Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

O 艢l膮sku bez 艢l膮zak贸w

Ekspozycje muzealne powinny interesowa膰 nas nie tylko jako 藕r贸d艂a wiedzy o przesz艂o艣ci, ale przede wszystkim jako elementy skomplikowanego systemu politycznych odniesie艅 uwik艂ane w dyskursy w艂adzy i narodowe interpretacje. Szczeg贸lnie ciekawy w tym kontek艣cie wydaje si臋 przyk艂ad Muzeum 艢l膮skiego 鈥 instytucji na swoistym pograniczu historii regionalnej i narodowej.

fot.: Roman Kaczor

fot.: Roman Kaczor


Muzeum i jego historia
Muzeum 艢l膮skie nie jest instytucj膮 m艂od膮 鈥 jego historia si臋ga dwudziestolecia mi臋dzywojennego. Zosta艂o powo艂ane przez Sejm 艢l膮ski w 1929 roku w celu przechowywania i prezentowania pami膮tek kultury materialnej i sakralnej zwi膮zanych z regionem. Przed wojn膮 rozpocz臋to budow臋 nowoczesnego gmachu muzealnego w stylu modernistycznym, budynek nie zosta艂 jednak nigdy otwarty. W 1939 roku zbiory Muzeum zosta艂y przej臋te przez Niemc贸w, a sam budynek rozebrano. Tak zwana 鈥瀝estytucja鈥 nast膮pi艂a dopiero w 1984 roku, kiedy to na potrzeby otwartego ponownie Muzeum przekazano gmach przy Alei Armii Czerwonej (obecnie Aleja Korfantego). W zbiorach muzealnych znalaz艂a si臋 kolekcja obraz贸w polskiego malarstwa dawnego, a tak偶e eksponaty archeologiczne czy etnograficzne.
Prawdziwym zwie艅czeniem historii Muzeum 艢l膮skiego by艂o otwarcie przed dwoma laty nowej siedziby na terenie dawnej Kopalni 鈥濳atowice鈥 przy ulicy Tadeusza Dobrowolskiego (notabene pierwszego dyrektora Muzeum). W budynku znalaz艂o si臋 miejsce zar贸wno na wystaw臋 sztuki (w kolekcji znajduj膮 si臋 mi臋dzy innymi obrazy Stanis艂awa Ignacego Witkiewicza, Andrzeja Wr贸blewskiego czy Zdzis艂awa Beksi艅skiego), jak i na ekspozycj臋 historyczn膮 pod tytu艂em 鈥炁歸iat艂o historii. G贸rny 艢l膮sk na przestrzeni dziej贸w鈥. Warto zwr贸ci膰 uwag臋 na architektur臋 budynku. Ca艂a cz臋艣膰 ekspozycyjna zosta艂a umieszczona pod ziemi膮, gdzie kiedy艣 znajdowa艂a si臋 kopalnia. Sama lokalizacja ma wi臋c symboliczne znaczenie, potwierdzaj膮ce g贸rnicz膮 przesz艂o艣膰 i tera藕niejszo艣膰 regionu. Z powierzchni膮 艂膮cz膮 cz臋艣膰 ekspozycyjn膮 tylko przeszklone kubiki, do艣wietlaj膮ce przestrze艅 wystawiennicz膮 i tworz膮ce ciekawy, nowoczesny pejza偶 na powierzchni. Poza tym zachowana zosta艂a cz臋艣膰 oryginalnych dziewi臋tnastowiecznych budynk贸w kopalni, pe艂ni膮 one funkcje administracyjne i u偶ytkowe. Dzi臋ki temu, popularnemu ostatnio w polskim muzealnictwie, zabiegowi umieszczenia ekspozycji pod ziemi膮, jej tw贸rcy mogli dowolnie kszta艂towa膰 przestrze艅 wystawiennicz膮聽i wykorzystywa膰 swobodnie r贸偶ne elementy scenograficzne.
fot. Roman Kaczor

Od wsp贸艂czesno艣ci do staro偶ytno艣ci
Wystawa po艣wi臋cona historii G贸rnego 艢l膮ska posiada wszystkie cechy narracyjnego muzeum historycznego. Charakterystyczna jest z pewno艣ci膮 rozbudowana scenografia, du偶a liczba multimedi贸w, a tak偶e nagromadzenie bod藕c贸w (wizualnych, d藕wi臋kowych, przestrzennych). Od samego wej艣cia na ekspozycj臋 historyczn膮 jasne jest, 偶e g艂贸wn膮 osi膮 narracji b臋dzie g贸rnicza to偶samo艣膰 regionu. Przechodzimy bowiem przez bram臋 do Kopalni W臋gla Kamiennego 鈥濳atowice鈥, a pierwszymi eksponatami s膮 przedmioty zwi膮zane z prac膮 g贸rnika 鈥 mundur, czako czy lampa sztygara. Realistycznej scenografii towarzyszy animacja przedstawiaj膮ca g贸rnik贸w przychodz膮cych do pracy i wsiadaj膮cych do windy, kt贸ra zwiezie ich w d贸艂. Ca艂o艣膰 umiejscowiona jest w bardzo szczeg贸lnym kontek艣cie historycznym. Plakaty wyborcze z Lechem Wa艂臋s膮 i znaczki 鈥濻olidarno艣ci鈥 nie pozostawiaj膮 w膮tpliwo艣ci 鈥 jest 4 czerwca 1989 roku. To ciekawy zabieg narracyjny, pokazuj膮cy niejako punkt doj艣cia i zdradzaj膮cy zako艅czenie historii 艢l膮ska opowiadanej na ekspozycji. Tworzy kod臋 narracyjn膮, ale te偶 sugeruje okre艣lon膮 interpretacj臋.
Po wyj艣ciu ze scenografii dwudziestowiecznej kopalni go艣膰 muzealny mo偶e czu膰 si臋 nieco zaskoczony, kiedy za zakr臋tem czeka na niego roma艅ska rotunda z Cieszyna. Ten przeskok wprowadza nas w g艂贸wn膮 o艣 narracji, czyli chronologiczn膮 opowie艣膰 o ziemiach 艣l膮skich. Rotunda ma symbolizowa膰 histori臋 艣redniowieczn膮, otoczona jest jednak eksponatami archeologicznymi z epok jeszcze dawniejszych. Nie do ko艅ca jasne jest, co maj膮 ze sob膮 wsp贸lnego zabytki architektury roma艅skiej ze 艣ladami ludzkiego osadnictwa sprzed naszej ery. Konfuzja staje si臋 jeszcze wi臋ksza, kiedy po wej艣ciu do nast臋pnej sali okazuje si臋, 偶e nagle znale藕li艣my si臋 w epoce wojen 艣l膮skich. Od tego momentu narracja jest ju偶 w miar臋 linearna i prowadzi od osiemnastego wieku do historii najnowszej. Warto jednak zastanowi膰 si臋, z czego wynika ten zabieg. Wydaje si臋 mie膰 on na celu potwierdzenie tezy o wiecznym zwi膮zku 艢l膮ska z polsko艣ci膮. St膮d nawi膮zania do 艣redniowiecza, a nawet staro偶ytno艣ci (sugeruj膮ce ci膮g艂o艣膰 鈥瀙olskiego鈥 osadnictwa na tym terenie). Podobnie t艂umaczy膰 mo偶na te偶 skupienie na wojnach 艣l膮skich (wa偶nych z perspektywy politycznej przynale偶no艣ci 艢l膮ska), a nie wcze艣niejszej wojnie trzydziestoletniej, kt贸ra mia艂a wp艂yw na sytuacj臋 mieszka艅c贸w tego regionu, ale wymyka si臋 prostym narodowym interpretacjom.

Polskie do艣wiadczenie, polska perspektywa
W dalszej cz臋艣ci ekspozycji widz dowiaduje si臋 o charakterystyce 艣l膮skiej rewolucji przemys艂owej. Warto doceni膰 tutaj r贸wnoleg艂e pokazanie rozwoju 艣l膮skich miast 鈥 zar贸wno tych zamieszkanych przez Polak贸w, jak i o艣rodk贸w, w kt贸rych wi臋kszo艣膰 stanowili Niemcy. Kolejne pomieszczenia po艣wi臋cone s膮 charakterystyce 偶ycia spo艂ecznego na 艢l膮sku. Dowiemy si臋 r贸wnie偶, jak wygl膮da艂o 偶ycie codzienne tradycyjnej g贸rniczej rodziny. Wa偶nym aspektem podj臋tym w tej cz臋艣ci ekspozycji jest rodzenie si臋 艣wiadomo艣ci narodowej w艣r贸d mieszka艅c贸w regionu, powi膮zane z kontekstami wyznaniowymi. W ten spos贸b narracja p艂ynnie prowadzi do nast臋pnego tematu, by膰 mo偶e najwa偶niejszego w ca艂ym Muzeum 鈥 przynale偶no艣ci pa艅stwowej 艢l膮ska po I wojnie 艣wiatowej. Du偶o uwagi po艣wi臋cono powstaniom 艣l膮skim i plebiscytowi z 1921 roku. Cho膰 podkre艣lenie znaczenia tych wydarze艅 w historii regionu nie budzi zastrze偶e艅, mo偶na mie膰 w膮tpliwo艣ci, czy perspektywa prezentowania kwestii plebiscytowych nie jest zbyt jednostronna. Razi to chocia偶by w sposobie prezentacji plakat贸w zach臋caj膮cych do g艂osowania 鈥 w plakatach niemieckich wyeksponowano w艂a艣ciwie wy艂膮cznie negatywn膮, antypolsk膮 kampani臋, w przypadku polskich聽鈥 narracja jest du偶o bardziej pozytywna.
Kolejna przestrze艅 po艣wi臋cona jest dwudziestoleciu mi臋dzywojennemu. Z jednej strony umieszczona zosta艂a informacja o historii polskiej cz臋艣ci 艢l膮ska, z drugiej o tym, co dzia艂o si臋 wtedy w cz臋艣ci niemieckiej. W ten spos贸b po艂膮czono opowie艣膰 o historii regionu z wyja艣nieniem genezy II wojny 艣wiatowej. Na uwag臋 zas艂uguje r贸wnie偶 makieta gmachu Muzeum 艢l膮skiego, kt贸ry, jak ju偶 wspomina艂am, mia艂 zosta膰 oddany do u偶ytku tu偶 przed wojn膮. W dalszej cz臋艣ci wystawy po艣wi臋conej okresowi okupacji zobaczymy t臋 makiet臋 z drugiej strony 鈥 budynek ju偶 po zniszczeniu przez hitlerowc贸w. Jednak jeszcze zanim przejdziemy do ekspozycji o II wojnie 艣wiatowej, podj臋ty zostaje temat aneksji Zaolzia przez Polsk臋 w 1938 roku. Obejrze膰 mo偶emy fragment kroniki filmowej dokumentuj膮cy przej臋cie w艂adzy przez polsk膮 administracj臋. W膮tpliwo艣膰 budzi膰 mo偶e fakt, 偶e film nie zosta艂 opatrzony 偶adnym komentarzem. Widzowie, kt贸rzy nie posiadaj膮 rozbudowanej wiedzy historycznej, mog膮 nie skojarzy膰 鈥瀙owrotu Zaolzia do Macierzy鈥 z udzia艂em Polski w rozbiorze Czechos艂owacji. Wsp贸艂czesna instytucja muzealna powinna edukowa膰 i pobudza膰 do refleksji nad trudnymi tematami w naszej historii, a nie bezkrytycznie przekazywa膰 narracj臋 propagandow膮 polskiego rz膮du z 1938 roku.
Przej艣cie do cz臋艣ci wystawy po艣wi臋conej wybuchowi wojny zosta艂o zaaran偶owane z wykorzystaniem chwytu znanego z innych muze贸w (na przyk艂ad POLIN) 鈥 korytarz nagle zakr臋ca, a na 艣cianach pojawiaj膮 si臋 niemieckie obwieszczenia i sylwetki samolot贸w Luftwaffe. Dla tw贸rc贸w ekspozycji wa偶ne by艂o jednak podkre艣lenie odr臋bno艣ci wojennej historii 艢l膮ska. Osi膮 tej opowie艣ci jest Volkslista i dramat ludno艣ci cywilnej, cz臋sto przymusowo wpisywanej do niemieckich kategorii narodowo艣ciowych. W tej cz臋艣ci wystawy pokazano r贸wnie偶 terror niemieckiej okupacji. Jednym z eksponat贸w jest gilotyna wykorzystywana przez Niemc贸w do wykonywania wyrok贸w 艣mierci. Warto zwr贸ci膰 uwag臋 na ciekawe rozwi膮zanie ekspozycyjne 鈥 gilotyna jest prezentowana w czarnej gablocie. Szyba, przez kt贸r膮 zobaczy膰 mo偶na wn臋trze gabloty, umieszczona zosta艂a na wysoko艣ci oczu doros艂ego cz艂owieka. W ten spos贸b autorzy wystawy jasno sugeruj膮, 偶e eksponat nie jest przeznaczony dla oczu dzieci. R贸wnie偶 pozosta艂e elementy w tej sali buduj膮 narracj臋 o martyrologii narodu polskiego w czasie II wojny 艣wiatowej i szczeg贸lnej tragedii G贸rno艣l膮zak贸w, zmuszanych do porzucania polsko艣ci.
Ostatnia du偶a cz臋艣膰 wystawy 鈥炁歸iat艂o historii. G贸rny 艢l膮sk na przestrzeni dziej贸w鈥 po艣wi臋cona zosta艂a historii PRL. Jest to zdecydowanie najs艂absza i najmniej przemy艣lana cz臋艣膰 ekspozycji. Mimo skupienia si臋 na wydarzeniach regionalnych, takich jak powo艂anie wojew贸dztwa stalinogrodzkiego, strajki w Jastrz臋biu-Zdroju czy pacyfikacja kopalni 鈥濿ujek鈥, narracja wydaje si臋 nie odbiega膰 daleko od konwencjonalnych sposob贸w przedstawiania tej epoki historycznej w kulturze popularnej. Zobaczymy wi臋c bloki z wielkiej p艂yty, meblo艣ciank臋 czy ma艂ego Fiata. Nieco nostalgiczna narracja o czasach 艣wietno艣ci polskiego g贸rnictwa wydaje si臋 nie oddawa膰 z艂o偶ono艣ci 艣l膮skiej historii po II wojnie 艣wiatowej. Podobna ekspozycja mog艂aby pojawi膰 si臋 we w艂a艣ciwie ka偶dym miejscu w Polsce. Warto wi臋c zastanowi膰 si臋, na ile muzealnicy pos艂uguj膮 si臋 pewnymi kliszami narracyjnymi dotycz膮cymi historii PRL-u, kt贸re zamiast j膮 t艂umaczy膰, utwierdzaj膮 powszechne mity na temat epoki. Mo偶e by膰 to cz臋艣膰 szerszego problemu zwi膮zanego z nieprzepracowaniem najnowszej historii Polski w powszechnej 艣wiadomo艣ci. Epoka ta wydaje si臋 tak bliska i tak uwik艂ana we wsp贸艂czesne spory, 偶e nie opracowano jeszcze 偶adnej sp贸jnej muzealnej strategii narracyjnej, kt贸ra opisywa艂aby polskie do艣wiadczenie czas贸w komunizmu. Dop贸ki taki spo艂eczny konsensus nie zostanie osi膮gni臋ty, ekspozycje si艂膮 rzeczy ogranicza膰 b臋d膮 si臋 do sztampowych eksponat贸w i niepog艂臋bionych interpretacji.

Historia przemilczana
Muzeum 艢l膮skie pozwala analizowa膰, w jaki spos贸b og贸lnonarodowa wizja historii mo偶e wp艂ywa膰 na histori臋 regionaln膮, a nawet j膮 t艂amsi膰. Go艣cie, kt贸rzy odwiedz膮 t臋 plac贸wk臋 z planem dowiedzenia si臋 czego艣 o regionalnej to偶samo艣ci 艢l膮ska, wyjd膮 zawiedzeni. Ca艂a ekspozycja zorientowana jest na potwierdzanie tezy o odwiecznej polsko艣ci tych teren贸w. Narodowa perspektywa sprawia, 偶e tw贸rcy wystawy w艂a艣ciwie nie dostrzegaj膮 istnienia 艢l膮zak贸w jako odr臋bnej grupy etnicznej. Z wystawy nie dowiemy si臋 o fakcie istnienia j臋zyka 艣l膮skiego ani o wsp贸艂czesnym ruchu autonomicznym. Uderzaj膮ce jest to szczeg贸lnie w por贸wnaniu ze sposobem traktowania w narracji muzealnej Niemc贸w 鈥 kt贸rych odr臋bno艣膰 jest podkre艣lona, a historyczne zamieszkiwanie na tych terenach potwierdzone. Osoby identyfikuj膮ce si臋 jako 艢l膮zacy zostaj膮 wykluczone ze wsp贸lnoty mieszka艅c贸w regionu, kt贸ra musi by膰 jasno okre艣lona narodowo艣ciowo 鈥 jako polska, niemiecka, ewentualnie czeska. Muzeum 艢l膮skie nie jest wi臋c muzeum regionalnym, ale narz臋dziem narodowej polityki historycznej prowadzonej z perspektywy Warszawy. Trudno nie rozpatrywa膰 go r贸wnie偶 jako jasnego g艂osu we wsp贸艂czesnej debacie o autonomii 艢l膮ska. Niestety, ucierpia艂a na tym muzealna narracja, niedostrzegaj膮ca etnicznego i kulturowego bogactwa regionu.
Muzeum milcz膮co bierze udzia艂 r贸wnie偶 w innej debacie 鈥 o wsp贸艂czesnej to偶samo艣ci 艢l膮ska. Milczenie przejawia si臋 w konstrukcji wystawy sta艂ej, kt贸rej narracja ko艅czy si臋 na roku 1989. W przypadku 艢l膮ska to niedopowiedzenie wydaje si臋 szczeg贸lnie znacz膮ce. Transformacja lat 90. mocno uderzy艂a w podstawy gospodarcze regionu, a dla wielu jego mieszka艅c贸w ca艂y czas nie jest zako艅czonym rozdzia艂em historii. Zamkni臋cie kopal艅 dla rzesz 艢l膮zak贸w oznacza艂o bezrobocie i utrat臋 偶yciowego punktu odniesienia. Procesy przekszta艂cania wielkich zak艂ad贸w pracy trwaj膮 do dzisiaj i ca艂y czas wzbudzaj膮 ogromne napi臋cia spo艂eczne. O wszystkich tych strukturalnych problemach nie dowiemy si臋 na wystawie Muzeum 艢l膮skiego. Oczywi艣cie w obronie tw贸rc贸w ekspozycji mo偶na by wysun膮膰 argument, 偶e przecie偶 m贸wi膮 oni o historii, nie tera藕niejszo艣ci. Jednak po pierwsze, nie mo偶na zrozumie膰 przesz艂o艣ci bez 艣wiadomo艣ci wsp贸艂czesnych debat i konflikt贸w. Sentymentalna wizja g贸rniczej przesz艂o艣ci 艢l膮ska jest obecnie budowana mi臋dzy innymi na ogromnej frustracji wywo艂anej przez ustrojow膮 i ekonomiczn膮 transformacj臋. Po drugie, autorzy wystawy sami zach臋caj膮 go艣ci muzeum do refleksji nad tera藕niejszo艣ci膮, zadaj膮c na koniec pytanie 鈥濲aki jest wsp贸艂cze艣nie G贸rny 艢l膮sk i jaki ma by膰 w przysz艂o艣ci?鈥. W ich oczach transformacja by艂a szans膮, kt贸ra otworzy艂a 艢l膮skowi nowe perspektywy rozwoju. Ta optymistyczna, ale pe艂na przemilcze艅 narracja nie pozostawia miejsca na dyskusj臋 o problemach spo艂ecznych czy o ogromnych wyzwaniach ekologicznych, jakie stoj膮 przed regionem w obliczu zanieczyszczenia 艣rodowiska.


Rola eksponatu, rola muzeum
Wystaw臋 historyczn膮 Muzeum 艢l膮skiego warto rozpatrywa膰 r贸wnie偶 jako przyk艂ad pewnych tendencji w polskim muzealnictwie. Ze wzgl臋du na spos贸b prowadzenia opowie艣ci o przesz艂o艣ci Muzeum z pewno艣ci膮 mo偶emy zaklasyfikowa膰 jako nowoczesne muzeum narracyjne. Tw贸rcy wystawy wykorzystali niemal wszystkie dost臋pne techniki uatrakcyjnienia przekazu i wci膮gni臋cia widza w opowiadan膮 histori臋. Teatralizacja przestrzeni muzealnej, kt贸ra dwana艣cie lat temu by艂a wielk膮 atrakcj膮 i zadecydowa艂a o sukcesie Muzeum Powstania Warszawskiego, dzi艣 mo偶e wydawa膰 si臋 nieco przestarza艂膮 technik膮, a przede wszystkim budzi wiele w膮tpliwo艣ci metodologicznych. Warto zastanowi膰 si臋, czy takie nagromadzenie bod藕c贸w, osi膮gni臋te za pomoc膮 scenografii i multimedi贸w, nie oddala nas od prawdziwego celu, jakim jest przybli偶enie przesz艂o艣ci. Z Muzeum 艢l膮skiego trudno zapami臋ta膰 chocia偶 jeden eksponat. Oczywi艣cie nie znaczy to, 偶e na wystawie nie znajdziemy 偶adnych historycznych artefakt贸w. Nie zosta艂y one jednak wystarczaj膮co wyeksponowane i nie stanowi膮 podstawy do opowiadania o wydarzeniach historycznych. Je艣li ju偶, to tworz膮 raczej t艂o g艂贸wnej narracji. Znacznie wa偶niejsza jest scenografia i multimedia. Paradoksalnie w ten spos贸b tw贸rcy wystawy powracaj膮 do sposobu prezentowania eksponat贸w kojarz膮cego si臋 raczej z tradycyjnymi muzeami. Przedmioty zostaj膮 zamkni臋te w gablotach, nie opowiadaj膮 偶adnej historii i nie zyskuj膮 znaczenia w oczach patrz膮cych na nie go艣ci muzealnych. Kontakt z przesz艂o艣ci膮 w takim muzeum jest do艣wiadczeniem z natury sztucznym, jedynie zainscenizowanym za pomoc膮 nowoczesnych technik. Warto艣膰 przedmiot贸w i historia, kt贸r膮 mog膮 one opowiada膰, nie zosta艂y w wystawie Muzeum 艢l膮skiego docenione. Nasuwa si臋 wi臋c pytanie, na ile nowoczesne muzea nie posz艂y za daleko w unowocze艣nianiu ekspozycji i nie zatraci艂y najwa偶niejszej swojej cechy 鈥 umo偶liwiania zwiedzaj膮cym kontaktu z autentycznymi artefaktami historycznymi.
Prezentowana w Muzeum 艢l膮skim wystawa historyczna z pewno艣ci膮 jest atrakcyjna dla widz贸w i entuzjastycznie przez nich oceniana. Na pierwszy rzut oka trudno dziwi膰 si臋 tym pozytywnym opiniom 鈥 narracja wystawy wci膮ga i zach臋ca do zainteresowania si臋 histori膮 艢l膮ska. Wszystkie te zalety nie powinny jednak przes艂ania膰 w naszych oczach w膮tpliwo艣ci, kt贸re wzbudza opowiadana na niej historia i spos贸b wykorzystania muzealnych technik. Warto wi臋c potraktowa膰 t臋 ekspozycj臋 jako punkt wyj艣cia do refleksji nad kondycj膮 wsp贸艂czesnych muze贸w narracyjnych i perspektywami na przysz艂o艣膰.
***
Pozosta艂e teksty z聽bie偶膮cego numeru dwutygodnika 鈥濳ontakt鈥 mo偶na znale藕膰聽tutaj.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij