fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

O nas, ale bez nas. Dlaczego tak ma┼éo uwagi po┼Ťwi─Öcamy sprawczo┼Ťci uchod┼║c├│w?

Uchod┼║cy pozostaj─ů przedmiotem publicznej debaty, ale ÔÇô cho─ç tyle si─Ö o nich m├│wi ÔÇô nie bior─ů w niej podmiotowego udzia┼éu. Do ograniczania ich uczestnictwa w ┼╝yciu publicznym przyczynia si─Ö narracja wsp├│┼éczucia, kt├│ra pozbawia uchod┼║c├│w sprawczo┼Ťci i wzmacnia ich wykluczenie.
O nas, ale bez nas. Dlaczego tak ma┼éo uwagi po┼Ťwi─Öcamy sprawczo┼Ťci uchod┼║c├│w?
ilustr.: Małgorzata Rumińska

Biedni, potrzebuj─ůcy pomocy. Agresywni i zagra┼╝aj─ůcy. Dobrze przystosowuj─ůcy si─Ö. Zale┼╝ne od m─Ö┼╝czyzn, roszczeniowe. Jacy jeszcze mog─ů by─ç uchod┼║cy i uchod┼║czynie? Czy w spo┼éecze┼ästwie mog─ů odgrywa─ç jedynie wcze┼Ťniej narzucone role, czy te┼╝ aktywnie wsp├│┼étworzy─ç rzeczywisto┼Ť─ç? Intuicyjna odpowied┼║ nasuwa si─Ö sama: tak, uchod┼║cy mog─ů aktywnie wsp├│┼éuczestniczy─ç w kszta┼étowaniu spo┼éecze┼ästwa. Ich do┼Ťwiadczenia i odmienne od dominuj─ůcego punkty widzenia daj─ů mo┼╝liwo┼Ť─ç dostrze┼╝enia pomijanych problem├│w spo┼éecznych oraz szans─Ö na zmiany. Tylko dlaczego prawie nikt o tym nie pami─Öta?

ÔÇ×Uchod┼║caÔÇŁ bez sprawczo┼Ťci

Patrycja

W badaniach Centrum Bada┼ä nad Uprzedzeniami w 2016 roku Polak├│w pytano o skojarzenia ze s┼éowem ÔÇ×uchod┼║caÔÇŁ. W┼Ťr├│d pi─Öciu najcz─Ö┼Ťciej wyst─Öpuj─ůcych wyraz├│w, poza tymi zwi─ůzanymi z samym kontekstem uchod┼║stwa (by┼éy nimi ÔÇ×uciekinierÔÇŁ, ÔÇ×wojnaÔÇŁ i ÔÇ×ucieczkaÔÇŁ) pojawi┼éy si─Ö te┼╝ ÔÇ×terrorystaÔÇŁ i ÔÇ×biedaÔÇŁ. Przez osoby uczestnicz─ůce w tym badaniu uchod┼║cy byli postrzegani przede wszystkim przez pryzmat zagro┼╝enia lub wsp├│┼éczucia. Jest to zgodne z wynikami bada┼ä prowadzonych w r├│┼╝nych krajach, kt├│re wskazuj─ů, ┼╝e mo┼╝na wyr├│┼╝ni─ç dwa najcz─Östsze rodzaje narracji na temat uchod┼║c├│w: wrog─ů antyuchod┼║cz─ů oraz wsp├│┼éczuj─ůc─ů prouchod┼║cz─ů. ┼╗adna z nich nie traktuje uchod┼║c├│w podmiotowo. Pierwsza opiera si─Ö na ich negatywnym stereotypie jako potencjalnych sprawc├│w przemocy. W drugiej, teoretycznie pozytywnej, osoby z do┼Ťwiadczeniem uchod┼║czym przedstawia si─Ö jako ludzi biednych, potrzebuj─ůcych i nieporadnych. Ich obecno┼Ť─ç stwarza moralny obowi─ůzek pomagania. W narracji tej uchod┼║cy s─ů raczej biernymi, pozbawionymi sprawczo┼Ťci odbiorcami pomocy, a nie aktywnymi wsp├│┼étw├│rcami spo┼éecze┼ästwa.

Paradoksalnie to prouchod┼║cza narracja sprawia wi─Öc, ┼╝e je┼Ťli osoba z do┼Ťwiadczeniem uchod┼║czym chce zosta─ç zaakceptowana przez spo┼éecze┼ästwo, powinna prawid┼éowo odegra─ç rol─Ö ÔÇ×dobrego uchod┼║cyÔÇŁ. By─ç wdzi─Öczna, ÔÇ×nieroszczeniowaÔÇŁ, uboga i niezbyt aktywna. A przede wszystkim nie powinna ÔÇ×wychodzi─ç przed szeregÔÇŁ. W ten spos├│b reprodukuje si─Ö status quo, w kt├│rym uchod┼║cy pozostaj─ů na zmarginalizowanej i prawie niedostrzeganej pozycji.

Przełamanie stereotypu

Jednak osoby z do┼Ťwiadczeniem uchod┼║stwa nie musz─ů by─ç bierne, ciche i biedne. S─ů w┼Ťr├│d nich takie, kt├│re id─ů pod pr─ůd, nie daj─ůc si─Ö zaszufladkowa─ç. Maj─ů do zaoferowania wi─Öcej ni┼╝ tylko odgrywanie narzuconych im r├│l. Przeciwdzia┼éaj─ů marginalizacji, s─ů aktywne. I robi─ů wiele dobrego dla spo┼éecze┼ästwa. Tak─ů osob─ů jest Roza.

Roza

Jestem z wykszta┼écenia nauczycielk─ů angielskiego, w Czeczenii pracowa┼éam jako nauczycielka klas od drugiej do sz├│stej. Przede wszystkim jednak jestem i zawsze by┼éam aktywistk─ů. Do Polski przyjecha┼éam w 2016 roku razem z m─Ö┼╝em i dzie─çmi. Trafili┼Ťmy do zamkni─Ötego o┼Ťrodka w K─Ötrzynie, nie mieli┼Ťmy pieni─Ödzy, ┼╝eby zaspokoi─ç nasze podstawowe potrzeby. Od pocz─ůtku by┼éo nam bardzo trudno, a wszystko pogarsza┼éa nieznajomo┼Ť─ç j─Özyka. Zamkni─Öte o┼Ťrodki to wi─Özienia dla rodzin, a wi─Özienia nie s─ů miejscami dla dzieci. Niewa┼╝ne, czy to s─ů moje dzieci, dzieci z mojego kraju, czy dzieci innej narodowo┼Ťci. Dlatego, przebywaj─ůc tam ponad dziewi─Ö─ç miesi─Öcy, obieca┼éam sobie, ┼╝e b─Öd─Ö wspiera─ç osoby potrzebuj─ůce pomocy. W ko┼äcu wszyscy jeste┼Ťmy lud┼║mi, niezale┼╝nie od tego, w jakim j─Özyku m├│wimy i w co jeste┼Ťmy ubraniÔÇŽ

Podczas pobytu w o┼Ťrodku wpad┼éam na pomys┼é, ┼╝eby z pomoc─ů Fundacji IRSE Gda┼äsk oraz inicjatywy Chlebem i Sol─ů zorganizowa─ç zbi├│rk─Ö dla os├│b potrzebuj─ůcych, kt├│re przebywa┼éy w zamkni─Ötym o┼Ťrodku w K─Ötrzynie. To od tej zbi├│rki zacz─Ö┼éo si─Ö moje zaanga┼╝owanie w pomaganie innym. Moim celem by┼éo, jest i zawsze b─Ödzie nie tylko wspieranie uchod┼║c├│w w og├│lnym zorganizowaniu sobie ┼╝ycia w Polsce, ale te┼╝ motywowanie ich do podejmowania dzia┼éa┼ä i wspierania innych. Zawsze robi─Ö to z przyjemno┼Ťci─ů, bo sama kiedy┼Ť potrzebowa┼éam takiej pomocy.

Dzia┼éa┼éam i dzia┼éam w r├│┼╝nych organizacjach i bra┼éam udzia┼é w wielu akcjach Polskiego Forum Migracyjnego, Stowarzyszenia Interwencji Prawnej, Dunaj Instytutu Dialogu, Terytorium Neutralnego, Centrum Wielokulturowego, IRSE Gda┼äsk, Chlebem i Sol─ů, Misji Czyni─ç Dobro, Dzieci z Dworca Brze┼Ť─ç. Anga┼╝uj─Ö si─Ö w pomaganie uchod┼║com, wspieram r├│┼╝ne organizacje dzia┼éaj─ůce na rzecz nie tylko cudzoziemc├│w, ale te┼╝ senior├│w. Podejmuj─Ö dzia┼éania widoczno┼Ťciowe: w telewizji, mediach spo┼éeczno┼Ťciowych, radiu. Bardzo wa┼╝ne jest dla mnie, ┼╝eby pokaza─ç innym, jak mog─ů wygl─ůda─ç do┼Ťwiadczenia uchod┼║c├│w.

Bior─Ö te┼╝ udzia┼é w seminariach naukowych i wydarzeniach na temat uchod┼║c├│w. Ostatnio zaanga┼╝owa┼éam si─Ö w dwie, wa┼╝ne dla mnie, nowe inicjatywy. Wsp├│lnie z Marin─ů Huli─ů i Madin─ů Mazaliev─ů realizujemy w┼éasny projekt, w kt├│rym gotujemy dla dom├│w staro┼Ťci. Od niedawna wsp├│┼étworz─Ö te┼╝ Rad─Ö Uchod┼║c├│w w ramach programu ÔÇ×Silni mimo wszystkoÔÇŁ. B─Ödziemy tam podejmowa─ç dzia┼éania na rzecz poprawy ┼╝ycia, wzmacniania widoczno┼Ťci, g┼éosu, sprawczo┼Ťci i samostanowienia os├│b z do┼Ťwiadczeniem uchod┼║czym.

Mam poczucie, ┼╝e ka┼╝de wsp├│lne pomaganie nas integruje. Tu nie ma narodowo┼Ťci, j─Özyka. Wszyscy jeste┼Ťmy r├│wni i to jest pi─Ökne! W Polsce mia┼éam szcz─Ö┼Ťcie pozna─ç wspania┼éych ludzi. Wzi─Ö┼éam te┼╝ udzia┼é w programie telewizyjnym, w kt├│rym pozna┼éam niesamowit─ů rodzin─Ö Polak├│w. Od wielu lat jest ona w moim ┼╝yciu i s─ů to osoby bardzo dla mnie wa┼╝ne. Chcia┼éabym, by by┼éo wi─Öcej program├│w, w kt├│rych bohaterami byliby Polacy i uchod┼║cy. To bardzo motywuje, daje si┼é─Ö i wiar─Ö w siebie i swoj─ů przysz┼éo┼Ť─ç.

Samorzecznictwo zamiast wykluczania

Patrycja

W Warszawie, mie┼Ťcie, w kt├│rym dzia┼éa ponad po┼éowa organizacji wspieraj─ůcych uchod┼║c├│w w Polsce, funkcjonuje lub funkcjonowa┼éo dos┼éownie kilka program├│w takich jak Rada Uchod┼║c├│w ÔÇô projekt├│w maj─ůcych na celu aktywizacj─Ö spo┼éeczn─ů, samorzecznictwo czy wspieranie uchod┼║c├│w w zmienianiu sytuacji politycznej i spo┼éecznej.

Nale┼╝─ů do nich dzia┼éania Fundacji Ocalenie prowadzone w ramach projektu ÔÇ×Polska naszym wsp├│lnym domemÔÇŁ, obejmuj─ůcego szkolenia dla migrant├│w, ÔÇ×kt├│rzy chc─ů aktywnie dzia┼éa─ç dla swojej spo┼éeczno┼Ťci, a tak┼╝e pomaga─ç innym w odnalezieniu si─Ö w polskiej rzeczywisto┼ŤciÔÇŁ. Migranci maj─ů tak┼╝e mo┼╝liwo┼Ť─ç wzi─Öcia udzia┼éu w projekcie ÔÇ×Hello EntrepreneurshipÔÇŁ fundacji Ashoka. Celem tej inicjatywy jest wspieranie migrant├│w i uchod┼║c├│w w ÔÇ×rozwijaniu inicjatyw spo┼éeczno-biznesowych, kt├│re przyczyniaj─ů si─Ö do rozwi─ůzywania wa┼╝nych problem├│w spo┼éecznych w PolsceÔÇŁ. Do ubieg┼éego roku podobne dzia┼éania realizowa┼éo bardzo niewiele organizacji i funkcjonowa┼éy one przede wszystkim na zasadach konkurs├│w rozpisywanych raz na kilka czy kilkana┼Ťcie miesi─Öcy. W 2022 roku pojawi┼éy si─Ö projekty, kt├│re zrzeszaj─ů uchod┼║c├│w i dzia┼éaj─ů w spos├│b ci─ůg┼éy, a nie na podstawie dora┼║nych dotacji grantowych. Poza wspomnian─ů Rad─ů Uchod┼║c├│w powsta┼é projekt ÔÇ×O Nas z NamiÔÇŁ, realizowany przez Fundacj─Ö Kuchnia Konfliktu. Jego celem jest wspieranie ÔÇ×w tworzeniu w┼éasnych aktywno┼Ťci obywatelskich i spo┼éeczno-kulturalnychÔÇŁ oraz zwi─Ökszanie ÔÇ×mo┼╝liwo┼Ťci samorzecznictwaÔÇŁ os├│b z do┼Ťwiadczeniem migracyjnym i uchod┼║czym.

Niestety takie dzia┼éania wci─ů┼╝ nale┼╝─ů do rzadko┼Ťci. Przez ostatnie dwa lata w ramach swoich bada┼ä doktorskich przeprowadza┼éam wywiady z warszawskimi pracownikami socjalnymi i przedstawicielami organizacji, kt├│re wspieraj─ů uchod┼║c├│w. Z moich obserwacji wynika, ┼╝e bardzo niewiele uwagi po┼Ťwi─Öcaj─ů oni kwestii aktywizacji spo┼éecznej. W swojej pracy skupiaj─ů si─Ö przede wszystkim na zaspokajaniu podstawowych potrzeb, takich jak znalezienie mieszkania, pracy, pomoc w poradzeniu sobie w Polsce. Jest to ca┼ékowicie zrozumia┼ée, poniewa┼╝ w przypadku pracy z osobami z do┼Ťwiadczeniem uchod┼║czym wsparcie w ustabilizowaniu ich sytuacji ┼╝yciowej jest kluczowe. Na wi─Öcej ani organizacjom pozarz─ůdowym, ani pracownikom socjalnym nie starcza zasob├│w. Warto przy tym pami─Öta─ç, ┼╝e organizacje pozarz─ůdowe we wspieraniu i integracji wi─Ökszo┼Ťci uchod┼║c├│w zast─Öpuj─ů pa┼ästwo. Przy tym zwykle dysponuj─ů bardzo ograniczonymi ┼Ťrodkami, a wi─Ökszo┼Ť─ç ich dzia┼éa┼ä jest uzale┼╝niona od przyznawanych grant├│w. Nieraz projekty, kt├│re maj─ů na celu wzmacnianie samorzecznictwa, nie otrzymuj─ů finansowania. Tak funkcjonuj─ůca polityka integracji, w kt├│rej brakuje zasob├│w i ch─Öci do aktywizacji spo┼éecznej uchod┼║c├│w, ma na celu raczej bierne zaadaptowanie ich do spo┼éecze┼ästwa, a nie zaanga┼╝owanie w jego wsp├│┼étworzenie. Ale czy w takim razie faktycznie mamy tu do czynienia z polityk─ů integracji, w kt├│rej spo┼éeczno┼Ť─ç przyjmuj─ůca i migranci wsp├│┼épracuj─ů ze sob─ů na rzecz wsp├│lnego spo┼éecze┼ästwa, czy z polityk─ů asymilacji, zak┼éadaj─ůc─ů bezdyskusyjne narzucanie norm i warto┼Ťci?

ilustr.: Małgorzata Rumińska

Roza

Ka┼╝dy uchod┼║ca, kt├│ry przyje┼╝d┼╝a do innego pa┼ästwa, przybywa do niego ze swoimi problemami, chce w nim przede wszystkim funkcjonowa─ç i ┼╝y─ç w pokoju. Wiele z tych os├│b ma wy┼╝sze wykszta┼écenie, ale nie ka┼╝dy mo┼╝e je tutaj wykorzysta─ç. Cz─Östo osoby wykszta┼écone znajduj─ů zatrudnienie ÔÇ×na zmywakuÔÇŁ, budowie lub przy sprz─ůtaniu. W pracy, kt├│r─ů dostan─ů bez problem├│w ÔÇô co te┼╝ zreszt─ů nie jest oczywiste, bo nawet tam potrzebne jest przecie┼╝ zezwolenie na prac─Ö, kt├│rego uchod┼║cy przez pocz─ůtkowy okres pobytu nie maj─ů. Nie mo┼╝esz realizowa─ç si─Ö w zawodzie, w kt├│rym by┼éa┼Ť najlepsza, nie dlatego, ┼╝e nie masz umiej─Ötno┼Ťci, tylko dlatego, ┼╝e traktuj─ů ci─Ö tu inaczej: nie chc─ů ci─Ö tu.

W poradniach, urz─Ödach i szko┼éach do┼Ťwiadczy┼éam wielu sytuacji, w kt├│rych by┼éam traktowana jako osoba drugiego sortu. Takie do┼Ťwiadczenia bardzo mnie rani┼éy. Zawsze zadawa┼éam sobie wtedy pytanie: dlaczego tak jest?

Ludzie patrz─ů na to, jak jeste┼Ť ubrana, przez pryzmat swoich uprzedze┼ä religijnych. Dlaczego? Po co? Przecie┼╝ niezale┼╝nie od tego, czy mamy na g┼éowie chust─Ö, czy czapk─Ö ÔÇô wszyscy jeste┼Ťmy tacy sami. Trzeba patrze─ç na to, co mamy w g┼éowie, a nie na niej. Mam nadziej─Ö, ┼╝e kiedy┼Ť zdamy sobie z tego spraw─Ö.

Niezauwa┼╝eni potencjalni aktorzy zmiany

Patrycja

Nawet osoby, kt├│re podejmuj─ů kwestie dzia┼éalno┼Ťci i partycypacji spo┼éecznej uchod┼║c├│w, cz─Östo nie uznaj─ů w pe┼éni ich podmiotowo┼Ťci. Znamienny przyk┼éad stanowi─ů tu artyku┼éy naukowe, kt├│re dotycz─ů aktywizmu uchod┼║c├│w. Zwykle w badaniach nad aktywizmem r├│┼╝nych os├│b i grup g┼é├│wnym tematem s─ů motywacje oraz cele ich dzia┼éa┼ä. W przypadku literatury na temat aktywizmu i dzia┼éalno┼Ťci spo┼éecznej uchod┼║c├│w tylko co pi─ůty artyku┼é porusza kwestie cel├│w i motywacji. Zwykle temat aktywizmu uchod┼║c├│w jest rozpatrywany z perspektywy ÔÇ×problemu integracjiÔÇŁ ÔÇô czyli tego, co tego typu dzia┼éalno┼Ť─ç mo┼╝e da─ç uchod┼║com i dlaczego jest dobra dla ich funkcjonowania w spo┼éecze┼ästwie. Okazuje si─Ö, ┼╝e nawet badacze zwracaj─ůcy uwag─Ö na to, ┼╝e uchod┼║cy mog─ů podejmowa─ç i podejmuj─ů dzia┼éalno┼Ť─ç spo┼éeczn─ů i aktywistyczn─ů, nie traktuj─ů ich jako potencjalnych aktor├│w zmiany, kt├│rzy maj─ů swoje cele i kt├│rych dzia┼éania mog─ů prowadzi─ç do transformacji. Uchod┼║cy i uchod┼║czynie nie s─ů traktowani podmiotowo nawet wtedy, gdy pisze si─Ö o ich aktywizmie.

Ja i Roza pozna┼éy┼Ťmy si─Ö zreszt─ů na seminarium online, kt├│re mog┼éoby pos┼éu┼╝y─ç za ilustracj─Ö opisanego wy┼╝ej podej┼Ťcia. Seminarium dotyczy┼éo antropologicznych bada┼ä na temat funkcjonowania uchod┼║czy┼ä z Czeczenii i wa┼╝n─ů kwesti─Ö stanowi┼é w nim temat emancypacji. Przez emancypacj─Ö rozumiano jednak wy┼é─ůcznie emancypacj─Ö kobiet od patriarchalnej czecze┼äskiej kultury, ale w ┼╝adnym momencie nie wspomniano o potencjalnej emancypacji w ramach struktur kraju przyjmuj─ůcego. W prezentacji wiele m├│wiono o tym, jakie s─ů uchod┼║czynie z Czeczenii, Roza by┼éa jednak jedyn─ů (sic!) Czeczenk─ů bior─ůc─ů udzia┼é w spotkaniu. Dlaczego same Czeczenki nie mog┼éy skomentowa─ç wniosk├│w z prezentowanych bada┼ä? By─ç mo┼╝e co┼Ť wyt┼éumaczy─ç, a co┼Ť podwa┼╝y─ç?

Powszechne nies┼éyszenie g┼éosu uchod┼║c├│w i niedostrzeganie ich sprawczo┼Ťci ograniczaj─ů zakres i dost─Öpno┼Ť─ç oferowanych im przez spo┼éecze┼ästwo r├│l do biernych odbiorc├│w, kt├│rzy powinni akceptowa─ç je takim, jakie jest. Nie do┼Ť─ç, ┼╝e normalizuje to funkcjonuj─ůc─ů hierarchi─Ö w┼éadzy, w kt├│rej osoby do┼é─ůczaj─ůce do naszego spo┼éecze┼ästwa ÔÇ×nie maj─ů wiele do powiedzeniaÔÇŁ, to mo┼╝e to mie─ç ogromne znaczenie dla my┼Ťlenia uchod┼║c├│w o tym, co jest dla nich mo┼╝liwe i co mo┼╝na zmieni─ç. W ten spos├│b integracja staje si─Ö asymilacj─ů. Bo nawet je┼╝eli na poziomie jednostkowym uznajemy r├│┼╝norodno┼Ť─ç i dialog, to na poziomie spo┼éecznym nie dopuszczamy do wielog┼éosu i dyskusji. I tak w sprawie uchod┼║c├│w wci─ů┼╝ wypowiadaj─ů si─Ö ich polscy rzecznicy, politycy i dziennikarze. Uchod┼║cy pozostaj─ů przedmiotem publicznej debaty, ale ÔÇô cho─ç tyle si─Ö o nich m├│wi ÔÇô nie bior─ů w niej podmiotowego udzia┼éu. Do ograniczania ich uczestnictwa w ┼╝yciu publicznym przyczynia si─Ö tak┼╝e narracja wsp├│┼éczucia, kt├│ra ÔÇô cho─ç mo┼╝e wydawa─ç si─Ö pozytywna ÔÇô pozbawia uchod┼║c├│w sprawczo┼Ťci i wzmacnia ich wykluczenie.

A przecie┼╝ uchod┼║cy mog─ů by─ç sprawczy, aktywni i mie─ç wp┼éyw na kontekst spo┼éeczny, w kt├│rym funkcjonuj─ů. Ich do┼Ťwiadczenia sprawiaj─ů, ┼╝e mog─ů ÔÇô tak jak Roza ÔÇô przyj─ů─ç perspektywy, kt├│re s─ů zwykle niedost─Öpne dla innych, i zwr├│ci─ç uwag─Ö na kwestie, kt├│re s─ů pomijane. W ten spos├│b ich odmienny punkt widzenia mo┼╝e dawa─ç szans─Ö innowacji i zmiany.

Roza

Jestem bardzo dumna z uchod┼║c├│w, kt├│rzy w pa┼ästwie z odmiennymi tradycjami zaczynaj─ů aktywnie dzia┼éa─ç, by─ç widoczni, pomaga─ç innym i wnosi─ç wiele dobrego. Pokazuj─ů sobie i innym, ┼╝e to nic strasznego by─ç zauwa┼╝onym. Motywuj─ů ich, ┼╝eby te┼╝ dzia┼éali, byli dostrzegani i zmieniali ┼Ťwiat na lepsze.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy ┼Ťrodowisko zaanga┼╝owane w walk─Ö z podzia┼éami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi─Öki Waszemu wsparciu!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś