Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

o. Gardocki: Cierpi膮cy B贸g i ukrzy偶owany lud

Chocia偶 teologia wyzwolenia zrodzi艂a si臋 z etycznego oburzenia wobec skandalu ub贸stwa, to jej zasadniczym celem jest udzielenie odpowiedzi na pytanie o charakterze g艂臋boko teologicznym: jak mo偶na m贸wi膰 o Bogu w sytuacji, w kt贸rej n臋dza i ucisk dotykaj膮 tak wielu ludzi?
o. Gardocki: Cierpi膮cy B贸g i ukrzy偶owany lud
ilustr.: Zuzia Wojda

MISZA TOMASZEWSKI: Teolog贸w wyzwolenia oskar偶a si臋 niekiedy o to, 偶e instrumentalizuj膮 chrze艣cija艅stwo. Wiara mia艂aby stawa膰 si臋 w ich r臋kach narz臋dziem s艂u偶膮cym do spo艂ecznej i politycznej emancypacji ubogich. Czy to sprawiedliwa ocena?

O. DARIUSZ GARDOCKI:聽Takie oskar偶enia bior膮 si臋, z jednej strony, z nieznajomo艣ci teologii wyzwolenia, z drugiej za艣 鈥 z b艂臋dnego uto偶samienia jej z marksizmem. Niejednoznaczn膮 rol臋 odegra艂a tu og艂oszona w 1984 roku 鈥濱nstrukcja o niekt贸rych aspektach teologii wyzwolenia鈥, w kt贸rej Kongregacja Nauki Wiary zarzuci艂a latynoameryka艅skim teologom bezkrytyczne przyjmowanie za艂o偶e艅 marksistowskich. Warto jednak zwr贸ci膰 uwag臋 na to, 偶e 鈥濱nstrukcja鈥 m贸wi o teologiach wyzwolenia w liczbie mnogiej. Teologia, kt贸ra bierze sw贸j pocz膮tek z praktyki rewolucyjnej, jest tylko jednym z marginalnych nurt贸w teologii wyzwolenia w og贸le.

Tymczasem teologowie wyzwolenia 鈥 mam tu na my艣li refleksj臋 g艂贸wnych przedstawicieli tego ruchu, takich jak Gustavo Gutierr茅z, Leonardo Boff, Ignacio Ellacur铆a czy Jon Sobrino 鈥 przywracaj膮 teologii wymiar historyczny. Dzia艂ania podejmowane przez zaanga偶owanych spo艂ecznie chrze艣cijan w celu przemiany postaci tego 艣wiata s膮 przez nich rozumiane jako wsp贸艂praca w dzia艂aniu wyzwole艅czym i zbawczym, kt贸re B贸g rozpocz膮艂 w Jezusie Chrystusie. Zadaniem teologii wyzwolenia jest wi臋c nie tyle my艣lenie o 艣wiecie, to znaczy pr贸ba jego wyja艣nienia i zrozumienia, ile przede wszystkim uczestnictwo w procesie jego przekszta艂cania, kt贸rego horyzont wyznacza kr贸lestwo Bo偶e.

鈥濳r贸lestwo Bo偶e鈥, to znaczy w艂a艣ciwie co?

Najpro艣ciej rzecz ujmuj膮c, kr贸lestwo Bo偶e jest rzeczywisto艣ci膮, kt贸ra wyswobadza cz艂owieka i kt贸ra w艂膮cza go we wsp贸艂tworzenie bardziej braterskiego i bardziej sprawiedliwego spo艂ecze艅stwa. Teologowie wyzwolenia k艂ad膮 nacisk na praktyczny wymiar chrze艣cija艅stwa, kt贸rego istota nie sprowadza si臋 przecie偶 do poprawnego formu艂owania prawd wiary ani do ich teoretycznego wyznawania. Przypominaj膮 o tym, 偶e zbawienie jest wyzwoleniem cz艂owieka nie tylko od grzechu, lecz tak偶e od tego wszystkiego, co zniewala go na poziomie historycznym, spo艂ecznym i ekonomicznym. W optyce teologii wyzwolenia cz艂owiek wsp贸艂pracuje wi臋c z Bogiem w Jego zbawczym dzia艂aniu. Implikuje to siln膮 relacj臋 mi臋dzy immanencj膮 i transcendencj膮, mi臋dzy histori膮 i eschatologi膮, mi臋dzy wiar膮 i 偶yciem, mi臋dzy duchow膮 relacj膮 z Chrystusem i pog艂臋bieniem tej relacji poprzez Jego na艣ladowanie. W ten spos贸b teologia wyzwolenia przezwyci臋偶a dualizm, kt贸ry pr贸buje odes艂a膰 Boga w za艣wiaty, a zbawienie zredukowa膰 do wydarzenia o charakterze wy艂膮cznie duchowym.

No w艂a艣nie, czy mo偶emy w og贸le m贸wi膰 o 鈥瀌uchowo艣ci鈥 teologii wyzwolenia?

Oczywi艣cie. Teologia wyzwolenia pr贸buje pog艂臋bi膰 i usystematyzowa膰 do艣wiadczenie spotkania z Jezusem w ubogich. W ten spos贸b wyznaczone zostaj膮 dwie 鈥瀙rzestrzenie鈥, w kt贸rych kszta艂tuje si臋 jej duchowo艣膰: Jezus oraz ubodzy. Jezus jest Tym, kt贸ry wzywa ka偶dego cz艂owieka do na艣ladowania Go i do urzeczywistniania w historii przepowiadanego przez Niego Kr贸lestwa Bo偶ego. Ubodzy s膮 natomiast ludem Bo偶ym, kt贸ry oczekuje na wyzwolenie, pozostaj膮c jednocze艣nie uprzywilejowanym miejscem obecno艣ci Chrystusa w historii.

Wed艂ug teolog贸w wyzwolenia na艣ladowanie historycznego Jezusa wymaga podj臋cia dzia艂ania wyzwole艅czego na rzecz ubogich, przy czym to dzia艂anie jest tak naprawd臋 tylko przed艂u偶eniem Jego dzia艂ania. Wezwanie do dzia艂ania wynika wi臋c ze spotkania z Chrystusem i z do艣wiadczenia darmowo艣ci Jego mi艂o艣ci. Bez tego do艣wiadczenia niemo偶liwe by艂oby autentyczne spotkanie z drugim cz艂owiekiem, zw艂aszcza ubogim, i patrzenie na niego oczami Boga. Spotkanie z Chrystusem umo偶liwia wi臋c bezinteresown膮 mi艂o艣膰 bli藕niego i zaanga偶owanie si臋 w proces przekszta艂cania historii. W ten spos贸b duchowo艣膰 wyzwolenia w niezwyk艂y spos贸b 艂膮czy ze sob膮 darmowo艣膰 i skuteczno艣膰, kontemplacj臋 i dzia艂anie.

Przestrzeni膮, w kt贸rej kszta艂towa艂a si臋 duchowo艣膰 wyzwolenia, by艂y tak zwane wsp贸lnoty podstawowe. Co takiego si臋 w nich dzia艂o?

Zacznijmy od tego, 偶e jeszcze zanim narodzi艂a si臋 teologia wyzwolenia, funkcjonowa艂y w Ameryce 艁aci艅skiej grupy chrze艣cijan zaanga偶owanych w dzia艂alno艣膰 wyzwole艅cz膮 na polu sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej. Grupy te, nazywane 鈥瀔o艣cielnymi wsp贸lnotami podstawowymi鈥, zacz臋艂y si臋 pojawia膰 w Brazylii ju偶 w latach 60. Impuls do ich powstawania da艂o, z jednej strony, nauczanie Soboru Watyka艅skiego II na temat Ko艣cio艂a jako wsp贸lnoty wierz膮cych, a z drugiej 鈥 katecheza ludowa. Wa偶n膮 rol臋 odegra艂y tak偶e Konferencje Og贸lne Episkopat贸w Ameryki 艁aci艅skiej w Medell铆n (1968) i w Puebla (1978), kt贸re zwr贸ci艂y uwag臋 na konieczno艣膰 systemowej zmiany sytuacji panuj膮cej na kontynencie i kt贸re przyj臋艂y opcj臋 preferencyjn膮 na rzecz ubogich jako fundamentaln膮 dla tamtejszego Ko艣cio艂a.

W sk艂ad wsp贸lnot podstawowych wchodz膮 ludzie, kt贸rzy 偶yj膮 w tym samym miejscu, na przyk艂ad w wiosce, i kt贸rzy spotykaj膮 si臋, 偶eby wsp贸lnie rozwa偶a膰 S艂owo Bo偶e w perspektywie swoich do艣wiadcze艅. Taka refleksja podejmowana jest zatem w duchu wiary, ale punktem odniesienia jest dla niej tak偶e kontekst spo艂eczny. Ze wzgl臋du na to, 偶e kontekst ten zostaje oceniony w 艣wietle S艂owa Bo偶ego jako g艂臋boko niesprawiedliwy i przeciwny woli Boga, wsp贸lnoty podstawowe zaczynaj膮 anga偶owa膰 si臋 na rzecz zmiany tej sytuacji.

Daje to nowy pretekst do oskar偶enia teologii wyzwolenia o absolutyzowanie owego kontekstu spo艂ecznego kosztem 藕r贸de艂 biblijnych. Czy teologowie wyzwolenia rzeczywi艣cie czytaj膮 Pismo 艢wi臋te w spos贸b wybi贸rczy?

Chocia偶 teologia wyzwolenia zrodzi艂a si臋 z etycznego oburzenia wobec skandalu ub贸stwa i wykluczenia, to jej zasadniczym celem jest udzielenie odpowiedzi na pytanie o charakterze g艂臋boko teologicznym: jak mo偶na m贸wi膰 o Bogu, o Ko艣ciele i o 偶yciu wiecznym w sytuacji, w kt贸rej n臋dza, ucisk i niesprawiedliwo艣膰 dotykaj膮 zdecydowan膮 wi臋kszo艣膰 ludzi 偶yj膮cych na kontynencie latynoameryka艅skim? Przecie偶 ci ludzie zostali stworzeni na obraz Bo偶y, przecie偶 to za nich umar艂 na krzy偶u Chrystus 鈥 w艂a艣nie po to, by mogli do艣wiadczy膰 zbawienia i cieszy膰 si臋 pe艂ni膮 偶ycia we wszystkich jego wymiarach! 呕eby wi臋c odpowiedzie膰 na tak postawione pytanie, trzeba odnie艣膰 si臋 do konkretnych warunk贸w, w kt贸rych ci ludzie 偶yj膮. To za艣 wydaje si臋 niemo偶liwe, je艣li nie si臋gnie si臋 po narz臋dzia nauk spo艂ecznych i ekonomicznych, kt贸re pomagaj膮 teologowi w opisie i interpretacji rzeczywisto艣ci. Ostatecznie jednak teolog musi spojrze膰 na t臋 rzeczywisto艣膰 r贸wnie偶 z perspektywy Boga, kt贸ry 鈥 poprzez stworzenie i poprzez wcielenie 鈥 jest obecny w 艣wiecie i dzia艂a w historii.

ilustr.: Zuzia Wojda

ilustr.: Zuzia Wojda

 

Tylko jak po艂膮czy膰 ze sob膮 te dwie perspektywy: perspektyw臋 Boga i perspektyw臋 nauk spo艂ecznych?

Punktem wyj艣cia teologii wyzwolenia jest, jak wspomnia艂em, sytuacja panuj膮ca na kontynencie latynoameryka艅skim. Tym, co pozwala j膮 zrozumie膰, jest analiza spo艂eczna, dzi臋ki kt贸rej dochodzi nie tylko do nazwania takich zjawisk jak n臋dza, ucisk czy zacofanie, lecz tak偶e do rozpoznania ich korzeni. Kolejnym krokiem jest odczytanie wynik贸w przeprowadzonej analizy w 艣wietle wiary i S艂owa Bo偶ego. W ten spos贸b dochodzi do aktualizacji or臋dzia biblijnego, kt贸re zostaje zinterpretowane w kontek艣cie sytuacji panuj膮cej w Ameryce 艁aci艅skiej. I w drug膮 stron臋: sama ta sytuacja zostaje zinterpretowana w 艣wietle Pisma 艢wi臋tego. Pismo 艢wi臋te jest wi臋c czytane jako ksi臋ga 偶ycia, w kt贸rej poszukuje si臋 odniesie艅 do tera藕niejszo艣ci, by w ten spos贸b odkry膰 jej aktualny sens. Poszukuje si臋 w nim tak偶e inspiracji i si艂y do tego, by m贸c t臋 rzeczywisto艣膰 przekszta艂ca膰. To, 偶e pewne fragmenty Pisma 艢wi臋tego zostaj膮 w ten spos贸b uprzywilejowane, nie oznacza bynajmniej, 偶e inne jego fragmenty s膮 przez teolog贸w wyzwolenia marginalizowane lub wr臋cz zapomniane.

Si臋gnijmy do kilku fragment贸w Pisma, kt贸re maj膮 dla teolog贸w wyzwolenia szczeg贸lne znaczenie. Jako pierwsza przychodzi mi do g艂owy Ksi臋ga Wyj艣cia wraz z motywem wyzwolenia Izraela spod panowania faraona鈥

To w艂a艣nie jeden z tych uprzywilejowanych przez teolog贸w wyzwolenia tekst贸w starotestamentowych. Na jego podstawie mo偶emy spr贸bowa膰 zrozumie膰, na czym polega zbawcze dzia艂anie Boga w historii. Impulsem sk艂aniaj膮cym Boga do podj臋cia dzia艂ania jest dramatyczna sytuacja Jego ludu, kt贸ry do艣wiadcza w Egipcie ucisku i uciemi臋偶enia, czego ani cz艂owiek, ani tym bardziej B贸g nie mo偶e tolerowa膰. B贸g objawia si臋 wi臋c jako Wyzwoliciel, kt贸ry obejmuje swoim dzia艂aniem zar贸wno przysz艂o艣膰, jak i tera藕niejszo艣膰. Przysz艂o艣膰, poniewa偶 celem wyzwolenia jest zawarcie przymierza z Izraelem. Tera藕niejszo艣膰, poniewa偶 Jego dzia艂anie bierze pod uwag臋 aktualn膮 sytuacj臋 narodu wybranego i jego obecne po艂o偶enie spo艂eczno-polityczne. B贸g nie dzia艂a poza histori膮, lecz w historii, i to na rzecz konkretnego ludu, jakim jest Izrael. Co wcale nie oznacza, 偶e Jego dzia艂anie zostaje zredukowane do historii, przeciwnie, to historia zostaje niejako 鈥瀙odniesiona鈥 do Boga.

Wyzwolicielskie dzia艂anie Boga inicjuje proces zbawienia, kt贸ry zaczyna si臋 realizowa膰 w konkretnej historii Izraela. Histori臋 t臋 okre艣la za艣 sytuacja ucisku i zniewolenia, kt贸rej B贸g nie mo偶e tolerowa膰 nie tylko dlatego, 偶e jest Stw贸rc膮 i Bogiem 偶ycia, lecz tak偶e dlatego, 偶e sytuacja ta, widziana z Jego perspektywy, jest skutkiem grzechu. Interweniuj膮c, B贸g objawia si臋 zar贸wno jako Ten, kt贸ry przebacza grzech, jak i jako Ten, kt贸ry od niego wyzwala. A wyzwolenie dokonuje si臋 przez wydarzenia historyczne, co unaocznia prawd臋 o historycznym wymiarze zbawienia. I chocia偶 wymiar ten jest przez teolog贸w wyzwolenia bardzo mocno akcentowany, to nie oznacza to wcale, 偶e sprowadzaj膮 oni zbawienie wy艂膮cznie do przekszta艂cenia struktur spo艂ecznych i politycznych. Chodzi raczej o to, 偶e zbawienie osi膮ga swoj膮 pe艂ni臋 dopiero w贸wczas, gdy dotyka tak偶e wymiaru historycznego.

W jaki spos贸b biblijna opowie艣膰 o wyzwoleniu Izraela pomaga teologom wyzwolenia w zrozumieniu ich w艂asnej rzeczywisto艣ci?

Wyprowadzenie Izraela z niewoli egipskiej pokazuje, 偶e Bogu chodzi o zbawienie cz艂owieka, kt贸re nie ogranicza si臋 wy艂膮cznie do jego duszy i do obietnicy lepszego 偶ycia w przysz艂ym 艣wiecie. Zbawienie, o kt贸rym m贸wi Ksi臋ga Wyj艣cia, obejmuje tak偶e warunki materialne, a wraz z nimi to wszystko, co uniemo偶liwia cz艂owiekowi bycie osob膮 woln膮 i co stanowi przeszkod臋 na jego drodze do osi膮gni臋cia jedno艣ci z Bogiem i z bli藕nimi.

Jako drugi po Ksi臋dze Wyj艣cia tekst wymieni艂bym chyba Ksi臋g臋 Izajasza i cztery pie艣ni Cierpi膮cego S艂ugi Jahwe鈥

Oczywi艣cie. Zanim jednak si臋 do nich odnios臋, prosz臋 pozwoli膰 mi wspomnie膰 o innym wa偶nym dla teologii wyzwolenia tek艣cie. Chodzi o hymn Magnificat z Ewangelii 艁ukasza (艁k 1,46-55). Niesie on ze sob膮 wa偶ne tre艣ci o charakterze wyzwole艅czym, poniewa偶 przedstawia Boga jako Tego, kt贸ry 鈥瀝ozprasza ludzi pyszni膮cych si臋 zamys艂ami serc swoich. Str膮ca w艂adc贸w z tronu, a wywy偶sza pokornych. G艂odnych nasyca dobrami, a bogatych z niczym odprawia鈥. Wed艂ug teolog贸w wyzwolenia w艂a艣ciwym kontekstem odczytania tego hymnu jest, z jednej strony, zapowied藕 pojawienia si臋 Mesjasza, z drugiej za艣 鈥 wyprowadzenie Izraela z niewoli egipskiej. Maryja og艂asza zatem w swoim hymnie, 偶e B贸g za po艣rednictwem swojego Mesjasza dokona zmiany sytuacji, kt贸ra jest wynikiem grzechu, i 偶e stoi On po stronie s艂abych i ubogich, kt贸rych wyzwoli ze wszelkiego ucisku: tak materialnego, jak i duchowego.
Dodatkow膮 okoliczno艣ci膮 przemawiaj膮c膮 za tak膮 interpretacj膮 hymnu jest to, 偶e Maryja wielbi w nim Boga, kt贸ry 鈥瀢ejrza艂 na uni偶enie S艂u偶ebnicy swojej鈥, to znaczy: kt贸ry wejrza艂 na jej sytuacj臋 nacechowan膮 do艣wiadczeniem ub贸stwa i ucisku. W ten spos贸b B贸g objawia si臋 Maryi jako Wyzwoliciel i Zbawca, co jest 藕r贸d艂em jej rado艣ci. Objawia On zarazem siebie jako Tego, kt贸ry 鈥 chocia偶 jest ca艂kowicie inny i chocia偶 zamieszkuje w niedost臋pnej 艣wiat艂o艣ci 鈥 s艂yszy krzyk cierpienia swoich dzieci i staje po stronie ubogich, spychanych na margines 偶ycia spo艂ecznego, przeciwko mo偶nym tego 艣wiata. Wed艂ug teolog贸w wyzwolenia 艣wiadczy to o preferencji Boga w stosunku do s艂abych, uciskanych i biednych. Dlatego Magnificat m贸wi o odwr贸ceniu porz膮dku, kt贸re dokona si臋 za spraw膮 przychodz膮cego Mesjasza i Jego kr贸lestwa, nios膮cego ze sob膮 pe艂ni臋 偶ycia i obietnic臋 wyzwolenia.

ilustr.: Zuzia Wojda

ilustr.: Zuzia Wojda

O przyj艣ciu Mesjasza m贸wi tak偶e Izajasz. Jon Sobrino podkre艣la, 偶e S艂uga z pie艣ni czwartej, kt贸ry zosta艂 鈥瀢zgardzony鈥, 鈥瀘depchni臋ty鈥 i 鈥瀦bity na 艣mier膰鈥, jest tym samym S艂ug膮, kt贸ry w pie艣ni pierwszej mia艂 鈥瀙rzynie艣膰 narodom prawo鈥 i 鈥瀦 zamkni臋cia wypu艣ci膰 je艅c贸w鈥. Co mia艂oby to oznacza膰?

Przede wszystkim to, 偶e bycie 艣wiat艂o艣ci膮 i wyzwalanie je艅c贸w spotyka si臋 z oporem antykr贸lestwa. Antykr贸lestwo sprzeciwia si臋 bowiem Temu, kt贸ry przepowiada kr贸lestwo Bo偶e. S艂ug膮, o kt贸rym m贸wi膮 wszystkie cztery pie艣ni, jest Jezus z Nazaretu 鈥 Ten, kt贸ry pokaza艂, na czym polega istota Prawa, i kt贸ry uwalnia艂 ludzi od wszystkiego, co ich zniewala艂o. Czyni艂 zatem dobrze, a mimo to zosta艂 skazany na haniebn膮 艣mier膰. Przyk艂ad Jezusa dowodzi, 偶e zaanga偶owanie na rzecz sprawiedliwo艣ci i wyzwolenia, a tym samym demaskowanie niesprawiedliwo艣ci i grzechu, nierzadko prowadzi do m臋cze艅stwa.

Wspomnijmy tylko losy Oscara Romero, Ignacio Ellacur铆i i wielu innych os贸b, kt贸re ponios艂y 艣mier膰, poniewa偶 stawa艂y w obronie krzywdzonych. Przyk艂ad Jezusa pokazuje tak偶e, 偶e wyzwolenie dokonuje si臋 przez krzy偶. To bardzo wa偶ne z punktu widzenia ludzi 偶yj膮cych w Ameryce 艁aci艅skiej, zw艂aszcza tych, kt贸rzy 鈥 walcz膮c o sprawiedliwo艣膰 i o wyzwolenie innych 鈥 do艣wiadczaj膮 niesprawiedliwego cierpienia. Takich ludzi Sobrino nazywa 鈥瀕udem ukrzy偶owanym鈥, kt贸ry jest w pewnym sensie historyczn膮 aktualizacj膮 Cierpi膮cego S艂ugi Jahwe.

S艂uga Jahwe jest prefiguracj膮 Jezusa z Nazaretu, kt贸ry wielokrotnie zwraca si臋 do ubogich i do bogatych w znaczeniu jak najdos艂owniej materialnym: 鈥濨艂ogos艂awieni jeste艣cie wy, ubodzy, albowiem do was nale偶y kr贸lestwo Bo偶e. [鈥 Natomiast biada wam, bogaczom, bo odebrali艣cie ju偶 pociech臋 wasz膮鈥. Na czym mia艂aby polega膰 szczeg贸lna rola ubogich w historii zbawienia?

Pismo 艢wi臋te obu Testament贸w przyjmuje 鈥 jak nazywaj膮 to teologowie wyzwolenia 鈥 鈥瀙referencyjn膮 opcj臋 na rzecz ubogich鈥. Stary Testament m贸wi o uprzywilejowanej mi艂o艣ci Boga do wd贸w, sierot, przybysz贸w i tych wszystkich, kt贸rzy s膮 w historii 藕le traktowani. B贸g stoi po ich stronie i bierze ich w obron臋, poniewa偶 tylko na Nim mog膮 oni polega膰. To samo przekonanie zostaje p贸藕niej podj臋te przez Jezusa Chrystusa, kt贸ry uto偶samia si臋 z lud藕mi ubogimi i uci艣nionymi (Mt 25,31-46) i kt贸ry czyni z nich uprzywilejowanych adresat贸w przepowiadanego przez siebie kr贸lestwa Bo偶ego (艁k 5,3). Ma艂o tego, sam Jezus sta艂 si臋 cz艂owiekiem ubogim i dokona艂 dzie艂a odkupienia w ub贸stwie, co wskazuje na istnienie szczeg贸lnej relacji pomi臋dzy Nim a ubogimi. Ta wi臋藕 jest tak 艣cis艂a, 偶e mo偶na powiedzie膰, i偶 wszystko, co dotyczy Jezusa, dotyczy tak偶e ubogich, a wszystko, co ma zwi膮zek z ubogimi, ma tak偶e zwi膮zek z Jezusem. Szczeg贸lna rola ubogich i cierpi膮cych polega wi臋c wed艂ug teolog贸w wyzwolenia na tym, 偶e s膮 oni wizerunkiem ubogiego i cierpi膮cego Chrystusa. Pozwalaj膮 te偶 pozna膰 to, czym konkretnie jest przepowiadane przez Niego kr贸lestwo Bo偶e, kt贸re niesie ze sob膮 pe艂ni臋 偶ycia dla wszystkich, a zarazem wyzwolenie cz艂owieka od tego, co go ciemi臋偶y i dehumanizuje.

Jon Sobrino ko艅czy swoj膮 pierwsz膮 ksi膮偶k臋 o Jezusie-Wyzwolicielu refleksj膮, 偶e zacz膮艂 On swoj膮 misj臋 w prowincjonalnej Galilei i 偶e do niej po swoim zmartwychwstaniu powr贸ci艂. 鈥濽bodzy tego 艣wiata 鈥 wsp贸艂czesna Galilea 鈥 s膮 miejscem, w kt贸rym spotykamy historycznego Jezusa鈥 鈥 pisze Sobrino. Dlaczego ubodzy i uci艣nieni mieliby wiedzie膰 o Bogu wi臋cej?

To, 偶e Jezus rozpocz膮艂 swoj膮 misj臋 w Galilei, jest wa偶ne, poniewa偶 pozwala dostrzec podobie艅stwo pomi臋dzy sytuacj膮 spo艂eczno-ekonomiczn膮 ludzi, w艣r贸d kt贸rych prowadzi艂 On swoj膮 dzia艂alno艣膰, a sytuacj膮 panuj膮c膮 obecnie na kontynencie latynoameryka艅skim. Lokaln膮 spo艂eczno艣膰 Nazaretu stanowili rolnicy balansuj膮cy na granicy przetrwania i jest bardzo prawdopodobne, 偶e ta sytuacja wp艂yn臋艂a na post臋powanie i przepowiadanie Jezusa. Dlatego w艂a艣nie mo偶na my艣le膰 o ubogich Ameryki 艁aci艅skiej, i w og贸le o ubogich tego 艣wiata, jako o wsp贸艂czesnej Galilei 鈥 miejscu, w kt贸rym spotykamy Jezusa z Nazaretu. Ubodzy nie s膮 zreszt膮 tylko tymi, kt贸rych si臋 ewangelizuje, lecz tak偶e tymi, kt贸rzy sami ewangelizuj膮, a czyni膮 to g艂贸wnie przez swoje w艂asne cierpienia, dzi臋ki kt贸rym znaj膮 Chrystusa cierpi膮cego.

Tradycyjnie interpretuje si臋 nauki i czyny Jezusa w zasadzie wy艂膮cznie w kategoriach religijnych i moralnych. Co daje teologom wyzwolenia podstaw臋 do tego, 偶eby doszukiwa膰 si臋 w nich tak偶e sensu politycznego?

Nie trzeba tu si臋 niczego doszukiwa膰, bo sens ten jest wprost wyra偶ony w nauczaniu Jezusa, w cudach przez Niego dokonywanych oraz w Jego postawie wobec ludzi wykluczonych i nic nieznacz膮cych w oczach spo艂ecze艅stwa. Jednym z wa偶niejszych tekst贸w przemawiaj膮cych za tak膮 interpretacj膮 jest Jego wyst膮pienie w synagodze nazareta艅skiej, w kt贸rym przedstawia On program swojej mesja艅skiej misji (艁k 4,18-19). W centrum tego programu znajduje si臋 niesienie dobrej nowiny ubogim, g艂oszenie wolno艣ci wi臋藕niom i oswobadzanie uci艣nionych. W programowym wyst膮pieniu Jezusa obecna jest wi臋c pewna forma teologii wyzwolenia.

Czy dobrze rozumiem? Jezus jest teologiem wyzwolenia?

Jezus przepowiada i urzeczywistnia kr贸lestwo Bo偶e, kt贸re niesie ze sob膮 rewolucj臋 polegaj膮c膮 na odwr贸ceniu dotychczasowego porz膮dku. Ubodzy, grzesznicy i inne osoby pozostaj膮ce na marginesie 偶ycia spo艂ecznego-religijnego staj膮 si臋 uprzywilejowanymi adresatami kr贸lestwa. Kr贸lestwo Bo偶e jest projektem spo艂ecze艅stwa, kt贸re opiera si臋 na sprawiedliwo艣ci, pokoju oraz poszanowaniu drugiego cz艂owieka i jego praw, w tym prawa do godnego 偶ycia. G艂osz膮c nadej艣cie kr贸lestwa, Jezus nawo艂uje wi臋c do stworzenia nowego spo艂ecze艅stwa, w kt贸rym w艂adza i ucisk zostan膮 zast膮pione przez s艂u偶b臋 i mi艂o艣膰. Kr贸tko m贸wi膮c, chodzi Mu o zaprowadzenie na 艣wiecie sprawiedliwo艣ci. Nie znaczy to, 偶e Jezus by艂 typowym rewolucjonist膮 w politycznym tego s艂owa znaczeniu. Inicjowa艂 on raczej rewolucj臋 spo艂eczn膮, kt贸ra wymaga艂a g艂臋bokiej przemiany duchowej. Przemiana ta musi mie膰 jednak swoje ukonkretnienie i musi prowadzi膰 do obalenia tego, co teologia wyzwolenia nazywa 鈥瀞trukturami grzechu鈥. Przemiana duchowa musi prowadzi膰 do wyzwolenia cz艂owieka.

Jezus prowadzi艂 swoj膮 misj臋 w艣r贸d ludzi ubogich i uci艣nionych. Ostatecznie 鈥 kiedy pojmano go, poddano s膮dowi i ukrzy偶owano 鈥 sta艂 si臋 jednym z nich. Jak cierpienie Jezusa interpretowane jest przez teolog贸w wyzwolenia?

Teologowie wyzwolenia staraj膮 si臋 zakorzeni膰 艣mier膰 Jezusa z Nazaretu w historycznym kontek艣cie jego 偶ycia i pokaza膰, 偶e ta 艣mier膰 ma pewien sens niezale偶nie od zmartwychwstania. Sens ten, jak twierdzi Leonardo Boff, jest bowiem wpisany w samo pragnienie i dzia艂anie na rzecz sprawiedliwo艣ci, mi艂o艣ci i wyzwolenia. Ci, kt贸rzy chc膮 te warto艣ci realizowa膰 w swoim 偶yciu, musz膮 鈥 podobnie jak Jezus 鈥 liczy膰 si臋 z mo偶liwo艣ci膮 艣mierci. 艢mier膰 Jezusa musi by膰 widziana jako konsekwencja ca艂ej jego dzia艂alno艣ci. Dzia艂alno艣膰 ta dotyka艂a fundament贸w, na kt贸rych opiera艂o si臋 spo艂eczno-religijne 偶ycie Izraela. 艢mier膰 by艂a cen膮, kt贸r膮 Jezus musia艂 zap艂aci膰, po pierwsze, za to, 偶e ro艣ci艂 sobie prawo do bycia Synem Bo偶ym; po drugie, za pozostanie wiernym swojej misji a偶 do ko艅ca; po trzecie, za demaskowanie z艂a tego 艣wiata i za wyst膮pienie przeciw wszelkim formom, mechanizmom i strukturom rodz膮cym ucisk, dyskryminacj臋, a nawet 艣mier膰.

Jakie znaczenie ma sp贸r, kt贸ry Jezus prowadzi z religijnymi i spo艂ecznymi elitami tamtych czas贸w: z kap艂anami, z uczonymi w pi艣mie, z faryzeuszami?

Jezus obna偶a ich hipokryzj臋 i pr贸偶no艣膰 oraz to, 偶e wykorzystuj膮 prawo i religi臋 w celu uciskania innych ludzi. Jego najwi臋ksz膮 trosk膮 jest jednak kwestionowanie posiadanej przez nich w艂adzy, kt贸ra nie s艂u偶y prowadzeniu ludzi do Boga, lecz szukaniu w艂asnych korzy艣ci i nak艂adaniu na innych ci臋偶ar贸w zbyt wielkich, by mo偶na by艂o je unie艣膰 (Mt 23,1-12). Kap艂ani, uczeni w pi艣mie i faryzeusze s膮 przeszkod膮 na drodze prowadz膮cej do kr贸lestwa Bo偶ego. Spieraj膮c si臋 z uciskaj膮cymi, Jezus staje po stronie uciskanych i nie pozwala na to, by jakakolwiek forma ucisku by艂a usprawiedliwiana przez religi臋. W ten spos贸b pokazuje, 偶e korzenie ucisku si臋gaj膮 nie tylko w艂adzy ekonomicznej i spo艂ecznej, lecz tak偶e w艂adzy religijnej.

Ojcowie Soboru Watyka艅skiego II m贸wili o Ko艣ciele jako o 鈥瀞akramencie jedno艣ci鈥. Teologowie wyzwolenia m贸wi膮 o nim natomiast jako o 鈥瀞akramencie wyzwolenia鈥. Co w praktyce mia艂oby to oznacza膰?

Sob贸r Watyka艅ski II naucza, 偶e Ko艣ci贸艂 jest 鈥瀢 Chrystusie jakby znakiem i narz臋dziem wewn臋trznego zjednoczenia z Bogiem i jedno艣ci ca艂ego rodzaju ludzkiego鈥. Jego zadaniem jest wi臋c pozostawanie na s艂u偶bie zbawienia, kt贸re B贸g ustanowi艂 w Jezusie Chrystusie i kt贸re z woli Bo偶ej jest zasad膮 budowania spo艂ecze艅stwa godnego cz艂owieka. Misja Ko艣cio艂a ma polega膰 na g艂oszeniu s艂owa Bo偶ego, na sprawowaniu sakrament贸w i na s艂u偶bie ubogim oraz tym wszystkim, kt贸rych godno艣膰 jest w dzisiejszym 艣wiecie naruszana.

My艣lenie o Ko艣ciele jako o 鈥瀞akramencie wyzwolenia鈥 wpisuje si臋 w t臋 soborow膮 narracj臋. Ostatecznie 鈥瀢yzwolenie鈥 jest przecie偶 tylko synonimem 鈥瀦bawienia鈥. Z tym zastrze偶eniem, 偶e teologom wyzwolenia chodzi o wyzwolenie integralne, a wi臋c o wyzwolenie nie tylko od grzechu, lecz tak偶e od ub贸stwa, ucisku i wszystkiego tego, co nie pozwala cz艂owiekowi cieszy膰 si臋 pe艂ni膮 偶ycia. Do zada艅 Ko艣cio艂a nale偶y zatem nie tylko troska o zbawienie wieczne cz艂owieka 鈥 chocia偶 trzeba podkre艣li膰, 偶e troska ta jest jego zasadniczym powo艂aniem 鈥 lecz tak偶e zabieganie o wszechstronny rozw贸j ka偶dej osoby, gwarantowanie jej podstawowych praw oraz przyczynianie si臋 do budowy sprawiedliwego spo艂ecze艅stwa.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij