w jego biografii, okaza┼éoby si─Ö, ┼╝e nie by┼é politykiem idealnym. Ale nie by┼é te┼╝ ÔÇô jak si─Ö okazuje ÔÇô politykiem fatalnym, bo potrafi┼é podj─ů─ç w tym wypadku dobr─ů decyzj─Ö.

Namawia┼ébym wi─Öc aktywist├│w do tego, ┼╝eby nie bali si─Ö polityk├│w i nie mierzyli ich wszystkich jedn─ů miar─ů, a jednocze┼Ťnie ÔÇô ┼╝eby wywierali na nich nieustann─ů presj─Ö. Bo druga strona medalu jest taka, ┼╝e gdyby nie strajk pracowniczy, ten gubernator niczego by nie zrobi┼é.

To teraz aktor zwany spo┼éecze┼ästwem. W ÔÇ×Zmieni─ç ┼Ťwiat raz jeszczeÔÇŁ pokazuje pan pozytywne przyk┼éady spo┼éecznego przebudzenia. Wci─ů┼╝ dobrze maj─ů si─Ö jednak niewiedza, negacjonizm, oboj─Ötno┼Ť─çÔÇŽ

To jest znowu kwestia popularyzowania pewnych postaw. Moim zdaniem ┼Ťwietnie robi to w Polsce M┼éodzie┼╝owy Strajk Klimatyczny, kt├│ry popularyzuje po pierwsze wiedz─Ö na temat klimatu, a po drugie postaw─Ö polegaj─ůc─ů na zaanga┼╝owaniu politycznym. Bo przecie┼╝ taka intencja stoi za tymi dzia┼éaniami, samo s┼éowo ÔÇ×strajkÔÇŁ, kt├│re jest tam obecne, pokazuje, ┼╝e razem, zbiorowo wychodzimy i sprzeciwiamy si─Ö polityce nie tylko naszego rz─ůdu, ale w og├│le polityce wszystkich rz─ůd├│w na ┼Ťwiecie.

W mediach, kt├│re ÔÇô jak pan wspomina ÔÇô kiedy┼Ť eksponowa┼éy g┼éosy denialist├│w klimatycznych, teraz wybrzmiewa g┼éos m┼éodych aktywist├│w i aktywistek.

Szkoda tylko, ┼╝e media traktuj─ů te protesty troch─Ö z g├│ry. Kiedy widz─ů obywatelskie zaanga┼╝owanie m┼éodzie┼╝y, nie po┼Ťwi─Öcaj─ů mu dostatecznie du┼╝o miejsca. To nadal jest podej┼Ťcie na zasadzie ÔÇ×jak to fajnie, ┼╝e dzieci sobie co┼Ť tam robi─ůÔÇŁ, nie traktuje si─Ö tego jako powa┼╝nej cz─Ö┼Ťci debaty publicznej.

Przywo┼éuje pan Jonathana Aldreda, ekonomist─Ö z Cambridge, kt├│ry wskazuje, ┼╝e filarem pocovidowych gospodarek zamiast wydajno┼Ťci powinna sta─ç si─Ö odporno┼Ť─ç, tak by by┼éy gotowe na najgorsze scenariusze. Pan por├│wnuje to do budowy domu, kt├│ry musi spe┼énia─ç wymogi bezpiecze┼ästwa, by zosta┼é oddany do u┼╝ytku. Nie postawimy jednak wsp├│lnego domu, je┼Ťli nie b─Ödzie porozumienia co do wyboru projektu. Rz─ůd zapowiada Polski ┼üad. A czy sta─ç nas na nowy konsensus? Zd─ů┼╝ymy zawczasu czy utkwimy w k┼é├│tniach?

Moim zdaniem jest szansa na nowy konsensus. Tylko ┼╝eby si─Ö zgodzi─ç na jaki┼Ť projekt, trzeba wiedzie─ç, gdzie dok┼éadnie ten dom stanie. Bo kiedy wszyscy zdadz─ů sobie spraw─Ö na przyk┼éad z tego, ┼╝e mo┼╝e by─ç zalany, to wtedy ┼éatwiej b─Ödzie si─Ö dogada─ç co dalej. Dlatego tak wa┼╝ne jest dla mnie to, ┼╝eby┼Ťmy rozpoznali, jak powa┼╝na jest sytuacja, jak du┼╝a jest skala zagro┼╝e┼ä klimatycznych. Wracaj─ůc do tego ekonomisty: ja si─Ö z nim zupe┼énie zgadzam, ┼╝e to jest co┼Ť, co zlekcewa┼╝yli┼Ťmy: odporno┼Ť─ç na zagro┼╝enia. Bo ci─ůgle tkwili┼Ťmy w tym paradygmacie wydajno┼Ťci, kt├│ry na poz├│r wydaje si─Ö sensowny. R├│bmy wszystko jak najefektywniejÔÇŽ Tylko co oznacza efektywno┼Ť─ç w przypadku ochrony zdrowia? To oznacza mniej wi─Öcej tyle, ┼╝e wszystkiego jest na styk. I je┼╝eli nie ma jakiego┼Ť wielkiego kataklizmu, to ÔÇ×na stykÔÇŁ mo┼╝e jako tako dzia┼éa─ç. Ale kiedy nagle pojawia si─Ö pandemia, to ÔÇ×na stykÔÇŁ ju┼╝ nie dzia┼éa i mamy ogromny problem.

Pandemia ujawni┼éa katastrof─Ö, a jednak nie jest a┼╝ takim zagro┼╝eniem jak widmo kryzysu klimatycznego, kt├│re przed nami. A pan wci─ů┼╝ wierzy, ┼╝e z kryzysem klimatycznym jeste┼Ťmy w stanie sobie poradzi─ç.

Je┼╝eli tylko wyci─ůgniemy w┼éa┼Ťciwe wnioski. I jestem za tym, ┼╝eby wskazywa─ç na optymistyczne aspekty tego, co si─Ö dzieje w naszym ┼Ťwiecie. We┼║my na przyk┼éad to, co dzieje si─Ö w Stanach Zjednoczonych, gdzie wybory prezydenckie wygra┼é Joe Biden. On mia┼é reputacj─Ö polityka centrowego, zachowawczego, kt├│ry przywr├│ci status quo sprzed Donalda Trumpa. I rzeczywi┼Ťcie by┼é takim politykiem przez kilkana┼Ťcie, kilkadziesi─ůt lat. Ale pierwsze decyzje pokaza┼éy, ┼╝e co┼Ť si─Ö zmieni┼éo w jego podej┼Ťciu. Zacz─ů┼é od wielkiej inwestycji ÔÇô dwa biliony dolar├│w na radzenie sobie z pandemi─ů, a potem pojawi┼éy kolejne propozycje, tak┼╝e zwi─ůzane z klimatem. Szkoda tylko, ┼╝e na razie blokowane przez republikan├│w i cz─Ö┼Ť─ç umiarkowanego skrzyd┼éa demokrat├│w. Tu wracamy do tego, ┼╝e nie ob─Ödzie si─Ö bez pot─Ö┼╝nej presji spo┼éecze┼ästwa na polityk├│w.

Wydaje mi si─Ö, ┼╝e osoby ┼Ťwiadome kryzysu klimatycznego i konieczno┼Ťci szybkich zmian cz─Östo popadaj─ů w nastroje defetystyczne: jest ┼║le, potrzeba niezw┼éocznych radykalnych reakcji, dzieje si─Ö za ma┼éo, nie zd─ů┼╝ymy. Popularny dokument ÔÇ×Mo┼╝na panikowa─çÔÇŁ z profesorem Szymonem Malinowskim w roli g┼é├│wnej raczej nie nastraja pozytywnie. Pa┼äska ksi─ů┼╝ka przekonuje, ┼╝e je┼Ťli si─Ö zmobilizujemy, to zd─ů┼╝ymy. I ┼╝e wiemy jak, bo mamy pozytywne wzorce. Wystarczy przypomnie─ç sobie osi─ůgni─Öcia poprzednich pokole┼ä i zaanga┼╝owa─ç si─Ö.

Ruchy ekologiczne i takie osoby jak profesor Malinowski bardzo dobrze u┼Ťwiadamiaj─ů nam skal─Ö zagro┼╝e┼ä. Ale potrzebujemy te┼╝ czego┼Ť, co zainspiruje nas do dzia┼éania. Istotne jest to, ┼╝eby nie odda─ç walkowerem walki o optymizm. Bo s─ů tacy ludzie, kt├│rzy maj─ů optymistyczne przes┼éanie, ale nie doceniaj─ů skali zagro┼╝e┼ä. M├│wi─Ö tu na przyk┼éad o technooptymistach, czyli osobach przekonanych, ┼╝e ju┼╝ za chwil─Ö pojawi─ů si─Ö rozwi─ůzania technologiczne, kt├│re sprawi─ů, ┼╝e ca┼éa ta dyskusja o kryzysie klimatycznym b─Ödzie nieaktualna. Moim zdaniem to jest naiwny optymizm, niebezpieczny optymizm, kt├│ry zani┼╝a skal─Ö wyzwania, a jednocze┼Ťnie mo┼╝e by─ç przyci─ůgaj─ůcy dla wielu os├│b, kt├│re poszukuj─ů pozytywnej narracji. A jeszcze gorsza jest sugestia, ┼╝e to wszystko za┼éatwi rynek i w┼éa┼Ťciwie wystarczy si─Ö przygl─ůda─ç, jak jego mechanizmy same rozwi─ůzuj─ů ten problem.

Pan proponuje optymizm realistyczny?

Moje przes┼éanie do wszystkich os├│b, kt├│re zdaj─ů sobie spraw─Ö ze skali zagro┼╝enia i nie chc─ů jej minimalizowa─ç, jest takie, ┼╝eby┼Ťmy mieli te┼╝ jak─ů┼Ť pozytywn─ů narracj─Ö.

A patrz─ůc mniej optymistycznie ÔÇô kto jest dzi┼Ť dla naszego domu najwi─Ökszym zagro┼╝eniem?

Takich zagro┼╝e┼ä mo┼╝na wymieni─ç kilka. Zagro┼╝eniem s─ů z pewno┼Ťci─ů wp┼éywy firm paliwowych: wiemy ju┼╝, ┼╝e przez lata lekcewa┼╝y┼éy skal─Ö zagro┼╝enia, pomimo tego, ┼╝e by┼éy jej ┼Ťwiadome. Ma┼éo tego. Niekt├│re chowa┼éy wyniki swoich bada┼ä i nie dzieli┼éy si─Ö nimi ze spo┼éecze┼ästwem.

Drugim negatywnym bohaterem s─ů oczywi┼Ťcie politycy. W ksi─ů┼╝ce opisuj─Ö przyk┼éad Ronalda Reagana, moim zdaniem jednej z os├│b najbardziej odpowiedzialnych za to, jak wygl─ůda nasza sytuacja obecnie. Bo on akurat obj─ů┼é rz─ůdy wtedy, kiedy nasza wiedza na temat globalnego ocieplenia by┼éa ju┼╝ wystarczaj─ůco du┼╝a, aby mo┼╝na by┼éo podj─ů─ç jakie┼Ť dzia┼éania.

I kiedy co┼Ť ju┼╝ w ameryka┼äskiej polityce drgn─Ö┼éo.

Tak, na prze┼éomie lat siedemdziesi─ůtych i osiemdziesi─ůtych zacz─Öto podejmowa─ç pierwsze decyzje w sprawie klimatu. Co prawda nie┼Ťmia┼ée ÔÇô powo┼éywano r├│┼╝ne komisje, kt├│re mia┼éy dok┼éadniej zbada─ç tematÔÇŽ I wtedy przychodzi Reagan, kt├│ry m├│wi w┼éa┼Ťciwie wprost, ┼╝e on ma to gdzie┼Ť. Chce nawet rozwi─ůza─ç agencje zajmuj─ůce si─Ö tym problemem. A kiedy prezydent USA daje do zrozumienia, ┼╝e nie ma zamiaru nic zrobi─ç, ka┼╝dy inny mo┼╝e powiedzie─ç: skoro Stany niczego nie robi─ů, to dlaczego my mamy robi─ç? Tak tworzy si─Ö niebezpieczny efekt domina.

Trzecim aktorem, kt├│ry ma sporo na sumieniu, s─ů media, kt├│re te┼╝ przez lata lekcewa┼╝y┼éy problem, dawa┼éy doj┼Ť─ç do g┼éosu denialistom klimatycznym. Niby kierowa┼éy si─Ö pluralizmem, ale tak naprawd─Ö by┼é to brak odpowiedzialno┼Ťci ÔÇô nie weryfikowa┼éy tego, co ci ludzie pisz─ů, nie kontrowa┼éy tego, co m├│wi─ů. Na szcz─Ö┼Ťcie obecnie media (z pewnymi niechlubnymi wyj─ůtkami) nie pozwalaj─ů sobie na promowanie denializmu klimatycznego tak jak jeszcze kilka, kilkana┼Ťcie lat wcze┼Ťniej.

Czwartym takim zbiorowym graczem s─ů fundamentali┼Ťci rynkowi. Ludzie, kt├│rzy najpierw lekcewa┼╝yli globalne ocieplenie, bo nie pasowa┼éo im do koncepcji, ┼╝e rynek mo┼╝e mie─ç jakiekolwiek skutki uboczne. A teraz, kiedy uznaj─ů, ┼╝e klimat si─Ö zmienia i ┼╝e jest to wynikiem dzia┼éalno┼Ťci cz┼éowieka, pr├│buj─ů nas przekonywa─ç, ┼╝e najgorsze, co mo┼╝emy zrobi─ç, to p├│j┼Ť─ç w interwencjonizm pa┼ästwowy. ┼╗e rynek sam te problemy rozwi─ů┼╝e.

Jak sobie popatrzymy w Polsce, sk─ůd si─Ö brali najs┼éynniejsi deniali┼Ťci klimatyczni, to zobaczymy, ┼╝e to byli cz─Östo w┼éa┼Ťnie fundamentali┼Ťci rynkowi. Leszek Balcerowicz, kt├│ry przekonywa┼é, ┼╝e zagro┼╝eniem dla Polski nie jest globalne ocieplenie, tylko proklimatyczna polityka Unii Europejskiej. Forum Obywatelskiego Rozwoju, kt├│re wypu┼Ťci┼éo dokument z k┼éamliw─ů informacj─ů, ┼╝e to czynniki naturalne odpowiadaj─ů za globalne ocieplenie, a nie cz┼éowiek. Witold Gadomski, kt├│ry do dzisiaj upiera si─Ö, ┼╝e zagro┼╝enia klimatyczne nie s─ů wcale tak du┼╝e, jak si─Ö s─ůdzi. Sebastian Stodolski z ÔÇ×Dziennika Gazety PrawnejÔÇŁ, kt├│ry pisa┼é, ┼╝e globalne ocieplenie to wynik dzia┼éalno┼Ťci S┼éo┼äca. Wszystko to s─ů albo ekonomi┼Ťci, albo dziennikarze ekonomiczni zakochani w wolnym rynku.

Media mo┼╝na by te┼╝ zgani─ç za to, ┼╝e spor─ů przeszkod─ů w walce o klimat s─ů r├│wnie┼╝ mocno w nas zakorzenione kapitalistyczne wzorce. Rola ┼Ťrodk├│w masowego przekazu w ich utrwalaniu jest istotna. Kultura indywidualizmu ma si─Ö dobrze.

Kiedy spojrzymy na histori─Ö, widzimy, ┼╝e to jednak nie bojkoty konsumenckie sprawi┼éy, ┼╝e kobiety uzyska┼éy prawa wyborcze, to nie bojkoty konsumenckie sprawi┼éy, ┼╝e niekt├│re przynajmniej kraje sko┼äczy┼éy z dyskryminacj─ů spo┼éeczno┼Ťci LGBT+, to nie bojkoty konsumenckie sprawi┼éy, ┼╝e znie┼Ťli┼Ťmy niewolnictwo, to nie bojkoty konsumenckie sprawi┼éy, ┼╝e wywalczyli┼Ťmy o┼Ťmiogodzinny dzie┼ä pracyÔÇŽ To oczywi┼Ťcie ┼Ťwietnie, je┼╝eli kto┼Ť decyduje si─Ö na zmian─Ö stylu ┼╝ycia, ale ostatecznie rozwi─ůzanie le┼╝y w dzia┼éaniach politycznych, a nie w radzeniu sobie na w┼éasn─ů r─Ök─Ö.

Dobro wsp├│lne. To idea, kt├│ra pana zdaniem mo┼╝e nas poci─ůgn─ů─ç do dzia┼éa┼ä i odmieni─ç posta─ç ┼Ťwiata. Cytuje pan Fransa De Waala: ÔÇ×Zwykle nie my┼Ťlimy o dobru wsp├│lnym, ale wyczulone na nie s─ů wszystkie organizmy ┼╝yj─ůce w grupach. Wszyscy jedziemy na tym samym w├│zku. Skoro dotyczy to wszystkich naczelnych, to o ile bardziej prawdziwe musi by─ç w odniesieniu do naszego w┼éasnego gatunku, w kt├│rym wyst─Öpuj─ů tak z┼éo┼╝one spo┼éecze┼ästwaÔÇŁ. Ale obok tej grupolubno┼Ťci ludzki gatunek ma te┼╝ sk┼éonno┼Ť─ç do podzia┼éu ┼Ťwiata na ÔÇ×sw├│jÔÇŁ i ÔÇ×obcyÔÇŁ. ÔÇ×Podobnie jak szympansy ludzie s─ů silnie terytorialni i przypisuj─ů mniejsz─ů warto┼Ť─ç ┼╝yciu obcych ni┼╝ cz┼éonkom w┼éasnej grupyÔÇŁ ÔÇô to te┼╝ s┼éowa De Waala. Trudno o dobro wsp├│lne, je┼Ťli zwa┼╝ymy na rozmaite interesy r├│┼╝nych grup klasowych czy etnicznych.

Dla mnie nawet samo powiedzenie, ┼╝e cz┼éowiek jest zdolny zar├│wno do dbania o dobro wsp├│lne, jak te┼╝ do egoizmu grupowego, jest optymistyczne. W naszej debacie publicznej pokutuje nadal przekonanie, ┼╝e cz┼éowiek jest w og├│le z natury egoistyczny, ┼╝e nie ma w nas ┼╝adnego pierwiastka, kt├│ry wi─ůza┼éby si─Ö z dobrem wsp├│lnym. Cytuj─Ö De Waala mi─Ödzy innymi po to, ┼╝eby obali─ç to przekonanie, ┼╝e my z natury jeste┼Ťmy egoistyczni. Ot├│┼╝ mo┼╝emy by─ç i tacy, i tacy. Od nas zale┼╝y wyb├│r, jak─ů ┼Ťcie┼╝k─ů pod─ů┼╝ymy.

Ostatecznie globalne ocieplenie, jak sama nazwa wskazuje, jest globalnym problemem i musimy radzi─ç sobie z nim wsp├│lnie. Oczywi┼Ťcie ÔÇ×wsp├│lnieÔÇŁ nie znaczy: ÔÇ×lekcewa┼╝─ůc r├│┼╝nice klasoweÔÇŁ. Bo ju┼╝ pandemia pokaza┼éa, ┼╝e my niby do┼Ťwiadczamy pandemii razem ÔÇô i w pewnym sensie jest to prawda ÔÇô ale do┼Ťwiadczamy jej jednak troch─Ö inaczej. Inaczej miliarder, a inaczej zwolniona osoba, kt├│r─ů zatrudniano na umowie ┼Ťmieciowej w jakiej┼Ť restauracji.

I jak zwykle ci─Ö┼╝ar spada w najwi─Ökszym stopniu na tych najubo┼╝szych.

Przy czym ja staram si─Ö przekonywa─ç, ┼╝e je┼╝eli dzielimy sobie ┼Ťwiat na tych ÔÇô powiedzmy umownie ÔÇô bogatych, kt├│rzy b─Öd─ů do┼Ťwiadczali skutk├│w globalnego ocieplenia w stosunkowo ma┼éym stopniu, i reszt─Ö, kt├│rzy b─Öd─ů ich do┼Ťwiadczali w stopniu bardzo du┼╝ym, to z ka┼╝dym rokiem ta druga grupa b─Ödzie coraz wi─Öksza. Bo na pocz─ůtku w rubryczce ÔÇ×resztaÔÇŁ znajduj─ů si─Ö mieszka┼äcy Afryki, Ameryki Po┼éudniowej i Azji, ale je┼╝eli nadal b─Ödziemy lekcewa┼╝y─ç zagro┼╝enie, to za chwil─Ö zaczn─ů si─Ö do niej zalicza─ç ubo┼╝si cz┼éonkowie spo┼éecze┼ästw europejskich, a je┼Ťli p├│jdziemy jeszcze krok dalej, to stanie si─Ö tak nawet z europejsk─ů klas─ů ┼Ťredni─ů.

Dlaczego?

Bo to tak jak z epidemiami. Jeszcze dwa lata temu byli┼Ťmy przekonani, ┼╝e epidemie to jest co┼Ť, co si─Ö zdarza w Afryce czy Azji i tam stanowi wielki problem, ale u nas, w bogatych krajach europejskich, jest to problem anegdotyczny. Tymczasem przysz┼éa pandemia i okaza┼éo si─Ö, ┼╝e tak┼╝e du┼╝a cz─Ö┼Ť─ç mieszka┼äc├│w bogatych kraj├│w europejskich odczuwa jej powa┼╝ne skutki.

Tak wi─Öc rzeczywi┼Ťcie istniej─ů tu r├│┼╝ne interesy, ale to jest jeden z tych przyk┼éad├│w, przy kt├│rych mo┼╝na si─Ö odwo┼éa─ç do podzia┼éu nawet nie 99 procent kontra 1 procent ludzko┼Ťci, tylko pewnie 99,99 procent kontra 0,01 procent. Bo tak to b─Ödzie ostatecznie wygl─ůda┼éo, je┼╝eli nie we┼║miemy sobie do serca skutk├│w globalnego ocieplenia. Moim zdaniem u┼Ťwiadomienie sobie tego, jak wielu z nas dotkn─ů konsekwencje kryzysu klimatycznego, jest pewnym lekiem na to, o czym pan m├│wi┼é: ┼╝e mo┼╝emy p├│j┼Ť─ç w egoizmy grupowe albo narodowe. Je┼Ťli u┼Ťwiadomimy sobie, ┼╝e ostatecznie zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç z nas odczuje te skutki, i to dramatycznie, to by─ç mo┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç podzia┼é├│w ÔÇô kto w jakim miejscu na ┼Ťwiecie mieszka, jaki kto ma kolor sk├│ry albo kto jak─ů ma orientacj─Ö seksualn─ů ÔÇô oka┼╝e si─Ö tak naprawd─Ö nieistotna.

ÔÇ×Czyni─ůc integracj─Ö ubogich i trosk─Ö o ┼Ťrodowisko centralnym punktem cel├│w spo┼éecznych, mo┼╝emy generowa─ç prac─Ö, jednocze┼Ťnie ucz┼éowieczaj─ůc nasze otoczenie. Zapewniaj─ůc powszechny doch├│d podstawowy, uwalniamy ludzi i umo┼╝liwiamy im godn─ů prac─Ö na rzecz spo┼éeczno┼Ťci. Stosuj─ůc bardziej intensywne metody agroekologiczne do uprawy ┼╝ywno┼Ťci, regenerujemy ┼Ťwiat przyrody, tworzymy miejsca pracy i bior├│┼╝norodno┼Ť─ç oraz ┼╝yjemy lepiej.

Wszystko to oznacza wyznaczanie cel├│w dobra wsp├│lnego dla rozwoju cz┼éowieka, zamiast stosowania fa┼észywych za┼éo┼╝e┼ä nies┼éawnej teorii skapywania, twierdz─ůcej, ┼╝e rozwijaj─ůca si─Ö gospodarka uczyni nas wszystkich bogatszymi. Skupiaj─ůc si─Ö na ziemi, pracy i mieszkaniu, mo┼╝emy odzyska─ç zdrowe relacje ze ┼Ťwiatem i rozwija─ç si─Ö, s┼éu┼╝─ůc innymÔÇŁ.

Czyje to s┼éowa?

Nie wiem, czy to jest dobry strza┼é, ale mo┼╝e papie┼╝a Franciszka.

To jest bardzo dobry strza┼é. Tak papie┼╝ ko┼äczy swoj─ů ostatni─ů ksi─ů┼╝k─Ö ÔÇ×Powr├│─çmy do marze┼ä. Droga ku lepszej przysz┼éo┼ŤciÔÇŁ. Tu te┼╝ pojawia si─Ö kategoria ÔÇ×dobra wsp├│lnegoÔÇŁ. Zreszt─ů, jakby si─Ö cofn─ů─ç o kilka lat, podtytu┼é papieskiej ekologicznej encykliki ÔÇ×Laudato siÔÇÖÔÇŁ brzmi ÔÇ×W trosce o wsp├│lny domÔÇŁ. Czy Ko┼Ťci├│┼é mo┼╝e by─ç sojusznikiem w walce o klimat?

Mo┼╝e by─ç, aczkolwiek nie musi. Ten fragment, kt├│ry pan zacytowa┼é, w du┼╝ej mierze pokrywa si─Ö z tym, co pisz─Ö w ksi─ů┼╝ceÔÇŽ

Nie wiadomo, czy papie┼╝ czyta┼é wcze┼Ťniej Markiewk─Ö, czy Markiewka s┼éucha┼é papie┼╝a.

Wed┼éug mnie jest jeszcze inaczej. Nie trzeba siebie nawzajem czyta─ç, aby tworzy─ç r├│┼╝nego rodzaju sojusze. Nie jest tajemnic─ů, ┼╝e istnieje du┼╝e napi─Öcie mi─Ödzy Ko┼Ťcio┼éem katolickim a r├│┼╝nymi cz─Ö┼Ťciami spo┼éecze┼ästwa. I to napi─Öcie jest ÔÇô przynajmniej moim zdaniem ÔÇô generowane przez Ko┼Ťci├│┼é. Ale akurat w tej jednej sprawie jest mo┼╝liwy sojusz ponad podzia┼éami i tutaj mo┼╝na si─Ö dogada─ç, je┼Ťli naszym g┼é├│wnym celem b─Ödzie dobro wsp├│lne. Te s┼éowa papie┼╝a Franciszka s─ů na to dowodem, tylko Ko┼Ťci├│┼é musia┼éby je sobie wzi─ů─ç do serca. A kiedy na przyk┼éad w najtrudniejszych momentach pandemii pada┼éy argumenty, ┼╝e otwieranie ko┼Ťcio┼é├│w zagra┼╝a ca┼éemu spo┼éecze┼ästwu, cz─Ö┼Ť─ç polskich ksi─Ö┼╝y zdawa┼éa si─Ö nie do ko┼äca to rozumie─ç.

Powiedzia┼ébym, ┼╝e tutaj jest troch─Ö tak samo jak z natur─ů cz┼éowieka ÔÇô jest potencja┼é zar├│wno do tego, ┼╝eby Ko┼Ťci├│┼é odegra┼é dobr─ů rol─Ö, jak i do tego, ┼╝eby odegra┼é z┼é─ů rol─Ö.

ÔÇ×Lekcewa┼╝enie punktu widzenia i interesu biedniejszych jest jedn─ů z przyczyn, dla kt├│rych dzia┼éania w sprawie globalnego ocieplenia by┼éy tak opiesza┼ée. Bogaci i wp┼éywowi uwa┼╝ali, ┼╝e to nie jest ich problemÔÇŁ. Okazuje si─Ö, ┼╝e ju┼╝ uwa┼╝aj─ů. Obok ÔÇ×Zmieni─ç ┼Ťwiat raz jeszcze. Jak wygra─ç walk─Ö o klimatÔÇŁ Tomasza Markiewki na rynku ukaza┼éa si─Ö ostatnio ksi─ů┼╝ka ÔÇ×Jak ocali─ç ┼Ťwiat od katastrofy klimatycznejÔÇŁ Billa Gatesa.

To wspaniale, ┼╝e przynajmniej cz─Ö┼Ť─ç z tych mo┼╝nych i bogatych zdaje sobie spraw─Ö ze skali zagro┼╝enia. Ten cytat z mojej ksi─ů┼╝ki odnosi┼é si─Ö g┼é├│wnie do szef├│w firm paliwowych i do tego, czemu firmy te nie zareagowa┼éy na doniesienia o globalnym ociepleniu. Nie zareagowa┼éy z prostego powodu. Przez ostatnich kilkadziesi─ůt lat bardziej op┼éaca┼éo im si─Ö udawanie, ┼╝e nie ma problemu, i uprawianie business as usual, ni┼╝ przyznanie, ┼╝e problem istnieje. Z Billem Gatesem sprawa jest troch─Ö inna, bo on nie jest szefem firmy paliwowej, chocia┼╝ jest nadal twarz─ů Microsoftu, a Microsoft nale┼╝y do stowarzyszenia o nazwie National Association of Manufacturers, kt├│re lobbowa┼éo przeciwko udzia┼éowi USA w porozumieniu paryskim na rzecz klimatu.

Tutaj wida─ç, jak skomplikowany jest problem. Mamy Billa Gatesa, kt├│ry s┼éusznie m├│wi, ┼╝e trzeba walczy─ç z globalnym ociepleniem, i mamy jego firm─Ö, kt├│ra te┼╝ na poz├│r jest bardzo zielona i proekologiczna, ale jednocze┼Ťnie nale┼╝y do organizacji pr├│buj─ůcej zatrzyma─ç walk─Ö ze zmianami klimatu. To r├│wnie┼╝ jest w─ůtek, kt├│ry podejmuj─Ö ÔÇô skupiajmy si─Ö nie na tym, co te najpot─Ö┼╝niejsze osoby deklaruj─ů, nie na tym, czy bior─ů prysznice albo czy pisz─ů dobre ksi─ů┼╝ki, tylko na tym, jakie decyzje biznesowe podejmuj─ů. Chcia┼ébym, ┼╝eby kto┼Ť przeprowadzaj─ůcy wywiad z Billem Gatesem zada┼é mu wprost pytania: do jakich organizacji nale┼╝y Microsoft, jakie s─ů plany biznesowe Microsoftu, w co w ci─ůgu ostatnich trzydziestu czy czterdziestu lat inwestowa┼é Microsoft, jakie s─ů jego powi─ůzania z bran┼╝─ů paliwow─ů? To s─ů moim zdaniem najwa┼╝niejsze pytania, kt├│re nale┼╝y zadawa─ç ludziom pot─Ö┼╝nym i wp┼éywowym. Aczkolwiek, powt├│rz─Ö, to ju┼╝ jest jaki┼Ť krok do przodu, ┼╝e jeden z najbardziej znanych miliarder├│w na ┼Ťwiecie m├│wi wprost, ┼╝e globalne ocieplenie jest problemem.

Sk─ůdin─ůd ciekawe, ┼╝e skupianie si─Ö na indywidualnej konsumpcji mo┼╝e w nas, zwyk┼éych zjadaczach chleba, wywo┼éywa─ç nadmierne poczucie winy, a w przypadku os├│b najbogatszych mo┼╝e stanowi─ç pozytywny PR. Jak w s┼éynnym wywiadzie Dominiki Kulczyk, w kt├│rym m├│wi┼éa, ┼╝e stara si─Ö bra─ç prysznic, a nie k─ůpa─ç w wannie, ┼╝eby pom├│c klimatowi. W ten spos├│b mo┼╝ni i wp┼éywowi mog─ů odsun─ů─ç uwag─Ö od tych naprawd─Ö istotnych pyta┼ä i zrobi─ç sobie dobry PR zwierzeniami, ┼╝e bior─ů prysznic. A to przecie┼╝ nie ma znaczenia.

Najbardziej nieoczekiwanym fragmentem ÔÇ×Zmieni─ç ┼Ťwiat raz jeszczeÔÇŁ wyda┼é mi si─Ö ten, w kt├│rym poszukuj─ůc pozytywnych wzorc├│w spo┼éecznego aktywizmu w kulturze masowej, analizuje pan popularne seriale. Mo┼╝e kolejnym krokiem b─Ödzie napisanie scenariusza dla polskiej produkcji? Ksi─ů┼╝ka pokazuje, ┼╝e potrafi pan zapala─ç do walki.

Nie wiem, czy ja si─Ö do tego nadaj─Ö, ale na pewno by┼éoby ┼Ťwietnie, gdyby takie scenariusze powstawa┼éy. Staram si─Ö przekona─ç, ┼╝e popkultura podsuwa nam ca┼ée mn├│stwo strategii indywidualnego radzenia sobie z rzeczywisto┼Ťci─ů. Na przyk┼éad sitcomy przekonuj─ů widz├│w, ┼╝e mog─ů realizowa─ç si─Ö w karierze zawodowej, w ┼╝yciu mi┼éosnym, mog─ů si─Ö realizowa─ç jako ojciec czy jako matka, mog─ů si─Ö realizowa─ç w jakim┼Ť swoim ma┼éym ┼Ťwiatku. Ale bardzo rzadko podpowiadaj─ů nam, ┼╝e mo┼╝emy si─Ö te┼╝ realizowa─ç politycznie, anga┼╝uj─ůc si─Ö we wsp├│ln─ů spraw─Ö walki o lepszy ┼Ťwiat. Je┼╝eli pojawiaj─ů si─Ö postacie zaanga┼╝owane, na przyk┼éad ekologicznie, to cz─Östo s─ů ukazywane jako dziwacy, ekscentrycy nieumiej─ůcy wpasowa─ç si─Ö w wymogi wsp├│┼éczesnego spo┼éecze┼ästwa ÔÇô mo┼╝e sympatyczni, ale jednak odszczepie┼äcy.

Uwa┼╝am, ┼╝e by┼éoby fantastycznie, gdyby┼Ťmy w popkulturze mieli te┼╝ pozytywne przyk┼éady zaanga┼╝owania politycznego. Tak jak mamy seriale, w kt├│rych kto┼Ť robi karier─Ö w biznesie modowym, kto┼Ť robi karier─Ö akademick─ů, a kto┼Ť inny robi karier─Ö w aktorstwie. Niech w jakim┼Ť serialu pojawi si─Ö te┼╝ posta─ç, kt├│ra spe┼énia si─Ö w zaanga┼╝owaniu politycznym.

To jednak troch─Ö niepowa┼╝ne, ┼╝e w naszej popkulturze ┼éatwiej znale┼║─ç przyk┼éady wampir├│w i zombie ni┼╝ przyk┼éady zaanga┼╝owanych politycznie obywatelek czy obywateli.

Mo┼╝emy powiedzie─ç, ┼╝e zombie to katastrofa klimatyczna, a obywatel i obywatelka to ten superbohater, kt├│ry mo┼╝e j─ů powstrzyma─ç.

Pami─Ötam, ┼╝e starano si─Ö w ten spos├│b interpretowa─ç ÔÇ×Gr─Ö o tronÔÇŁ, ┼╝e tam si─Ö toczy walka mi─Ödzy kr├│lestwami, a wszyscy lekcewa┼╝─ů prawdziwe zagro┼╝enie, jakim s─ů nieumarli. I mia┼éaby to by─ç analogia do naszego ┼Ťwiata, w kt├│rym toczymy spory polityczne, a lekcewa┼╝ymy rzeczywiste niebezpiecze┼ästwo, kt├│re wisi nad nami wszystkimi, czyli globalne ocieplenie. Ale dobrze by by┼éo, gdyby┼Ťmy nie musieli polega─ç tylko na analogiach i metaforycznym odczytaniu. Zamiast Jona Snowa jako metafory zaanga┼╝owanego obywatela potrzebujemy w serialach i filmach przyk┼éad├│w dos┼éownych. Zamiast zombie jako metafory globalnego ocieplenia zmiana klimatu powinna si─Ö pojawia─ç wprost.

Globalne ocieplenie ju┼╝ jest sk┼éadnikiem naszej rzeczywisto┼Ťci. Dlaczego nie mia┼éoby by─ç sk┼éadnikiem naszej popkultury?

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś