magazyn lewicy katolickiej

Stawiszy┼äski: ┼╗yjemy w iluzji

Pomi─Ödzy tym, jak ┼╝ycie faktycznie wygl─ůda, a tym, jak si─Ö o nim rozmawia w g┼é├│wnym nurcie kultury, jest przepa┼Ť─ç.
Stawiszyński: Żyjemy w iluzji
ilustr.: Zofia Klamka

Z Tomaszem Stawiszy┼äskim, filozofem i eseist─ů, autorem ksi─ů┼╝ki ÔÇ×Ucieczka od bezradno┼ŤciÔÇŁ, rozmawia Mateusz Luft.

Po co pisa─ç takie depresyjne ksi─ů┼╝ki? ÔÇ×Ucieczka od bezradno┼ŤciÔÇŁ to tytu┼é zwiastuj─ůcy nadziej─Ö. A tymczasem ksi─ů┼╝ka zaczyna si─Ö od rozdzia┼éu o ┼Ťmierci, a p├│┼║niej jest jeszcze mniej weso┼éo.

Zwiastuj─ůcy nadziej─Ö? HmÔÇŽ Twoje pytanie wiele m├│wi o tej ksi─ů┼╝ce. W jednej z ksi─Ögarni internetowych redaktor dokona┼é modyfikacji opisu tak, ┼╝eby by┼é bardziej zach─Öcaj─ůcy. W miejsce zdania ÔÇ×Dlaczego uciekamy od bezradno┼Ťci?ÔÇŁ wstawi┼é ÔÇ×Jak uciec od bezradno┼Ťci?ÔÇŁ. Tak jakby ta ksi─ů┼╝ka mia┼éa by─ç instrukcj─ů, jak tego dokona─ç, a jest dok┼éadnie odwrotnie.

Proponuj─Ö, ┼╝eby zakwestionowa─ç podzia┼é na rzeczy weso┼ée, o kt├│rych nale┼╝y m├│wi─ç, i depresyjne, ciemne, kt├│re nale┼╝y trzyma─ç od siebie z daleka. Po co rozmawia─ç o tych drugich, skoro mo┼╝emy rozmawia─ç tylko o sprawach weso┼éych ÔÇô oto dominuj─ůcy w dzisiejszym ┼Ťwiecie punkt widzenia, z kt├│rym staram si─Ö polemizowa─ç.

Gdyby rzeczywisto┼Ť─ç by┼éa taka jak w naszych ideologiach, kulturze, ┼Ťwiatopogl─ůdach ÔÇô pe┼éna euforii, zadowolenia, szcz─Ö┼Ťcia, wolno┼Ťci, witalno┼Ťci i sprawno┼Ťci, to bym tej ksi─ů┼╝ki nie napisa┼é. Wzi─Ö┼éa si─Ö ona bowiem z poczucia g┼é─Öbokiego dysonansu pomi─Ödzy tym, jak ┼╝ycie faktycznie wygl─ůda, a tym jak si─Ö o nim rozmawia w g┼é├│wnym nurcie kultury.

Ksi─ů┼╝k─Ö mo┼╝na podzieli─ç na dwie osobne cz─Ö┼Ťci. Pierwsze trzy rozdzia┼éy stanowi─ů opowie┼Ť─ç o wypieraniu z kultury ┼Ťmierci, straty i smutku. Pozosta┼ée rozdzia┼éy opisuj─ů r├│┼╝ne strategie, jakie stosujemy, ┼╝eby tej triady nie dostrzega─ç.

Czy to jest przypadek, ┼╝e pisa┼ée┼Ť w cieniu ┼Ťmiertelnego zagro┼╝enia dla naszej cywilizacji i mroku, jakim jest pandemia?

Pisanie na ten temat planowa┼éem ju┼╝ od dawna. Umow─Ö z wydawnictwem podpisa┼éem kilka lat temu. Pierwotnie chcia┼éem napisa─ç ksi─ů┼╝k─Ö o do┼Ťwiadczeniu kryzysu ÔÇô na r├│┼╝nych poziomach: indywidualnym i zbiorowym ÔÇô ale tak┼╝e o kryzysie jako stanie permanentnym, nieodwo┼éalnie wpisanym w egzystencj─Ö cz┼éowieka. Kryzysie, kt├│rego staramy si─Ö unikn─ů─ç za wszelk─ů cen─Ö, ale kt├│ry jest nie do unikni─Öcia. Chodzi┼éem wok├│┼é tego tematu do┼Ť─ç d┼éugo, ale dopiero pandemia okaza┼éa si─Ö czasem, w kt├│rym r├│┼╝ne elementy uk┼éadanki znalaz┼éy si─Ö na swoich miejscach. Wtedy te┼╝ wpad┼éem na to kluczowe s┼éowo: ÔÇ×bezradno┼Ť─ç” jako powszechne odczucie, kt├│re wcze┼Ťniej wiele os├│b mog┼éo pr├│bowa─ç od siebie oddziela─ç.

Do czasu pandemii wielu z nas funkcjonowa┼éo niczym ksi─ů┼╝─Ö Siddhartha, kt├│remu przez pierwsze lata ┼╝ycia ojciec odsuwa┼é sprzed oczu wszelkie znamiona starzenia si─Ö, przemijalno┼Ťci, ┼Ťmierci, choroby. W pewnym momencie tytu┼éowy bohater wydosta┼é si─Ö jednak poza pa┼éac, zobaczy┼é chorego, umieraj─ůcego ┼╝ebraka i zrozumia┼é na czym polega ┼╝ycie. Podobnie pandemia ka┼╝demu ÔÇô niezale┼╝nie od wieku, statusu spo┼éecznego, po┼éo┼╝enia w hierarchii spo┼éecznej ÔÇô postawi┼éa przed oczami krucho┼Ť─ç i ┼Ťmiertelno┼Ť─ç. Z wyj─ůtkiem zwolennik├│w teorii spiskowych oczywi┼Ťcie, kt├│rzy istnienia pandemii nie uznaj─ů. O nich tak┼╝e w ÔÇ×UcieczceÔÇŁ sporo napisa┼éem.

Ta sytuacja, naturalnie, nie wzi─Ö┼éa si─Ö znik─ůd. O wypieraniu tych zasadniczych aspekt├│w ludzkiego do┼Ťwiadczenia sporo ju┼╝ w XX wieku napisano. Jest to przecie┼╝ efekt uboczny p├│┼║nej nowoczesno┼Ťci. Rozw├│j technologii informacyjnych, medi├│w, medycyny sprawi┼éy, ┼╝e wyparcie bolesnej strony ludzkiego do┼Ťwiadczenia w takiej skali sta┼éo si─Ö mo┼╝liwe.

Niekt├│rzy wskazaliby oczywistego winnego ÔÇô kapitalizm.

Kapitalizm oczywi┼Ťcie ma co┼Ť zasadniczego do powiedzenia w tej sprawie, bo w┼é─ůcza kategori─Ö ÔÇ×op┼éacalno┼ŤciÔÇŁ, ÔÇ×jednostki efektywnejÔÇŁ, ÔÇ×efektywnej si┼éy roboczejÔÇŁ. Kiedy┼Ť bardziej uznawano realno┼Ť─ç ┼Ťmierci, straty i smutku. J─Özyk, kultura, sztuka czy literatura bardziej akceptowa┼éy r├│┼╝ne wymiary egzystencji ludzkiego ┼╝ycia. Dzisiejsza kultura w ogromnym stopniu wypiera przykre wydarzenia z naszego ┼╝ycia, a je┼Ťli je uwzgl─Ödnia ÔÇô na przyk┼éad ┼Ťmier─ç ÔÇô to je na sw├│j specyficzny spos├│b reinterpretuje. Na przyk┼éad popularne poradniki autorstwa Bronnie Ware i Franka Ostaseskiego, o kt├│rych pisz─Ö w pierwszym rozdziale ÔÇ×UcieczkiÔÇŁ, poradniki maj─ůce prze┼éamywa─ç tabu wok├│┼é ┼Ťmierci i na powr├│t w┼é─ůcza─ç j─ů do naszego do┼Ťwiadczenia, tak naprawd─Ö pos┼éuguj─ů si─Ö ┼Ťci┼Ťle poradnikowo-kapitalistyczn─ů logik─ů i umieranie definiuj─ů jako ÔÇ×supermocÔÇŁ, jeszcze jedn─ů wspania┼é─ů szans─Ö, ┼╝eby ┼╝ycie uczyni─ç ekscytuj─ůcym i ÔÇ×pe┼énymÔÇŁ.┬á Autorzy obiecuj─ů ka┼╝demu, kto kupi ich ksi─ů┼╝ki lub we┼║mie udzia┼é w p┼éatnych warsztatach, ┼╝e b─Ödzie ┼╝y┼é pe┼éni─ů ┼╝ycia, a ka┼╝da chwila od teraz b─Ödzie mia┼éa niepowtarzalny smak. Bo przecie┼╝ inaczej si─Ö ┼╝yje, je┼Ťli wiesz, ┼╝e twoje ┼╝ycie nie zako┼äczy si─Ö w b├│lu, cierpieniu i samotno┼Ťci, lecz w ÔÇ×ekstatycznym dope┼énieniuÔÇŁ. My┼Ťl─Ö, ┼╝e w gruncie rzeczy jest to jeszcze g┼é─Öbsza forma wyparcia ┼Ťmierci ni┼╝ zwyczajne odwracanie wzroku od faktu, ┼╝e ka┼╝dy z nas kiedy┼Ť umrze.

Wr├│─çmy do s┼éowa ÔÇ×kryzysÔÇŁ. Magazyn Kontakt tu┼╝ przed upadkiem Lechman Brothers w 2008 roku wyda┼é numer pod tytu┼éem ÔÇ×KryzysÔÇŁ. Ju┼╝ wtedy, kilkana┼Ťcie lat temu by┼éo wszechogarniaj─ůce poczucie zmierzchu, za┼éamania, przemiany, ale te┼╝ powierzchownego wyparcia, ┼╝e prawdziwy kryzys mo┼╝e nadej┼Ť─ç. R├│wnocze┼Ťnie wskazujesz na zwi─ůzek poczucia kryzysu i popularno┼Ťci wiary w takie rzeczy jak astrologia czy teorie spiskowe.

Przez lata teoretycy nauki uznawali teorie spiskowe albo za b┼é─Ödy w rozumowaniu, albo za wyraz sk┼éonno┼Ťci paranoidalnych. Dopiero w ostatnich dziesi─Öcioleciach zauwa┼╝ono, ┼╝e popularno┼Ť─ç teorii spiskowych i ich tre┼Ťci mo┼╝e by─ç istotnym ┼║r├│d┼éem informacji o wsp├│┼éczesno┼Ťci. I ja si─Ö z tym zgadzam.

My┼Ťl─Ö, ┼╝e jeste┼Ťmy w momencie wyj─ůtkowych dysonans├│w i sprzeczno┼Ťci. Z jednej strony, panuje wszechogarniaj─ůca narracja indywidualistyczna, kt├│ra m├│wi, ┼╝e ÔÇ×ka┼╝dy jest kowalem swojego losuÔÇŁ i wszystko zale┼╝y od indywidualnego wysi┼éku. Z drugiej strony, rzeczywisto┼Ť─ç jest brutalna, ┼╝yjemy w niesprawiedliwym ┼Ťwiecie nier├│wno┼Ťci, niewydolno┼Ťci systemu i patologii neofeudalnego kapitalizmu. M├│wi nam si─Ö, ┼╝e nasze ┼╝ycie ma by─ç radosn─ů ekspresj─ů naszych osobistych cech, si┼éy charakteru, osobowo┼Ťci, a r├│wnocze┼Ťnie nasze do┼Ťwiadczenie okazuje si─Ö zupe┼énie odmienne od tego, co nam si─Ö m├│wi.

Powy┼╝sze dysonanse i sprzeczno┼Ťci tworz─ů upiorn─ů mieszank─Ö, kt├│ra jest doskona┼éym miejscem dla rozkwitu teorii spiskowych. Okazuj─ů si─Ö one panaceum, kt├│re pozwala ich wyznawcom przemodelowa─ç wyobra┼╝enie o rzeczywisto┼Ťci, zburzy─ç hierarchie i uporz─ůdkowa─ç na nowo to, co jest nie do uporz─ůdkowania. Mo┼╝na powiedzie─ç bez ┼╝adnej przesady, ┼╝e dzisiaj teorie spiskowe staj─ů si─Ö czym┼Ť w rodzaju wielkich narracji, wszechogarniaj─ůcych opowie┼Ťci o ┼Ťwiecie, kt├│re pozwalaj─ů ludziom odnale┼║─ç si─Ö w niepewnym, chaotycznym i skomplikowanym otoczeniu. Pozwalaj─ů te┼╝ odzyska─ç pewn─ů elementarn─ů godno┼Ť─ç tym, kt├│rzy na co dzie┼ä zastanawiaj─ů si─Ö, czy b─Öd─ů mieli za co ┼╝y─ç i gdzie mieszka─ç.

Szczeg├│ln─ů cech─ů teorii spiskowych jest ich ÔÇ×niewywrotno┼Ť─çÔÇŁ. Niewywrotna logika zastosowana do wyt┼éumaczenia dowolnego zjawiska na ┼Ťwiecie zawsze potwierdza te sam─ů wyj┼Ťciow─ů tez─Ö. My┼Ťl─Ö, ┼╝e cz─Östo tego aspektu sprawy nie doceniamy, tymczasem raz tam wpuszczone my┼Ťlenie spiskowe pracuje w naszych umys┼éach samoistnie i do pewnego stopnia niezale┼╝nie od naszych osobistych, psychologicznych uwarunkowa┼ä. To po prostu swoista maszyna do wytwarzania przekona┼ä ÔÇô tyle┼╝ uwodzicielska, co niebezpieczna, zasnuwaj─ůca bowiem realno┼Ť─ç g─Öst─ů fatamorgan─ů.

Poza wszystkim ÔÇô teorie spiskowe daj─ů tak┼╝e pot─Ö┼╝ne poczucie przynale┼╝no┼Ťci do wsp├│lnoty, nawet je┼Ťli jest to wsp├│lnota internetowa. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e g┼é├│wnie tutaj nale┼╝y szuka─ç g┼é├│wnego powodu ich aktualnej ekspansji.

Uczestnicy insurekcji, kt├│ra mia┼éa 6 stycznia zatrzyma─ç proces zatwierdzania wybor├│w jeszcze przez wiele miesi─Öcy wierzyli, ┼╝e Donald Trump stanie na czele powstania albo uruchomi jakie┼Ť magiczne si┼éy i mimo obiektywnych przeciwno┼Ťci wr├│ci do Bia┼éego Domu. Podawane by┼éy nawet konkretne daty, kiedy mia┼éoby to nast─ůpi─ç. Komentatorzy po lewicowo-liberalnej stronie z satysfakcj─ů skre┼Ťlali kolejne daty, kiedy to si─Ö mia┼éo wydarzy─ç. Wierzyli, ┼╝e takie zderzenie z rzeczywisto┼Ťci─ů raz na zawsze odbierze argumenty wyznawcom tych teorii.

P┼éonne to by┼éy nadzieje ÔÇô jak si─Ö ju┼╝ zreszt─ů przekonali┼Ťmy. Powt├│rz─Ö: my┼Ťlenie spiskowe opiera si─Ö na niewywrotnych, samopotwierdzaj─ůcych si─Ö strukturach, kt├│re raz uruchomione w umy┼Ťle wyznawc├│w ca┼ékowicie kolonizuj─ů ich dotychczasowe my┼Ťlenie. Wyzwolenie si─Ö z tych uwodzicielskich si┼é wymaga ogromnego wysi┼éku tylko cz─Ö┼Ťciowo intelektualnego. Teorie spiskowe nie znaj─ů bowiem czego┼Ť takiego jak reality check. W praktyce dzia┼éa to prosto: niezale┼╝nie od tego, jakie przedstawisz dowody na fa┼észywo┼Ť─ç spiskowej tezy, ona znajdzie spos├│b, ┼╝eby je uchyli─ç. Brak dowod├│w staje si─Ö tutaj dowodem wy┼╝szego rz─Ödu ÔÇô mo┼╝e wskazywa─ç co najwy┼╝ej na to, jak pot─Ö┼╝ne si┼éy s─ů zaanga┼╝owane w tuszowanie wszelkich ┼Ťlad├│w spisku.

Tego rodzaju mechanizm wspiera zjawisko ÔÇ×redukcji dysonansu poznawczegoÔÇŁ, kt├│re po raz pierwszy opisa┼é Leon Festinger. Polega ono ÔÇô z grubsza ÔÇô na tym, ┼╝e ludzie maj─ů tendencj─Ö do umacniania przekona┼ä raz powzi─Ötych, nie za┼Ť do ich modyfikowania zgodnie z nowymi informacjami. A zatem wszelkie dane, kt├│re potencjalnie przecz─ů ju┼╝ wytworzonemu obrazowi rzeczywisto┼Ťci, nie prowadz─ů do jego zmiany, lecz s─ů we┼ä wprz─Ögane i paradoksalnie tylko go umacniaj─ů. Okoliczno┼Ť─ç, ┼╝e Trump przegra┼é w ten w┼éa┼Ťnie spos├│b, jest interpretowana przez jego radykalnych zwolennik├│w zgodnie z tym schematem: po pierwsze, dowodzi istnienia spisk├│w i tajnych stowarzysze┼ä, kt├│rym stan─ů┼é na drodze, a po drugie, Trump z pewno┼Ťci─ů jeszcze wr├│ci. Ju┼╝ si─Ö sk─ůdin─ůd m├│wi, ┼╝e b─Ödzie kandydatem Republikan├│w w 2024.

Wielu podkre┼Ťla, ┼╝e drog─ů do wyeliminowania teorii spiskowych jest edukacja.

Oczywi┼Ťcie, rozumienie, czym jest metoda naukowa, jest istotne, ale istniej─ů bardzo wybitni naukowcy, kt├│rzy z pewno┼Ťci─ů znaj─ů j─ů na wylot, a zarazem wyznaj─ů najdziwniejsze spiskowe teorie. Kto nie wierzy, niech sprawdzi w GoogleÔÇÖu nazwiska: Karry Mullis albo Peter Duesberg.

Porozmawiajmy o mniej skrajnych przypadkach. Nie takich, ┼╝e kto┼Ť wierzy, ┼╝e rz─ůdz─ů nami reptilianie…

Przecie┼╝ to prawda!

Jeszcze niedawno mieli┼Ťmy teori─Ö okrzykni─Öt─ů jako ÔÇ×spiskowaÔÇŁ o wycieku wirusa COVID z laboratorium w Chinach. Wszyscy sugeruj─ůcy, ┼╝e to prawda, byli uwa┼╝ani za wariat├│w. Pewnego dnia sam prezydent Biden zleci┼é ┼Ťledztwo, aby sprawdzi─ç, czy to nie jest wiarygodna teoria. Przyznasz, ┼╝e mo┼╝na si─Ö zagubi─ç, co jest prawd─ů?

┼╗yjemy w skomplikowanym ┼Ťwiecie, gdzie prawie wszystko jest mo┼╝liwe ÔÇô tak┼╝e to, ┼╝e wirusa wyprodukowano w jakim┼Ť laboratorium, z kt├│rego nast─Öpnie uciek┼é albo zosta┼é celowo wypuszczony. Ja akurat od samego pocz─ůtku uwa┼╝a┼éem, ┼╝e to jest jeden z jak najbardziej mo┼╝liwych scenariuszy. Trzeba tutaj koniecznie powiedzie─ç, ┼╝e krytyka my┼Ťlenia spiskowego nie jest to┼╝sama z za┼éo┼╝eniem, ┼╝e spiski w og├│le si─Ö nie zdarzaj─ů. Krytyka dotyczy wy┼é─ůcznie metody, jak─ů si─Ö stosuje, ┼╝eby przekonanie o istnieniu spisku uzasadni─ç, owej wspominanej wcze┼Ťniej niewywrotno┼Ťci.

A co by by┼éo, gdyby┼Ťmy nagle dowiedzieli si─Ö, ┼╝e COVID pochodzi z laboratorium z Wuhan?

To by nie znaczy┼éo, ┼╝e my┼Ťl─ůcy spiskowo mieli racj─Ö. To by znaczy┼éo wy┼é─ůcznie, ┼╝e podobnie jak zegar, kt├│ry dwa razy na dob─Ö wskazuje dobr─ů godzin─Ö, tak i ich irracjonalna, bo zbudowana na wadliwym rozumowaniu, teza tym razem akurat okaza┼éa si─Ö zgodna z rzeczywisto┼Ťci─ů. Niemniej ÔÇô ta teza nie by┼éa efektem ┼╝adnego procesu poznawania ┼Ťwiata, a jedynie pewnego ruchu my┼Ťli trwale oderwanych od jakiejkolwiek empirii.

W ksi─ů┼╝ce opisujesz, ┼╝e wiara w teorie spiskowe jest pewn─ů ucieczk─ů od rzeczywisto┼Ťci. Ale radykalne przeciwna postawa wobec teorii spiskowych, uznaj─ůca, ┼╝e wszystko wiemy i nie wolno mie─ç ┼╝adnych w─ůtpliwo┼Ťci, r├│wnie┼╝ jest pewn─ů ucieczk─ů. Ot├│┼╝ jest ucieczk─ů w nieko┼äcz─ůcy si─Ö sp├│r, kt├│ry toczymy tylko po to, ┼╝eby nie rozmawia─ç o ┼Ťmierci, smutku i stracie.

Jasne, ci, kt├│rzy uwa┼╝aj─ů si─Ö za otwartych, racjonalnych, liberalnych i trze┼║wo my┼Ťl─ůcych, tak┼╝e bywaj─ů irracjonalni, tak┼╝e popadaj─ů w my┼Ťlenie spiskowe. Wszyscy mamy tego rodzaju predyspozycje, wszyscy demonizujemy przeciwnik├│w, pos┼éugujemy si─Ö szanta┼╝em moralnym et cetera. Dlatego w przedostatnim rozdziale pisz─Ö o tym, jak cz─Östo, w s┼éu┼╝bie rzekomej emancypacji albo ujawniania struktur przemocy w kulturze, u┼╝ywa si─Ö przemocy, z kt├│rej sprawcy w og├│le nie zdaj─ů sobie sprawy.

C├│┼╝, w historii szlachetne cele bardzo cz─Östo prowadzi┼éy do zupe┼éne odwrotnych efekt├│w, na przyk┼éad do zachowa┼ä brutalnych, kt├│re sami ochoczo pot─Öpiliby┼Ťmy u swoich przeciwnik├│w.

Religia w twojej ksi─ů┼╝ce przywo┼éywana jest raczej jako anegdotyczna ilustracja pewnych skrajno┼Ťci. Natomiast Chrze┼Ťcija┼ästwo jest tak bogate, ┼╝e znajduj─ů si─Ö w nim zar├│wno wyznawcy teorii quasi-spiskowych, trenerzy, kt├│rzy pr├│buj─ů modelowa─ç efektywn─ů jednostk─Ö, jak i mistrzowie ┼╝ycia, daj─ůcy przestrze┼ä na prze┼╝ycie ┼Ťmierci, straty i smutku. Dlaczego nie bierzesz na warsztat religii?

Znamienne, ┼╝e jedn─ů z pierwszych entuzjastycznych recenzji tej ksi─ů┼╝ki napisa┼é o. Roman Bielecki, naczelny ÔÇ×W DrodzeÔÇŁ. Dostrzeg┼é wiele wsp├│lnych punkt├│w w my┼Ťleniu moim i my┼Ťleniu chrze┼Ťcija┼äskim. Sk─ůdin─ůd, wyobra┼╝am sobie r├│wnie┼╝ gnostyckie odczytanie tej ksi─ů┼╝ki, zw┼éaszcza w kontek┼Ťcie jej zako┼äczenia, tym bardziej jestem ojcu Bieleckiemu wdzi─Öczny za tak wnikliw─ů lektur─Ö. ┼Üwietna recenzja opublikowana zosta┼éa tak┼╝e na ┼éamach ÔÇ×Frondy LuxÔÇŁ.

W jakim┼Ť sensie mnie to nie dziwi, odk┼éadaj─ůc bowiem na bok wszystkie dyskusje dotycz─ůce stanu polskiego Ko┼Ťcio┼éa, uwa┼╝am, ┼╝e katolicyzm jest dzisiaj jednym z ostatnich bastion├│w ÔÇ×antropologicznego realizmuÔÇŁ. Miejscem, w kt├│rym uznaje si─Ö ÔÇô m├│wi─ůc j─Özykiem religijnym ÔÇô ÔÇ×ludzk─ů s┼éabo┼Ť─çÔÇŁ i ÔÇ×grzechÔÇŁ. Chrze┼Ťcija┼ästwo uznaje, ┼╝e cz┼éowiek jest istot─ů ograniczon─ů, a nie wszechmog─ůc─ů, dzisiejsza kultura natomiast przekonuje nas, ┼╝e mo┼╝na wszystko. Odniesienie do transcendencji dzia┼éa trze┼║wi─ůco na jednostk─Ö, kt├│ra osuwa si─Ö w fantazj─Ö o swojej omnipotencji.

Nie pisz─Ö jednak w tej ksi─ů┼╝ce zbyt wiele o religii, bo szukam innego ni┼╝ religijny j─Özyka do m├│wienia o sprawach granicznych.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś