Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Su艂tanowi, co su艂ta艅skie? Religia a polityka w klasycznym islamie

Zerwanie z klasycznym islamskim konsensem w sprawie polityki jest jednym z g艂贸wnych punkt贸w odr贸偶niaj膮cych islam jako religi臋 od ruchu ochrzczonego mianem islamizmu. A przestrze艅 polityczna, kt贸ra nie ma oparcia bezpo艣rednio w religii, jest przecie偶 w klasycznej islamskiej koncepcji pa艅stwa do艣膰 rozleg艂a.

ilustr.: Dominika Hoyle

ilustr.: Dominika Hoyle


Rzekomy islamski brak rozdzia艂u religii od polityki 鈥 zazwyczaj przeciwstawiany chrze艣cija艅skiej formule 鈥瀋esarzowi, co cesarskie鈥 鈥 w publicznym dyskursie na temat islamu wszed艂 ju偶 do kanonu niepotrzebuj膮cych 偶adnego udowadniania aksjomat贸w. Tak samo jednak jak w przypadku sprowadzania chrze艣cija艅skiego stanowiska w tej kwestii do jednego wersu Ewangelii ignorujemy o wiele bardziej z艂o偶on膮 histori臋 interpretacyjn膮, tak te偶 i teza o braku rozdzia艂u 鈥瀔o艣cio艂a od pa艅stwa鈥 w islamie jest w du偶ym stopniu ahistorycznym sloganem. To has艂o oderwane od rzeczywistego, bardziej zniuansowanego modelu, jaki ta religia wypracowa艂a sobie w swym okresie klasycznym 鈥 zar贸wno na poziomie teoretycznym, jak i praktycznym.
Mi臋dzy islamem a islamizmem
殴r贸d艂em takiego redukcjonizmu wydaje si臋 twierdzenie, 偶e w islamie nie istnieje sfera profanum, a ka偶dy czyn muzu艂manina uwa偶any jest za 鈥瀝eligijny鈥 oraz wymagaj膮cy usankcjonowania i uregulowania przez jaki艣 wers Koranu b膮d藕 precedens z 偶ycia Proroka. Wed艂ug takiej tezy聽profanum nie istnieje r贸wnie偶 na poziomie politycznym. W efekcie domniemana kompletno艣膰 szariatu oraz jego rzekomy status jedynego pa艅stwowego prawa nie pozostawia ludziom 偶adnej autonomii w zakresie ustalania porz膮dku spo艂ecznego, politycznego i ekonomicznego.
Chocia偶 twierdzenia te s膮 popularne zar贸wno w艣r贸d niekt贸rych muzu艂man贸w, jak i w艣r贸d krytyk贸w islamu, to z punktu widzenia normatywnej muzu艂ma艅skiej tradycji interpretacyjnej s膮 one 鈥瀢ynalezion膮 tradycj膮鈥. Jej korzenie nie si臋gaj膮 przy tym dalej ni偶 pisma ideologicznych architekt贸w islamizmu z pierwszej po艂owy XX wieku. My艣liciele ci, szukaj膮c po upadku kalifatu 艣wie偶ych modeli ideologicznych w nowych dla islamu realiach pa艅stw narodowych, do艣膰 艣wiadomie odst膮pili od klasycznego islamskiego konsensu w kwestii polityki. Na kszta艂t ich my艣li mia艂y wp艂yw takie czynniki jak postkolonialna alienacja muzu艂man贸w od ich klasycznego dziedzictwa intelektualnego, popularne w owym okresie idee totalitarne oraz postrzeganie religijnego establishmentu jako stra偶nik贸w narzucanego przez Zach贸d status quo. W艂a艣nie to zerwanie z klasyczn膮 tradycj膮 jest jednym z g艂贸wnych punkt贸w odr贸偶niaj膮cych 鈥瀒slam鈥 jako religi臋 od ruchu ochrzczonego mianem 鈥瀒slamizmu鈥.
Klasyczny islam wbrew stereotypom
Ju偶 sam Prorok islamu wskaza艂 na fakt, 偶e nie wszystkie sfery 偶ycia wymagaj膮 objawienia czy odwo艂ania si臋 do praw religii. Wbrew powszechnemu przekonaniu, wed艂ug kt贸rego ka偶dy jego czyn musi by膰 na艣ladowany przez muzu艂man贸w jako 鈥瀝eligijny鈥, islamskie 藕r贸d艂a tekstowe zawieraj膮 szereg porad Proroka dla jego wyznawc贸w 鈥 dotycz膮cych na przyk艂ad metod rolnictwa czy taktyki wojennej. Prorok zaznacza przy nich, 偶e s膮 to tylko jego opinie, a nie Boskie objawienie, w zwi膮zku z czym wierni maj膮 pe艂ne prawo stosowa膰 w ich miejsce sw贸j w艂asny os膮d. W jednym z takich przekaz贸w (zawartym w 鈥濻ahih Muslim鈥, jednym z dw贸ch najistotniejszych w islamie sunnickim 藕r贸de艂 prorockich precedens贸w okre艣lanych zbiorczo mianem sunny), Prorok stwierdza wr臋cz: 鈥濿y wiecie lepiej (ni偶 ja) w swoich sprawach dotycz膮cych tego 艣wiata (antum a鈥榣am bi amr dunjakum)鈥. P贸藕niejsza muzu艂ma艅ska tradycja interpretacyjna rozwija t臋 my艣l, wprowadzaj膮c podzia艂 na sunn臋 taszri’ijja, czyli ustanawiaj膮c膮 precedensy do na艣ladowania, oraz sunn臋 ghejr taszri’ijja, czyli zwyczaje Proroka wynikaj膮ce z jego osobistych opinii, preferencji czy aktualnych okoliczno艣ci. Te ostatnie, cho膰 bywaj膮 w艣r贸d muzu艂man贸w przedmiotem nabo偶nego na艣ladownictwa, nie s膮 szariackimi nakazami, w zwi膮zku z czym pozostaj膮 ca艂kowicie opcjonalne.
Na poziomie politycznym natomiast klasyczny islam wprowadza kategori臋 sijasa (we wsp贸艂czesnym j臋zyku arabskim s艂owo to oznacza po prostu 鈥瀙olityka鈥), czyni膮c z niej 鈥 a nie z szariatu 鈥 g艂贸wn膮 domen臋 zarz膮dzania i administracji pa艅stwem. Sijasa to sfera decyzji nale偶膮cych do w艂adcy, kt贸re oparte s膮 na bie偶膮cych, dora藕nych potrzebach politycznych, ekonomicznych i spo艂ecznych i kt贸re nie wymagaj膮 odwo艂ywania si臋 do tekst贸w objawionych ani szariackich precedens贸w. Jest to wi臋c sfera 鈥炁泈iecka鈥 w tym sensie, 偶e tworzy polityczn膮 przestrze艅 zachowuj膮c膮 du偶y stopie艅 autonomii od religii. Istotne jest podkre艣lenie, 偶e zwolnienie z obowi膮zku opierania swoich decyzji na objawieniu nie dotyczy tylko najwy偶szego w艂adcy 鈥 kalifa 鈥 ale ka偶dego szczebla administracji pa艅stwowej: od lokalnych zarz膮dc贸w po policj臋. Przestrze艅 polityczna, kt贸ra nie ma oparcia bezpo艣rednio w religii, jest wi臋c w klasycznej islamskiej koncepcji pa艅stwa do艣膰 rozleg艂a.
Szariat pozostawa艂 natomiast g艂贸wnie oddolnym kodeksem 鈥 wype艂niaj膮cym przestrze艅 spo艂eczn膮 przez oddzia艂ywanie zasadniczo niezale偶nych od w艂adzy centralnej instytucji religijnych (takich jak meczety, gildie uczonych i o艣rodki religijnej edukacji). Poza s膮dami cywilnymi, w kt贸rych nominowani przez w艂adc贸w s臋dziowie (qadi) rozstrzygali g艂贸wnie na podstawie szariatu, relacja polityki i religii polega艂a przede wszystkim na tym, 偶e duchowni udzielali w艂adcom sankcji religijnej (i czasami porady), w zamian za co ci drudzy pozostawiali im szerok膮 autonomi臋 i nie wtr膮cali si臋 w sprawy religijne. Na marginesie mo偶na doda膰, 偶e centralizacja i regulacja duchowie艅stwa oraz wcielenie go w pa艅stwow膮 biurokracj臋 nast膮pi艂o dopiero w XVI/XVII wieku w Imperium Osma艅skim, rozpoczynaj膮c okres podrz臋dnej, a nie r贸wnoleg艂ej(!), roli religii wzgl臋dem polityki.
W praktyce wi臋c religia i w艂adza operowa艂y, jak pisze Hazem Kandil, 鈥瀢 oddzielnych, cho膰 krzy偶uj膮cych si臋 sferach, czasami ze sob膮 negocjuj膮c, czasami wchodz膮c w konflikt, g艂贸wnie jednak omijaj膮c si臋 nawzajem przy zachowaniu minimalnych tar膰鈥. Przyk艂adem na to, jak kategoria sijasy pozwala艂a na wype艂nienie przestrzeni politycznej ca艂ym systemem prawnym niezale偶nym od oddelegowanego do przestrzeni cywilnej szar艂atu, by艂o wprowadzone w kalifacie osma艅skim prawo Kanun.
Muzu艂ma艅ska my艣l polityczna
Powy偶szy stan rzeczy znalaz艂 swoje odzwierciedlenie w wyartyku艂owanej przez Abu al-Hasana al-Mawardiego (偶yj膮cego w latach 972鈥1058) klasycznej muzu艂ma艅skiej my艣li politycznej. Chocia偶 jego dzie艂o 鈥濧l-Ahkam al-Sultanija鈥 mia艂o na celu g艂贸wnie religijn膮 legitymizacj臋 zastanej rzeczywisto艣ci politycznej, to sta艂o si臋 absolutnym standardem i normatywnym stanowiskiem politycznym islamu sunnickiego, od kt贸rego p贸藕niejsi uczeni (w艂膮cznie z takimi gigantami my艣li islamu jak Abu Hamid Muhammad al-Ghazali) odbiegali co najwy偶ej w kosmetycznych szczeg贸艂ach.
Opieraj膮c si臋 na Mawardim, klasyczna my艣l polityczna islamu skupia艂a si臋 niemal ca艂kowicie na osobie w艂adcy, jego prerogatyw i obowi膮zk贸w. Mawardi i inni polityczni my艣liciele klasycznego islamu wyliczali warunki, jakie musia艂 spe艂nia膰 kalif, ustalali dopuszczalne sposoby obj臋cia przez niego w艂adzy oraz debatowali nad tym, czy mo偶na usun膮膰 go ze stanowiska. Wyznaczali r贸wnie偶 zakres jego obowi膮zk贸w. I cho膰 og贸lnikowo wspominali na przyk艂ad o obronie religii (rozumianej g艂贸wnie jako umo偶liwianie ludziom jej praktykowania), to jednak wi臋kszo艣膰 owych obowi膮zk贸w by艂a 鈥炁泈iecka鈥 鈥 ochrona granic, karanie przest臋pc贸w, utrzymywanie armii, organizacja administracji podatkowej, wyp艂acanie wynagrodze艅, zarz膮dzanie funduszami publicznymi, wyznaczanie urz臋dnik贸w i tak dalej.
W drugim co do wielko艣ci nurcie islamu 鈥 szyizmie 鈥 my艣l polityczna r贸wnie偶 skupia艂a si臋 na w艂adcy, a w艂a艣ciwie na jego nieobecno艣ci. Wed艂ug teologii szyizmu jedynym prawowiernym przyw贸dc膮 pa艅stwa muzu艂ma艅skiego mo偶e by膰 jeden z dwunastu Imam贸w, uznawanych przez szyit贸w za nast臋pc贸w Proroka. Poniewa偶 ostatni z nich wed艂ug teologii szyickiej pozostaje od setek lat w ukryciu i ma pojawi膰 si臋 ponownie dopiero w czasach ostatecznych, klasyczne szyickie stanowisko wobec polityki opiera si臋 na uznaniu 鈥 niech臋tnym i zdystansowanym 鈥 ka偶dego tymczasowego w艂adcy, uzurpuj膮cego si艂膮 rzeczy w艂adz臋 Imama.
Wed艂ug klasycznej my艣li muzu艂ma艅skiej, pa艅stwo by艂o wi臋c 鈥瀒slamskie鈥 tak d艂ugo, jak rz膮dzi艂 nim w艂adca b臋d膮cy muzu艂maninem i spe艂niaj膮cy pewne minimalne warunki 鈥 sprawowanie rz膮d贸w prawa chroni膮cych przed anarchi膮, zapewnianie ludziom przestrzeni praktykowania religii oraz podtrzymywanie muzu艂ma艅skiej to偶samo艣ci pa艅stwa. Poniewa偶 szczeg贸艂y rz膮dzenia pozostawione by艂y sferze sijasy, my艣l klasyczna nie zna charakterystycznego dla wsp贸艂czesnego islamizmu modelu 鈥瀙a艅stwa islamskiego鈥 z centraln膮 rol膮 szariatu jako kompletnego i jedynego pa艅stwowego prawa. Jednym istotnym wyj膮tkiem, niewywieraj膮cym wi臋kszego wp艂ywu na my艣l klasyczn膮, ale wskrzeszonym wsp贸艂cze艣nie przez salafizm oraz islamizm, by艂 hanbalicki teolog Taqi al-Din Ahmad Ibn Tajmijja (zmar艂y w 1328). Negowa艂 on potrzeb臋 istnienia kalifatu, dopuszczaj膮c istnienie nie tylko wielu osobnych pa艅stw muzu艂ma艅skich, ale te偶 r贸偶nych form administracji, podkre艣laj膮c jednak, 偶e podstawow膮 funkcj膮 pa艅stwa jest wprowadzanie szariatu. Teori臋 sw膮 okre艣li艂 mianem 鈥瀞ijasa szar鈥檌ja鈥 (polityka szariacka). To jednak, jako si臋 rzek艂o, wyj膮tek, a nie regu艂a.
Nie oznacza to oczywi艣cie pe艂nego rozdzia艂u 鈥瀔o艣cio艂a od pa艅stwa鈥, z jakim mamy do czynienia we wsp贸艂czesnym zachodnim chrze艣cija艅stwie. W przeciwie艅stwie do zachodniego sekularyzmu, kt贸ry wkroczy艂 na scen臋 jako 鈥瀗owy szeryf w mie艣cie鈥 i oddelegowa艂 religi臋 do sfery prywatnej, islamska 艣wiecko艣膰 jest rezultatem faktu, i偶 klasyczne prawo religijne samo narzuca sobie granic臋, umieszczaj膮c znaczn膮 cz臋艣膰 przestrzeni politycznej w strefie zasadniczo od religijnego prawa niezale偶nej. Jednocze艣nie nie odmawia jednak religii prawa do prominentnego miejsca w przestrzeni publicznej i istotnego wp艂ywu na kszta艂t spo艂ecze艅stwa.
***
鈥濪opuszczenie do g艂osu przedstawicieli wszelkich mniejszo艣ci 鈥 tak偶e muzu艂ma艅skiej 鈥 to kwestia nie tylko etyki dziennikarskiej. To kwestia zwyk艂ej przyzwoito艣ci鈥 鈥撀przekonywa艂a Emina Ragipovi膰 w聽tek艣cie 鈥濵uzu艂manie bez g艂osu鈥. Dlatego zapraszamy przedstawicieli i聽przedstawicielki mniejszo艣ci na nasze 艂amy, by mogli m贸wi膰 sami o聽sobie i聽we w艂asnym imieniu o聽Polsce, Europie i聽艣wiecie.
***
Pozosta艂e teksty z聽bie偶膮cego numeru dwutygodnika 鈥濳ontakt鈥 mo偶na znale藕膰聽tutaj.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij