Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Radioaktywny klimat. ÔÇ×CzarnobylÔÇŁ i kryzys klimatyczny

Dlaczego w og├│le podejmowa─ç refleksj─Ö nad podobie┼ästwami, metaforami i kontekstami dla kryzysu klimatycznego? Dlatego, ┼╝e nadal nie mamy pomys┼é├│w na to, jak o nim m├│wi─ç.
Radioaktywny klimat. ÔÇ×CzarnobylÔÇŁ i kryzys klimatyczny
Kadr z serialu HBO

Rok 2019, miniserial produkcji HBO ÔÇ×CzarnobylÔÇŁ, odcinek numer dwa, 28 minuta. Po czterdziestu godzinach od wybuchu reaktora kilku panom w garniturach udaje si─Ö w ko┼äcu ustali─ç, ┼╝e rzeczywi┼Ťcie wybuch┼é. Wtedy Borys Szczerbina, kieruj─ůcy komisj─ů rz─ůdow─ů do spraw katastrofy, pyta chemika Walerija Legasowa: ÔÇ×Jak to ugasi─ç?!ÔÇŁ, oczekuj─ůc natychmiastowej recepty na p┼éon─ůcy w dw├│ch tysi─ůcach stopni i wysy┼éaj─ůcy w ka┼╝dej godzinie dwukrotno┼Ť─ç promieniowania bomby z Hiroszimy reaktor. Legasow patrzy jednak na niego jak zza mg┼éy i odpowiada: ÔÇ×Co┼Ť takiego nie zdarzy┼éo si─Ö dot─ůd na tej planecieÔÇŁ. Wszystkie rozwi─ůzania s─ů eksperymentalne, ka┼╝da pomy┼éka kosztuje ┼╝ycie ludzkie, a kompetentnych os├│b nie ma.

Jednocze┼Ťnie: rok 2019, ┼Ťrodek czerwca, w Polsce noce tropikalne, podczas kt├│rych temperatura nie spada poni┼╝ej dwudziestu stopni. Cztery pa┼ästwa og┼éosi┼éy klimatyczny stan wyj─ůtkowy. Za to premier Morawiecki na szczycie w Brukseli blokuje unijne porozumienie o neutralno┼Ťci klimatycznej, komentuj─ůc: ÔÇ×Nie mamy sobie nic do zarzuceniaÔÇŁ. W Skierniewicach za to w┼éa┼Ťnie zabrak┼éo wody.

Kontekst kryzysu klimatycznego w ÔÇ×CzarnobyluÔÇŁ niekt├│rzy nazwali ÔÇ×mrugni─Öciem okiemÔÇŁ, inni ÔÇ×nienatarczywym, ale czytelnym podtekstemÔÇŁ, ze wszystkich stron sceny politycznej posypa┼éy si─Ö interpretacje. Analogie pomi─Ödzy katastrof─ů w radzieckiej elektrowni atomowej i filmow─ů opowie┼Ťci─ů o niej a nasz─ů wsp├│┼éczesn─ů sytuacj─ů ekologiczn─ů s─ů jednak du┼╝o bardziej roz┼éo┼╝yste, ni┼╝ mog┼éoby si─Ö na pierwszy rzut oka wydawa─ç.

Epitafium dla ery człowieka

Zacznijmy od narracji, a wi─Öc na pocz─ůtek: pocz─ůtek. Serial rozpoczyna samob├│jstwo Legasowa, ale zaraz potem przenosimy si─Ö do elektrowni w Czarnobylu. Kiedy konkretnie? Dos┼éownie na chwil─Ö po wybuchu reaktora. Tw├│rcy nie pokazuj─ů nam wi─Öc krok po kroku, jak to si─Ö sta┼éo, dok┼éadn─ů rekonstrukcj─Ö otrzymujemy dopiero w fina┼éowym odcinku. Na samym pocz─ůtku zostajemy za┼Ť wrzuceni w sytuacj─Ö, w kt├│rej jest ju┼╝ za p├│┼║no, a bohaterowie katastrofy lunatycznie biegaj─ů po dymi─ůcym atomowym przybytku, absolutnie nie przyjmuj─ůc do wiadomo┼Ťci, ┼╝e jest a┼╝ tak ┼║le. Brzmi znajomo? Tak, bo dok┼éadnie tak samo wygl─ůda nasz obecny kryzys klimatyczny, co lapidarnie ujmuje kr─ů┼╝─ůca od dawna w sieci ÔÇ×o┼Ť czasu zmian klimatuÔÇŁ.

Jeste┼Ťmy dzisiaj w sytuacji, w kt├│rej powinni┼Ťmy op─Öta┼äczo wciska─ç metaforyczny ju┼╝ przycisk AZ-5, maj─ůcy bezwarunkowo zatrzymywa─ç dzia┼éanie reaktora w warunkach zagro┼╝enia. W naszym przypadku reaktorem jest antropocen, czyli epoka geologiczna, a zarazem proces, w kt├│rym ┼Ťrodowisko naturalne przekszta┼écane jest przez cz┼éowieka. Przyciskiem AZ-5 by┼éaby z kolei redukcja emisji dwutlenku w─Ögla do atmosfery, czy w┼éa┼Ťciwie zupe┼éne jej wyzerowanie. Tymczasem niczym Anatolij Diat┼éow, sprawuj─ůcy nadz├│r nad pracami podczas wybuchu reaktora, ignorujemy kolejne niepokoj─ůce symptomy, g┼éosy rozs─ůdku i podstawowe zasady bezpiecze┼ästwa, licz─ůc na to, ┼╝e w razie czego zd─ů┼╝ymy jeszcze, za jaki┼Ť czas wcisn─ů─ç czerwony guzik. Co mia┼éoby nim by─ç? Najpopularniejsza hipoteza to chyba innowacje technologiczne ÔÇô na przyk┼éad rozpylenie ch┼éodz─ůcej chmury w atmosferze.

Tymczasem ruchy ekologiczne organizuj─ů happeningi wymieraniapogrzeby przysz┼éo┼Ťci. Serialowa scena poch├│wku zmar┼éych w wyniku zatrucia promieniowaniem stra┼╝ak├│w mog┼éaby z powodzeniem sta─ç si─Ö wizualnym hymnem ruchu Extinction Rebellion.

Zw┼éoki zostaj─ů zamkni─Öte w metalowych trumnach, zalanych nast─Öpnie betonem ÔÇô podobnie my nabroili┼Ťmy tak bardzo, ┼╝e mo┼╝emy tylko umrze─ç pod warstw─ů materia┼é├│w budowlanych, nie zas┼éugujemy ju┼╝ nawet na chrz─ůszcze i much├│wki. Stajemy si─Ö zagro┼╝eniem dla samych siebie ÔÇô to g┼é├│wny motyw antropocenicznego katastrofizmu, a ÔÇ×CzarnobylÔÇŁ wpisuje si─Ö w ten nurt wr─Öcz idealnie, co samo w sobie czyni go serialem o zmianach klimatu. Analogii jest jednak wi─Öcej.

Klimatu nasze historie nie obchodz─ů

Brytyjski filozof Timothy Morton uku┼é swego czasu poj─Öcie ÔÇ×hiperobiektÔÇŁ. Okre┼Ťla nim wszystkie byty, kt├│re s─ů ÔÇ×hiper-ÔÇŁ wobec postrzegaj─ůcego je podmiotu. Bycie ÔÇ×hiper-ÔÇŁ oznacza przede wszystkim, ┼╝e nie mo┼╝na ich ogarn─ů─ç umys┼éem, ale Morton wyr├│┼╝nia kilka cech, kt├│re ┼é─ůcz─ů wszystkie hiperobiekty. S─ů one wed┼éug niego lepkie, zdaj─ů si─Ö oblepia─ç i przenika─ç wszystko, co si─Ö z nimi zetknie. S─ů tak┼╝e nielokalne, to znaczy nie maj─ů swojej materialnej, jednostkowej formy. Poza tym funkcjonuj─ů w zupe┼énie innej skali czasowej ni┼╝ jednostka postrzegaj─ůca, a my widzimy tylko ich kawa┼éki czy te┼╝ fazy. W zwi─ůzku z tym nie jeste┼Ťmy w stanie postrzega─ç takich obiekt├│w w ca┼éo┼Ťci.

W ksi─ů┼╝ce ÔÇ×Hyperobjects. Philosophy and Ecology after the End of the WorldÔÇŁ Morton analizuje kryzys klimatyczny jako hiperobiekt ÔÇô niedotykalny, wszechobecny, przera┼╝aj─ůcy skal─ů czasow─ů. Odnosi si─Ö tak┼╝e do katastrofy w Czarnobylu, pisz─ůc o nielokalno┼Ťci ÔÇô promieniowanie radioaktywne jest tu idealnym przyk┼éadem, poniewa┼╝ nie ma namacalnej formy, rozchodzi si─Ö niewidzialnie. R├│wnie┼╝ pozosta┼ée cechy hiperobiektu mo┼╝na by jednak z powodzeniem przy┼éo┼╝y─ç do katastrofy nuklearnej. Jest ona z definicji lepka, bo promieniowanie przenika przez cia┼éa i przedmioty, a tak┼╝e pora┼╝aj─ůca skal─ů czasow─ů, bo ska┼╝one w niej obiekty s─ů niebezpieczne jeszcze przez wiele lat po kontakcie z promieniowaniem.

Specyfika hiperobiektu doskonale pokazuje, dlaczego zar├│wno katastrofa nuklearna, jak i kryzys klimatyczny s─ů tak wielkimi wyzwaniami dla ludzko┼Ťci ÔÇô podobnie jak wszystkie potworno┼Ťci horrorowej popkultury nie daj─ů si─Ö obj─ů─ç ograniczonymi ludzkimi zmys┼éami.

Jeszcze szerszym przydatnym dla ich rozumienia kontekstem jest pr─ůd filozoficzny zwany nowym materializmem. Jedna z jego przedstawicielek, ameryka┼äska badaczka Jane Bennett, zajmuje si─Ö w swojej ksi─ů┼╝ce ÔÇ×Vibrant MatterÔÇŁ materi─ů nieo┼╝ywion─ů, kt├│ra jest jednocze┼Ťnie sprawcza, wywiera ogromny wp┼éyw na jednostki ┼╝yj─ůce i mo┼╝e by─ç rozumiana jako podmiot ÔÇô na przyk┼éad historyczny.

Pomy┼Ťlmy teraz o podmiocie nieo┼╝ywionym, kt├│ry ma zarazem niewyobra┼╝aln─ů skal─Ö ra┼╝enia, jednym s┼éowem o hiperobiekcie. Aby nadmiernie nie teoretyzowa─ç, przywo┼éam wypowied┼║ re┼╝ysera ÔÇ×CzarnobylaÔÇŁ, Craiga Mazina: ÔÇ×Mo┼╝emy opowiada─ç sobie historie o tym, ┼╝e zmiany klimatu nie istniej─ů. Klimatu to nie obchodzi. Powodzi te┼╝ nie. Wiatr├│w te┼╝ nie. Oceanu te┼╝ nie. One b─Öd─ů robi─ç to, co robi─ů.

Reaktora j─ůdrowego w Czarnobylu te┼╝ nie obchodzi┼éo, ┼╝e Sowieci uwa┼╝ali, ┼╝e nie ma wad. Po prostu robi┼é to, co mia┼é do zrobieniaÔÇŁ.

Hiperobiekt taki jak klimat nie podda si─Ö ludzkim nastrojom, nie mo┼╝emy okie┼ézna─ç go byle zachciank─ů. On natomiast mo┼╝e wywr├│ci─ç ca┼ée nasze ┼╝ycie do g├│ry nogami ÔÇô i ju┼╝ to robi.

Zwykli ludzie

Jednym z najbardziej poruszaj─ůcych motyw├│w ÔÇ×CzarnobylaÔÇŁ jest historia m┼éodego Paw┼éa, ch┼éopaka wcielonego do oddzia┼é├│w pomagaj─ůcych w walce z kontaminacj─ů, kt├│rego zadanie polega─ç ma na eksterminacji porzuconych zwierz─ůt domowych. Widzimy wi─Öc przy┼Ťpieszon─ů opowie┼Ť─ç inicjacyjn─ů, a przy okazji druzgocz─ůcy obraz ludzkiego ┼╝ycia zmia┼╝d┼╝onego nie bezpo┼Ťrednio przez katastrof─Ö, ale przez jej skutki, czyli konieczno┼Ť─ç dokonywania masowego mordu na ska┼╝onych zwierz─Ötach.

Kiedy my┼Ťlimy o katastrofie w Czarnobylu i tym, jak zniszczy┼éa ludzkie ┼╝ycia, przychodz─ů nam na my┼Ťl poparzenia od promieniowania czy Walery Chodemczuk, pogrzebany na wieki pod reaktorem. Nie mamy jednak w g┼éowach obrazu symbolicznego Paw┼éa, kt├│ry mo┼╝e nie umar┼é na raka, ale w wieku dwudziestu trzech lat codziennie zabija┼é biegn─ůce do niego na d┼║wi─Ök gwizdania psy.

Te ma┼ée, prywatne historie s─ů r├│wnie wa┼╝ne dla opowie┼Ťci o zmianach klimatu, kt├│rych skala oddzia┼éywania na konkretne osoby i ich ┼╝yciowe dramaty jest niewyobra┼╝alna. Ma┼éo widoczne ofiary kryzysu klimatycznego istniej─ů ju┼╝ od dawna. S─ů to chocia┼╝by migranci klimatyczni, czyli trudna do zdefiniowania grupa os├│b zmuszonych do opuszczenia miejsca zamieszkania, poniewa┼╝ staje si─Ö ono niezdatne do ┼╝ycia ze wzgl─Ödu na susz─Ö, pow├│d┼║ czy inne klimatyczne czynniki (pisa┼éam o nich szerzej na ┼éamach ÔÇ×KontaktuÔÇŁ). I chocia┼╝ mieszka┼äcy Kiribati, kt├│rych pa┼ästwo dos┼éownie tonie pod podnosz─ůcym si─Ö oceanem, s─ů spektakularnym przyk┼éadem, nie mniej wa┼╝ne s─ů historie syryjskich uchod┼║c├│w i uchod┼║czy┼ä, na kt├│rych tragedie po┼Ťrednio i bezpo┼Ťrednio wp┼éyn─Ö┼éy w┼éa┼Ťnie zmiany klimatu. Opowie┼Ťci o nich funkcjonuj─ů obecnie jedynie na obrze┼╝ach klimatycznego dyskursu, tymczasem powinny stanowi─ç przecie┼╝ jego esencj─Ö.

Atom ma znaczenie

Poza metaforycznymi i po┼Ťrednimi podobie┼ästwami produkcja serialu ÔÇ×CzarnobylÔÇŁ w 2019 roku jest r├│wnie┼╝ bezpo┼Ťrednim podniesieniem tematu kryzysu klimatycznego, poniewa┼╝ kwestia energetyki odgrywa w tym kryzysie rol─Ö absolutnie kluczow─ů. ┼Ürodowisko aktywist├│w klimatycznych podzielone jest w ko┼äcu grubym murem na tych, kt├│rzy twierdz─ů, ┼╝e energia atomowa to jedyna realna przysz┼éo┼Ť─ç dla naszej planety, oraz tych, kt├│rzy kategorycznie odmawiaj─ů brania tego ryzykownego ┼║r├│d┼éa pod uwag─Ö.

Technologia j─ůdrowa od zawsze zreszt─ů stanowi przedmiot specyficznego, operuj─ůcego skrajno┼Ťciami dyskursu. Historyczka i socjolo┼╝ka nauki Gabrielle Hecht, zajmuj─ůca si─Ö w swoich pracach r├│┼╝nymi aspektami tej technologii, pisze w przekrojowym tek┼Ťcie ÔÇ×Nuclear OntologiesÔÇŁ, ┼╝e ju┼╝ od 1945 roku technologia j─ůdrowa uznawana by┼éa ÔÇ×albo za wybawienie, albo za deprawacj─ÖÔÇŁ, a bro┼ä atomow─ů ÔÇ×postrzegano zawsze jako fundamentalnie r├│┼╝n─ů od jakiegokolwiek innego ludzkiego wytworuÔÇŁ.

Je┼Ťli chodzi o sam serial, w niekt├│rych serwisach pojawia┼éy si─Ö inspirowane nim rozwa┼╝ania na temat wsp├│┼éczesnej problematyki energetycznej. Guardian przypomina┼é, ┼╝e obecnie w budowie s─ů 54 elektrownie atomowe, a 454 s─ů ju┼╝ aktywne; w serwisie Earther Gizmodo z kolei pojawi┼é si─Ö wywiad z historyczk─ů Kate Brown, kt├│ra m├│wi o konsekwencjach ┼Ťrodowiskowych katastrofy w Czarnobylu, a tak┼╝e opowiada o naszej atomowej przysz┼éo┼Ťci, je┼Ťli zdecydujemy si─Ö na takie rozwi─ůzanie z uwagi na kryzys klimatyczny.

G┼éosy m├│wi─ůce, ┼╝e ÔÇ×CzarnobylÔÇŁ jest antyatomowy, dementowa┼é jednak sam re┼╝yser: ÔÇ×Jestem za energetyk─ů j─ůdrow─ů, bez niej nie pokonamy zmian klimatycznychÔÇŁ (cytat za Gazet─ů Wyborcz─ů). Serial nie wydaje si─Ö zreszt─ů szczeg├│lnie krytyczny wobec energetyki j─ůdrowej. Po fina┼éowym odcinku mo┼╝na doj┼Ť─ç do wniosku, ┼╝e aby doprowadzi─ç do katastrofy, trzeba naprawd─Ö bardzo si─Ö postara─ç, brn─ůc w ca┼éy ci─ůg k┼éamstw, zaniedba┼ä i niefrasobliwo┼Ťci. Mamy wi─Öc katastrof─Ö nuklearn─ů jako paralel─Ö dla katastrofy klimatycznej, dla kt├│rej z kolei rozwi─ůzaniem jest wed┼éug re┼╝ysera energia nuklearna ÔÇô so postmodern!

Zły system

Jedn─ů z najgor─Ötszych dyskusji wok├│┼é ÔÇ×CzarnobylaÔÇŁ pozostaje te┼╝ kwestia w┼éadzy i systemu, czyli nomen omen j─ůdra katastrofy. Wielu komentator├│w cieszy┼éo si─Ö z domniemanego antysocjalistycznego przes┼éania, inni zauwa┼╝aj─ů uniwersalno┼Ť─ç opowie┼Ťci o aroganckim, niedba┼éym i zak┼éamanym aparacie pa┼ästwowym. Obie tendencje odnosz─ů si─Ö oczywi┼Ťcie do wsp├│┼éczesnego ┼Ťwiata.

Subiektywny wyb├│r tez z lewego skrzyd┼éa. Jakub Majmurek w ÔÇ×Krytyce PolitycznejÔÇŁ: ÔÇ×Mechanizmy, jakich w┼éadza radziecka u┼╝ywa, by ignorowa─ç sygna┼éy ostrzegawcze i racjonalizowa─ç absurdalne decyzje i rozwi─ůzania, nie s─ů odleg┼ée od tego, co si─Ö dzieje w zwi─ůzku ze zmianami klimatu w krajach o ustroju jak najdalszym od sowieckiego komunizmuÔÇŁ. W ÔÇ×GuardianieÔÇŁ, w osobistym komentarzu, Natalia Antonova zr├│wnuje sowieckich aparatczyk├│w z ÔÇ×demagogami z Bia┼éego DomuÔÇŁ, ÔÇ×in┼╝ynierami BrexituÔÇŁ i ÔÇ×ch├│rkiem obro┼äc├│w interes├│w korporacji, kt├│rzy m├│wi─ů nam, ┼╝e kryzys klimatyczny to zwyk┼ée oszustwoÔÇŁ. W serwisie salon.com mo┼╝na przeczyta─ç gorzki tekst Sophii Tesfaye, kt├│ra analizuje ÔÇ×CzarnobylÔÇŁ w kontek┼Ťcie denialistycznej polityki Trumpa, a australijski socjalistyczny portal Redflag nazywa miniserial ÔÇ×na wskro┼Ť ÔÇô cho─ç mo┼╝e nieintencjonalnie ÔÇô antykapitalistycznymÔÇŁ.

Z drugiej strony prawicowi komentatorzy oburzaj─ů si─Ö na uniwersalizowanie przes┼éania ÔÇ×CzarnobylaÔÇŁ, podkre┼Ťlaj─ůc, ┼╝e istot─ů problemu by┼é komunizm. W pigu┼éce podaje te my┼Ťli serwis thefederalist.com, kt├│ry krytycznie analizuje recenzje z r├│┼╝nych portali i pisze, ┼╝e por├│wnywanie Czarnobyla do zmiany klimatu jest r├│wnie paranoiczne jak por├│wnywanie ZSRR do wsp├│┼éczesnej Ameryki. Na polskim gruncie nieco tajemniczo wypowiada si─Ö w serwisie niezale┼╝na.pl Magdalena Fijo┼éek, pisz─ůc, ┼╝e ÔÇ×CzarnobylÔÇŁ to ÔÇ×ponadczasowa opowie┼Ť─ç o ┼Ťwiecie, w kt├│rym taka, a nie inna mentalno┼Ť─ç bierze g├│r─Ö nad interesem jednostki, wolno┼Ťci─ů, rozumem, zdrowiem. A przy tym to wielkie oskar┼╝enie dla sowieckiego ┼Ťwiata ÔÇô kt├│ry mo┼╝e dzi┼Ť nazywa si─Ö inaczej, ale kt├│ry przecie┼╝ nie pozby┼é si─Ö cho─çby procenta swojej specyfiki, o czym czasem ÔÇô ponurym rykoszetem ÔÇô przekonujemy si─Ö i w PolsceÔÇŁ.

Z Fijo┼éek mogliby chyba poniek─ůd zgodzi─ç si─Ö wszyscy komentuj─ůcy: podobny system dzi┼Ť nazywa si─Ö inaczej. Pytanie tylko: jak?

Nekrowładza

Historia wybuchu w czarnobylskiej elektrowni szczeg├│lnie nadaje si─Ö do tworzenia parabol, poniewa┼╝ skala zaniedba┼ä i pr├│b tuszowania problem├│w przez w┼éadz─Ö osi─ůgn─Ö┼éa w sowieckiej Rosji poziom gargantuiczny. W ramach szukania winnych kryzysu klimatycznego mo┼╝na przywo┼éa─ç jednak par─Ö os├│b i innych podmiot├│w, wobec kt├│rych analogiczne zarzuty nie by┼éyby chyba wyg├│rowane. To cho─çby sprawa Exxon Mobile, kt├│re ju┼╝ w latach siedemdziesi─ůtych dysponowa┼éo badaniami wskazuj─ůcymi na du┼╝e ryzyko zwi─ůzane z wykorzystaniem paliw kopalnych, rozmy┼Ťlnie sia┼éo jednak dezinformacj─Ö i lobbowa┼éo na rzecz spowolnienia podj─Öcia dzia┼éa┼ä proklimatycznych. Mo┼╝e liczyli, ┼╝e nic si─Ö nie stanie, tak samo jak ZSRR przy budowie grafitowych ko┼äc├│wek pr─Öt├│w kontrolnych?

Kryzys klimatyczny nie jest wy┼é─ůcznie wynikiem lawiny drobnych decyzji, a efektem systemowej, dogmatycznej wiary w paradygmat wiecznego wzrostu i samoreguluj─ůcy si─Ö rynek. Chyba podstawow─ů lektur─ů w tym temacie pozostaje ÔÇ×To zmienia wszystkoÔÇŁ Naomi Klein, kt├│ra gruntownie analizuje zwi─ůzki obecnego systemu gospodarczego z kryzysem ekologicznym.

Warto mie─ç jednak w pami─Öci, ┼╝e doprowadzanie do katastrof i ┼Ťmierci tysi─Öcy ludzi jest dla kapitalizmu czym┼Ť wi─Öcej ni┼╝ tylko skutkiem ubocznym. Jak pisze Klein: ÔÇ×Nasz obecny system nastawiony jest na poszukiwanie nowych sposob├│w prywatyzowania wsp├│lnej w┼éasno┼Ťci i czerpania zysk├│w z kl─Ösk. Pozostawiony samemu sobie, zdolny jest wy┼é─ůcznie do tegoÔÇŁ. Trafn─ů nazw─Ö dla wsp├│┼éczesnej ÔÇ×wolno┼ŤciowejÔÇŁ machiny w┼éadzy proponuje badacz Subhabrata Bobby Banerjee. System funkcjonuj─ůcy poprzez akumulacj─Ö opart─ů na wyw┼éaszczaniu i ┼Ťmierci powinien wed┼éug niego nosi─ç nazw─Ö nekrokapitalizmu ÔÇô akceptuj─ůcego ┼Ťmier─ç jako nieodzowny sk┼éadnik procesu ulepszania ┼Ťwiata. Wed┼éug BanerjeeÔÇÖego techniki nekrokapitalistyczne, przez ┼Ťlep─ů wiar─Ö w re┼╝im wiecznego wzrostu, czyni─ů ogromne grupy ludzi niewidzialnymi i dos┼éownie powoduj─ů ich ┼Ťmier─ç.

Odniesienie katastrofy w Czarnobylu do nekrokapitalizmu zmienia nieco skal─Ö zarzut├│w wobec wsp├│┼éczesnej w┼éadzy. Miniserial Mazina jest krytycznym studium systemu, kt├│ry w┼éasne trwanie i rozw├│j stawia ponad ┼╝ycie obywatelek i obywateli. Nie martwi si─Ö na zapas, a w razie czego umywa r─Öce. W obliczu kryzysu klimatycznego wyznawcy wolnego rynku nie tylko nie przyznaj─ů si─Ö do winy, ale proponuj─ů rozwi─ůzanie problemu jego przyczyn─ů ÔÇô zielony kapitalizmie, racz zbawi─ç ┼éono Matki Ziemi. To mniej wi─Öcej tak, jakby Legasow i Szczerbina pr├│bowali ugasi─ç reaktor, nie robi─ůc nic i pod─ů┼╝aj─ůc za oficjalnym stanowiskiem pa┼ästwa, kt├│re brzmi: ÔÇ×ZSRR nie mo┼╝e spowodowa─ç globalnej katastrofyÔÇŁ.

***

Pomimo wszystkich jaskrawych podobie┼ästw pomi─Ödzy kryzysem klimatycznym a katastrof─ů w Czarnobylu istniej─ů te┼╝ oczywi┼Ťcie liczne r├│┼╝nice. Przede wszystkim, jak zwraca uwag─Ö Brian Kahn w serwisie Earther, wybuch oznacza wyra┼║ne ÔÇ×przedÔÇŁ i ÔÇ×poÔÇŁ katastrofy, a w przypadku kryzysu klimatycznego zmiany post─Öpuj─ů p┼éynnie; trudno wyznaczy─ç granic─Ö, za kt├│r─ů mo┼╝na ju┼╝ m├│wi─ç o kataklizmie. Po drugie ÔÇô i chyba wa┼╝niejsze ÔÇô promieniowanie radioaktywne dotyka wszystkich po r├│wno. Przenikaj─ůc dos┼éownie przez ┼Ťciany, zatruwa cia┼éa i rzeczy niezale┼╝nie od statusu finansowego czy spo┼éecznego ÔÇô dok┼éadnie odwrotnie ni┼╝ kryzys klimatyczny, za kt├│ry cen─Ö p┼éac─ů wykluczeni tego ┼Ťwiata.

Dlaczego w og├│le podejmowa─ç refleksj─Ö nad podobie┼ästwami, metaforami i kontekstami dla kryzysu klimatycznego? Przede wszystkim ze wzgl─Ödu na dojmuj─ůcy brak j─Özyka zdolnego go opisa─ç. Nadal nie mamy s┼é├│w, por├│wna┼ä i pomys┼é├│w na to, jak m├│wi─ç o tym, co z ka┼╝dym dniem staje si─Ö coraz bardziej pal─ůc─ů spraw─ů. Jak pisa┼éam kiedy┼Ť w tek┼Ťcie o poezji dla klimatu: ÔÇ×Kryzys klimatyczny w┼éa┼Ťnie dlatego jest tak wielkim wyzwaniem przed ka┼╝dym z nas, ┼╝e pozostaje niezwykle trudny do skonceptualizowania, w┼éa┼Ťciwie poza naszym zasi─Ögiem, mi─Ödzy innymi przez brak j─Özyka. W jego konstruowaniu przydadz─ů si─Ö wi─Öc wszelkie tropyÔÇŁ.

Dlatego szukanie analogii ÔÇô cho─çby niedoskona┼éych ÔÇô jest nam tak potrzebne.

Na zako┼äczenie, a zarazem zwie┼äczenie tych rozmy┼Ťla┼ä o wybuchu elektrowni i powolnym podgrzewaniu Ziemi polecam uwadze piosenk─Ö Jacka Kaczmarskiego ÔÇ×Dzie┼ä gniewu II (Czarnobyl)ÔÇŁ po┼Ťwi─Öcon─ů zaniechaniom w┼éadz ZSRR wobec zdrowia i ┼╝ycia obywateli i obywatelek. Mnie wydaje si─Ö ona, z kilkoma mo┼╝e zmianami, bardzo dzi┼Ť aktualna.

Dzień gniewu II (Czarnobyl)

Zabijaj─ů ich powoli,
Zabijaj─ů mimochodem,
Nie przera┼╝a i nie boli
Pe┼ézaj─ůca ┼Ťmier─ç pod progiem.

Wok├│┼é studni, na podw├│rku
Mokre buzie roze┼Ťmiane,
Dziecko kijem goni kółko,
Ono te┼╝ jest zabijane.

Na poddaszu, przy lunecie
Siwobrody gnie si─Ö m─Ödrzec,
Tropi prawdy we wszech┼Ťwiecie,
I on te┼╝ zabity b─Ödzie.

W ciemnej bramie stoi szpicel,
Czas na s┼éu┼╝bie wolno p┼éynie,
Ca┼é─ů widzi st─ůd ulic─Ö ÔÇô
Nie zobaczy, kiedy zginie.

A ┼Ťwiat si─Ö zastanawia,
A ┼Ťwiat zachodzi w g┼éow─Ö ÔÇô
Czy obraz to bezprawia,
Czy si─Ö wykuwa nowe.

Zabijaj─ů ich spokojnie,
Zabijaj─ů ich jak leci ÔÇô
Ju┼╝ nie trzeba i┼Ť─ç na wojn─Ö,
┼╗eby stawi─ç czo┼éa ┼Ťmierci.

Żyć wystarczy jak się żyło,
Modli─ç si─Ö o ┼Ťwi─Öty spok├│j,
Kopa─ç grz─ůdki, kocha─ç mi┼éo┼Ť─ç,
Nic nie wiedz─ůc o wyroku.

Trzeba się ubierać ciepło,
Je┼Ť─ç z umiarem, wa┼╝y─ç s┼éowo,
Dba─ç by ┼╝ycie nie uciek┼éo,
Zanim si─Ö nie umrze zdrowo.

Je┼Ťli huknie co┼Ť lub b┼éy┼Ťnie,
Nie da─ç si─Ö ogarn─ů─ç groz─ů.
Co ma ton─ů─ç ÔÇô nie zawi┼Ťnie,
Zawsze przyjd─ů i wywioz─ů.

┼Üwiat na to sprawdza, pyta,
┼Üwiat na to nic nie mo┼╝e,
Świat się nadziei chwyta,
┼╗e to zrz─ůdzenie bo┼╝e.

Zabijaj─ů ich, nie wiedz─ůc,
┼╗e ich w┼éa┼Ťnie zabijaj─ů,
Zabijaj─ů ┼Ťpi─ůc i jedz─ůc,
Patrz─ůc, s┼éysz─ůc, nie pytaj─ůc.

Zabijaj─ů nas t─ů ┼Ťmierci─ů
Ku rozrywce, ku przestrodze,
Ku nauce naszym dzieciom,
Co si─Ö nigdy nie urodz─ů.

1986

***

Praca powsta┼éa w ramach projektu zaliczeniowego na zaj─Öcia ÔÇ×Czas antropocenu: zmiana klimatyczna, koniec ┼Ťwiata (jaki znamy?) i wsp├│┼éczesna kulturaÔÇŁ prowadzone przez prof. Paw┼éa Frelika na Wydziale Artes Liberales UW. Za uwagi redakcyjne serdecznie dzi─Ökuj─Ö Hani Frejlak.

***

Przydatne lektury:

Bobby Banerjee, ÔÇ×NecrocapitalismÔÇŁ, ÔÇ×Organization StudiesÔÇŁ, t. 29, nr 12 (grudzie┼ä 2008), s. 1541ÔÇô1563, doi:10.1177/0170840607096386.

Jane Bennett, ÔÇ×Vibrant Matter: A political ecology of thingsÔÇŁ, Duke University Press, Durham/Londyn 2010.

Gabrielle Hecht, ÔÇ×Nuclear OntologiesÔÇŁ, w: ÔÇ×Energy Humanities: An AnthologyÔÇŁ, red. I. Szeman i D. Boyer, s. 249ÔÇô260, Johns Hopkins University Press, Baltimore 2017.

Naomi Klein, ÔÇ×To zmienia wszystkoÔÇŁ, t┼éum. H. Jankowska i K. Makaruk, MUZA SA, Warszawa 2016.

Timothy Morton, ÔÇ×Hyperobjects. Philosophy and Ecology after the End of the WorldÔÇŁ, University of Minnesota Press, Minneapolis/Londyn 2013.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś