Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Annett: Wyb├│r ekonomiczny jest wyborem moralnym

W ┼Ťwiecie rozwijaj─ůcym si─Ö nie ma w kwestii ekologicznej podzia┼éu mi─Ödzy katolick─ů prawic─ů i lewic─ů. Wszyscy kardyna┼éowie z Afryki rozumiej─ů, ┼╝e zmiana klimatu to kwestia moralna. ┼╗yj─ů ni─ů ka┼╝dego dnia.
Annett: Wyb├│r ekonomiczny jest wyborem moralnym
ilustr.: Tomek Kaczor

Z prof. Anthonym Annettem rozmawia Zuzanna Radzik. Wywiad pochodzi z 34. numeru┬ápapierowego Magazynu ÔÇ×KontaktÔÇŁ pod tytu┼éem ÔÇ×┼Üwi─Öty gniewÔÇŁ.ZUZANNA RADZIK: W czerwcu min─Ö┼éy dwa lata od og┼éoszenia przez papie┼╝a Franciszka encykliki ÔÇ×Laudato siÔÇÖÔÇŁ. Co takiego si─Ö sta┼éo, ┼╝e Ko┼Ťci├│┼é katolicki wyni├│s┼é ekologi─Ö na sztandary?

ANTHONY ANNETT: Ekologia zawsze by┼éa obecna w nauczaniu spo┼éecznym Ko┼Ťcio┼éa. Jan Pawe┼é II m├│wi┼é o kryzysie ekologicznym ju┼╝ w 1990 roku, a w encyklice Benedykta XVI ÔÇ×Caritas in veritateÔÇŁ znalaz┼é si─Ö ca┼éy rozdzia┼é po┼Ťwi─Öcony ┼Ťrodowisku naturalnemu. Cho─ç katoliccy konserwaty┼Ťci ch─Ötnie przygarniaj─ů Josepha Ratzingera, to przecie┼╝ w┼éa┼Ťnie jego, a nie Franciszka, nazywano ÔÇ×zielonym papie┼╝emÔÇŁ. Nauczanie Ko┼Ťcio┼éa pozostaje wi─Öc niezmienne, cho─ç wielu katolik├│w wola┼éoby je przemilcze─ç. Franciszek m├│wi jasnym i prostym j─Özykiem, sytuuj─ůc ekologi─Ö w samym ┼Ťrodku katolickiej nauki spo┼éecznej, dlatego tak trudno go zignorowa─ç.

Studiuj─ůc jednak teologi─Ö kilkana┼Ťcie lat temu, na zaj─Öciach z katolickiej nauki spo┼éecznej nic o ekologii nie s┼éysza┼éam. To ja co┼Ť przeoczy┼éam czy przeoczyli moi profesorowie?

Dzi┼Ť jest to temat wa┼╝niejszy ni┼╝ tych 25 czy 30 lat temu, bo o wiele wi─Öcej wiemy o wyniszczeniu ┼Ťrodowiska, kt├│re powoduje globalna gospodarka. Na co dzie┼ä obserwujemy skutki zmiany klimatu, zanieczyszczenia, zakwaszenia ocean├│w, deforestacji, utraty bior├│┼╝norodno┼ŤciÔÇŽ

Franciszek nawo┼éuje do ekologicznego nawr├│cenia. Co to znaczy?

W swojej encyklice Franciszek napomina, ┼╝e ekologiczna wra┼╝liwo┼Ť─ç i dba┼éo┼Ť─ç o ┼Ťrodowisko naturalne nie jest dla katolika kwesti─ů wyboru. To spos├│b bycia chrze┼Ťcijaninem. Pisz─ůc jednak o ekologicznym nawr├│ceniu, papie┼╝ apeluje nie tylko do chrze┼Ťcijan. Si─Öga tak┼╝e po bardziej uniwersalny j─Özyk etyki cn├│t. Je┼Ťli wejdzie ci w nawyk robienie dobrych uczynk├│w, staniesz si─Ö praw─ů osob─ů i w┼éasnym przyk┼éadem zach─Öcisz innych do kszta┼étowania podobnych przyzwyczaje┼ä. W tej perspektywie problemy bior─ů si─Ö ze ┼║le uformowanych ┼Ťwiatopogl─ůd├│w i z niew┼éa┼Ťciwych norm zachowania. St─ůd pal─ůca potrzeba ekologicznej edukacji.

Zaraz potem papie┼╝ dodaje jednak co┼Ť bardzo wa┼╝nego: indywidualne dzia┼éania nie wystarcz─ů. Kryzys ekologiczny jest problemem globalnym, kt├│rego nie rozwi─ů┼╝emy o w┼éasnych si┼éach, nawet gdyby┼Ťmy wszyscy recyklingowali szk┼éo i korzystali z transportu publicznego (chocia┼╝ oczywi┼Ťcie powinni┼Ťmy to robi─ç). Potrzebujemy rozwi─ůza┼ä o charakterze instytucjonalnym.

W swojej encyklice Franciszek nadaje moralny ci─Ö┼╝ar temu, co do tej pory wy┼Ťmiewano i uwa┼╝ano za sprawy lifestyleÔÇÖowe lub ÔÇô w najlepszym razie ÔÇô nale┼╝─ůce do programu ruch├│w miejskich: recykling, transport publiczny, ochron─Ö teren├│w zielonych.

Ka┼╝dy wyb├│r ekonomiczny jest wyborem moralnym (to akurat Benedykt XVI). Problem z konserwatywnymi kr─Ögami w Ko┼Ťciele polega na tym, ┼╝e w pe┼éni przyjmuj─ů one nauczanie na temat seksualno┼Ťci, ale ju┼╝ nie na temat ekonomii czy ┼Ťrodowiska naturalnego. Na tym jednak polega integralna ekologia, ┼╝e to wszystko si─Ö ze sob─ů wi─ů┼╝e. To jest istota ÔÇ×Laudato siÔÇÖÔÇŁ.

Czytaj─ůc ksi─ů┼╝k─Ö ÔÇ×W niewoli wzrostuÔÇŁ, napisan─ů przez francuskiego ekonomist─Ö Daniela Cohena, odnosi┼éam wra┼╝enie, ┼╝e wspomina on Franciszka z pewn─ů zazdro┼Ťci─ů. Cohen ma swoj─ů dramatyczn─ů diagnoz─Ö ┼Ťwiata, ale jako ekonomista nie dysponuje j─Özykiem pozwalaj─ůcym na wezwanie ludzi do nawr├│cenia. To mo┼╝e zrobi─ç tylko papie┼╝.

Pewnie tak rzeczywi┼Ťcie jest. Dla mnie jako ekonomisty najbardziej przekonuj─ůce w ÔÇ×Laudato siÔÇÖÔÇŁ jest jednak to, co Franciszek m├│wi o paradygmacie technokratycznym i o jego zwi─ůzku z praktycznym relatywizmem. Ten paradygmat to model ekonomiczny, kt├│ry zak┼éada, ┼╝e mo┼╝emy mierzy─ç nasz─ů aktywno┼Ť─ç gospodarcz─ů jedynie pod k─ůtem jej produktywno┼Ťci i wydajno┼Ťci. Powinni┼Ťmy wi─Öc posi─ů┼Ť─ç Ziemi─Ö i zarz─ůdza─ç ni─ů, u┼╝ywaj─ůc dost─Öpnych zasob├│w z my┼Ťl─ů o w┼éasnej korzy┼Ťci, do nap─Ödzania nieko┼äcz─ůcego si─Ö wzrostu gospodarczego.

Je┼Ťli pomy┼Ťlimy o tym d┼éu┼╝ej ni┼╝ przez dziesi─Ö─ç sekund, niechybnie zrozumiemy, ┼╝e taki wzrost nie mo┼╝e by─ç nieograniczony. Pr─Ödzej czy p├│┼║niej zabraknie zasob├│w, kosztem kt├│rych m├│g┼éby si─Ö on odbywa─ç. Tak g┼é─Öboko uwierzyli┼Ťmy jednak w ten technokratyczny paradygmat, ┼╝e nie umiemy ju┼╝ rozmawia─ç o tym, czy rzeczywi┼Ťcie powinni┼Ťmy dba─ç wy┼é─ůcznie o wzrost ekonomiczny, a je┼Ťli tak, to jaki ma to wp┼éyw na biednych tego ┼Ťwiata i na ┼Ťrodowisko naturalne.

Franciszek udowadnia nam, jak bardzo jeste┼Ťmy przekonani, ┼╝e liczy si─Ö tylko to, co s┼éu┼╝y zaspokojeniu naszych potrzeb. Stajemy si─Ö egotyczni, samolubni, kr├│tkowzroczni, stawiamy siebie w centrum, sob─ů jeste┼Ťmy poch┼éoni─Öci. Oczekujemy szybkiej gratyfikacji. To s┼éowa, kt├│rych papie┼╝ w k├│┼éko u┼╝ywa w ÔÇ×Laudato siÔÇÖÔÇŁ. My┼Ťl─Ö, ┼╝e to bardzo trafna diagnoza s┼éabo┼Ťci globalnej gospodarki, kt├│ra wynosi zysk i wzrost gospodarczy ponad dobro wsp├│lne. Diagnoza ta pozostaje w zgodzie z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů, ale te┼╝ wnosi do niej co┼Ť nowego.

Co to takiego?

Chodzi o integraln─ů ekologi─Ö, kt├│ra zak┼éada, ┼╝e to, jak traktujemy Ziemi─Ö, wp┼éywa na to, jak traktujemy ubogich ÔÇô i odwrotnie. Odpowiedzi─ů jest zatem zr├│wnowa┼╝ony rozw├│j, bior─ůcy pod uwag─Ö zar├│wno integracj─Ö spo┼éeczn─ů, jak i r├│wnowag─Ö ┼Ťrodowiska naturalnego.

Osobn─ů spraw─ů jest rekonstrukcja wspomnianego ju┼╝ paradygmatu technokratycznego. Benedykt XVI u┼╝ywa┼é co prawda podobnego j─Özyka w ÔÇ×Caritas in veritateÔÇŁ, ale Franciszek wprost m├│wi o skutkach, jakie pos┼éugiwanie si─Ö tym paradygmatem niesie dla ┼Ťrodowiska. Innymi s┼éowy, papie┼╝ twierdzi, ┼╝e post─Öpowi technicznemu nie towarzyszy rozw├│j w sferze odpowiedzialno┼Ťci, warto┼Ťci i sumienia. Papieski doradca, kardyna┼é ├ôscar Rodr├şguez Maradiaga, uj─ů┼é to w prosty spos├│b: cz┼éowiek jest technologicznym gigantem, ale etycznym dzieckiem.

Mo┼╝na m├│wi─ç o kryzysie ekologicznym w taki spos├│b, ┼╝e doprowadzi si─Ö s┼éuchacza do rozpaczy. Franciszek wypowiada si─Ö stanowczo, ale daje nadziej─Ö. Jak bardzo optymistyczni mo┼╝emy by─ç?

Jest taka ┼Ťwietna wypowied┼║ Franciszka o tym, ┼╝e powinni┼Ťmy zmieni─ç globalizacj─Ö oboj─Ötno┼Ťci w globalizacj─Ö nadziei.

Papie┼╝ og┼éosi┼é swoj─ů encyklik─Ö w nieprzypadkowym momencie. Chodzi┼éo o to, by wp┼éyn─ů─ç na decyzj─Ö spo┼éeczno┼Ťci mi─Ödzynarodowej w sprawie cel├│w zr├│wnowa┼╝onego rozwoju. Cele te przyj─Öto na sesji ONZ we wrze┼Ťniu 2015 roku, trzy miesi─ůce po publikacji ÔÇ×Laudato siÔÇÖÔÇŁ i towarzysz─ůcym jej przem├│wieniu Franciszka. Kolejne trzy miesi─ůce p├│┼║niej przyw├│dcy ┼Ťwiatowi spotkali si─Ö na szczycie klimatycznym w Pary┼╝u i przyj─Öli porozumienie, w kt├│rym po trzydziestu latach nicnierobienia zobowi─ůzali si─Ö do eliminacji paliw kopalnych w drugiej po┼éowie tego stulecia, oko┼éo roku 2070. Tego w┼éa┼Ťnie trzeba, by zatrzyma─ç wzrost temperatur. Wszyscy si─Ö na to zgodzili! Czy robi─ů wystarczaj─ůco du┼╝o? Nie, ale wykonali pierwszy krok i papie┼╝ by┼é tu postaci─ů kluczow─ů. Kiedy przedstawiciele kolejnych pa┼ästw przemawiali na szczycie, delegacja za delegacj─ů wspomina┼éa o wp┼éywie Franciszka na decyzj─Ö o przyj─Öciu paryskiego porozumienia.

Mo┼╝e uznano, ┼╝e skoro nawet Watykan jest zdesperowany, to co┼Ť jednak jest na rzeczy?

My┼Ťl─Ö, ┼╝e odpowiedziano na przekonuj─ůce wezwanie moralne. Zreszt─ů po ÔÇ×Laudato siÔÇÖÔÇŁ wyznawcy innych religii doszli do wniosku, ┼╝e ich tradycje ucz─ů dok┼éadnie tego samego. Pojawi┼éy si─Ö stanowiska rabin├│w, imam├│w, przyw├│dc├│w hinduist├│w, buddyst├│w i sikh├│w. Mo┼╝emy przywie┼║─ç w jedno miejsce ajatollah├│w z Iranu i ortodoksyjnych rabin├│w z Izraela i wszyscy zdo┼éaj─ů si─Ö w tej sprawie porozumie─ç. Co pokazuje te┼╝, jak bardzo jest wa┼╝na.

Czy us┼éyszymy wi─Öcej takich wsp├│lnych deklaracji? Widzieli┼Ťmy ju┼╝ przyw├│dc├│w religijnych jednocz─ůcych si─Ö wok├│┼é pr├│b blokowania praw reprodukcyjnych czy praw LGBTÔÇŽ

Inne religie nie maj─ů centralnego urz─Ödu, jakim jest papiestwo, wi─Öc ich naciski si┼é─ů rzeczy s─ů bardziej lokalne i zdecentralizowane. Ale wiele si─Ö dzieje, du┼╝o robi─ů na przyk┼éad muzu┼émanie. Problematycznym wyj─ůtkiem s─ů natomiast ameryka┼äscy ewangelikanie. Ca┼ée ich skrzyd┼éo uwierzy┼éo, ┼╝e zmiana klimatu to k┼éamstwo, a nieko┼äcz─ůcy si─Ö wzrost ekonomiczny jest planem Boga. Nie wiem, jak uzgadniaj─ů to z chrze┼Ťcija┼ästwem, najwyra┼║niej jednak jako┼Ť im si─Ö udaje. Pewnie sama mo┼╝e mi pani o tym opowiedzie─ç, bo w waszej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata biskupi te┼╝ nie s─ů w pe┼éni przekonani, ┼╝e ochrona ┼Ťrodowiska jest moralnym imperatywem.

My┼Ťl─Ö, ┼╝e cz─Östo postrzega si─Ö ekologi─Ö jako punkt programu skrycie lewicowego papie┼╝a. Takie idee nie znajduj─ů u nas zrozumienia.

Z my┼Ťl─ů o polskich biskupach chcia┼ébym wi─Öc podkre┼Ťli─ç, ┼╝e m├│wimy o ochronie ┼╝ycia. Nawr├│cenie ekologiczne to kwestia bycia pro life. Zmiana klimatu jest najwi─Ökszym wyzwaniem zdrowia publicznego w XXI wieku, kt├│re zrujnuje ┼╝ycie wielu ludzi, zw┼éaszcza ubogich. Jeden tylko przyk┼éad. Kardyna┼é z Myanmaru, Charles Bo, powiedzia┼é, ┼╝e zmiana klimatu jest jak ludob├│jstwo pope┼éniane przez bogatych na biednych. Co za mocne zdanie! Chcia┼ébym je us┼éysze─ç od biskupa z USA lub z Polski. To mia┼éoby ogromne znaczenie.

Podobnie nowy kardyna┼é z Papui Nowej Gwinei, John Ribat, twierdzi, ┼╝e zosta┼é wybrany, by by─ç g┼éosem regionu, kt├│ry tonie w wyniku podnoszenia si─Ö w├│d oceanu.

W ┼Ťwiecie rozwijaj─ůcym si─Ö nie ma w tej sprawie podzia┼éu mi─Ödzy katolick─ů prawic─ů i lewic─ů. Wszyscy kardyna┼éowie z Afryki rozumiej─ů, ┼╝e zmiana klimatu to kwestia moralna. ┼╗yj─ů ni─ů ka┼╝dego dnia.

Co mo┼╝na zrobi─ç, ┼╝eby zrozumieli to tak┼╝e katolicy w naszej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata?

W Stanach Zjednoczonych przez ostatnie dwie, trzy dekady wielu prawicowych katolik├│w wp┼éywa┼éo na kierunek, w kt├│rym zmierza┼é Ko┼Ťci├│┼é, i pr├│bowa┼éo uzgodni─ç jego nauczanie z ideologi─ů wolnego rynku. Niekt├│rzy z tych ludzi bywali te┼╝ w Polsce, by wspomnie─ç cho─çby GeorgeÔÇÖa Weigela. S─ůdz─Ö, ┼╝e w takim podej┼Ťciu nie ma nic zgodnego z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů, a jedyn─ů mo┼╝liw─ů odpowiedzi─ů jest przypominanie ortodoksyjnego g┼éosu Ko┼Ťcio┼éa, kt├│ry jest przecie┼╝ g┼éosem za ┼╝yciem, a nie g┼éosem dysydenckiej lewicowo┼Ťci. Je┼Ťli jeste┼Ťmy przeciwni aborcji, powinni┼Ťmy by─ç tak┼╝e przeciwni krzywdzie, kt├│r─ů zmiana klimatu wyrz─ůdza najubo┼╝szym. To wszystko jest powi─ůzane w ramach zjawiska, kt├│re Franciszek nazywa ÔÇ×kultur─ů odpadk├│wÔÇŁ. Odrzucamy nienarodzonych, odrzucamy ubogich, odrzucamy nasz─ů planet─Ö.

Kiedy s┼éucha si─Ö wyst─ůpie┼ä Franciszka, mo┼╝na odnie┼Ť─ç wra┼╝enie, ┼╝e papie┼╝┬áwzywa do tworzenia ruchu na rzecz zmiany kulturowej.

On dobrze zdaje sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e globalna ekonomia jest zorganizowana wok├│┼é maksymalizowania osobistej u┼╝yteczno┼Ťci. Pewnie zgodzi┼éby si─Ö ze stwierdzeniem, ┼╝e to niechrze┼Ťcija┼äska ideologia. Niekt├│rzy powiedz─ů na to: on jest socjalist─ů. To nieprawda. Gdyby┼Ťmy zacytowali im Ojc├│w Ko┼Ťcio┼éa, doszliby do wniosku, ┼╝e Jan Chryzostom i Augustyn byli komunistami. Takie jest jednak nasze dziedzictwo. Wierzymy w konieczno┼Ť─ç sprawiedliwej dystrybucji zasob├│w ┼Ťwiata. Jeste┼Ťmy wezwani do tego, by uczciwie dzieli─ç si─Ö z innymi.

┼üatwiej jednak z pewnym sentymentem cytowa─ç Dzieje Apostolskie czy Jana Chryzostoma ni┼╝ my┼Ťle─ç o alternatywnych modelach ekonomicznych dla naszego ┼Ťwiata.

Wiele os├│b zastanawia si─Ö nad tym, jak zrestrukturyzowa─ç ┼Ťwiatow─ů ekonomi─Ö, by uzgodni─ç j─ů z chrze┼Ťcija┼äskimi warto┼Ťciami. Socjalizm i komunizm nie s─ů tu odpowiedziami. Katolicka nauka spo┼éeczna pot─Öpia je tak samo, jak pot─Öpia libertarianizm, ale istniej─ů inne modele. Warto ┼Ťledzi─ç na przyk┼éad losy projektu civil economy, nad kt├│rym pracuj─ů Stefano Zamagni i Luigino Bruni.

Czy niezwi─ůzani z Ko┼Ťcio┼éem ekonomi┼Ťci widz─ů w nim potencjalnego sojusznika?

Wi─Ökszo┼Ť─ç ekonomist├│w g┼é├│wnego nurtu nie zwraca uwagi na to, co dzieje si─Ö w Ko┼Ťciele. My┼Ťl─Ö jednak, ┼╝e istnieje pewien potencja┼é wzajemnego wzbogacania si─Ö. W zesz┼éym roku zaprosili┼Ťmy ameryka┼äskiego senatora Berniego Sandersa do Watykanu na konferencj─Ö po┼Ťwi─Öcon─ů encyklice ÔÇ×Centisimus annusÔÇŁ. W swoim przem├│wieniu Sanders odnosi┼é si─Ö do papieskich encyklik. Ten lewicowy, ┼Ťwiecki ┼╗yd z Nowego Jorku cytowa┼é czterech papie┼╝y!

Czy ekologiczny zwrot w nauczaniu Ko┼Ťcio┼éa przetrwa obecnego papie┼╝a?

By─ç mo┼╝e nast─Öpny papie┼╝ nie b─Ödzie m├│wi┼é o ┼Ťrodowisku i gospodarce w tak zdecydowany spos├│b. Benedykt, podobnie jak Franciszek, porusza┼é problematyk─Ö ekonomiczn─ů, ale jego teologiczny j─Özyk czyni┼é przekaz niezrozumia┼éym dla wi─Ökszo┼Ťci odbiorc├│w. Niewykluczone, ┼╝e nast─Öpny papie┼╝ b─Ödzie komunikowa┼é si─Ö z wiernymi w spos├│b bardziej formalny, bo wielu dra┼╝ni spontaniczny styl Franciszka. Kryzys ekologiczny jest jednak coraz bardziej dojmuj─ůcy, wi─Öc Ko┼Ťci├│┼é jako autorytet moralny nie mo┼╝e go ignorowa─ç. Zw┼éaszcza biskupi z kraj├│w rozwijaj─ůcych si─Ö traktuj─ů te sprawy powa┼╝nie.

S┼éysza┼éam, ┼╝e biskup Bombaju na tegoroczny Wielki Post zaleci┼é post od emisji dwutlenku w─Ögla.

Te┼╝ o tym s┼éysza┼éem. Tego rodzaju inicjatywy proponuj─ů za┼éo┼╝yciele Global Catholic Climate Movement. W Stanach Zjednoczonych istnieje te┼╝ Catholic Climate Covenant, kt├│re inicjuje analogiczne dzia┼éania na poziomie parafialnym.

Kiedy doczekamy si─Ö w Stanach Zjednoczonych i w Polsce biskup├│w, kt├│rzy z du┼╝─ů polityczn─ů si┼é─ů dzia┼éaliby na rzecz ekologii?

To istotny problem. W USA firmy braci Koch├│w, kt├│re nale┼╝─ů do najwi─Ökszych ┼Ťwiatowych trucicieli z bran┼╝y paliw kopalnych, s─ů jednocze┼Ťnie darczy┼äcami katolickich szk├│┼é biznesowych, podkopuj─ůcych potem nauczanie papie┼╝a Franciszka. My┼Ťl─Ö, ┼╝e biskupi wiedz─ů, co powinni czyni─ç, ale musz─ů te┼╝ z czego┼Ť utrzyma─ç swoje ko┼Ťcio┼éy. Ich donatorzy mogliby si─Ö od nich odwr├│ci─ç, s┼éysz─ůc o nier├│wno┼Ťciach lub o zanieczyszczeniu. Ci ludzie maj─ů wielki wp┼éyw na Ko┼Ťci├│┼é i nie u┼╝ywaj─ů go, by propagowa─ç katolick─ů nauk─Ö spo┼éeczn─ů. Wr─Öcz przeciwnie.

A co z demografi─ů? Laiccy ekologowie podnosz─ů temat przeludnienia, podczas gdy religie, delikatnie m├│wi─ůc, nie s─ů entuzjastyczne w stosunku do kontroli urodze┼ä.

To problem zast─Öpczy, zar├│wno na lewicy, jak i na prawicy. Lewica lubi m├│wi─ç: ÔÇ×Jest nas za du┼╝o, ┼Ťwiat liczy ju┼╝ prawie osiem miliard├│w ludzi, przesta┼äcie rodzic dzieciÔÇŁ. Na prawicy powiedz─ů: ÔÇ×Wasz program zr├│wnowa┼╝onego rozwoju to tylko przykrywka dla polityki depopulacyjnej, kt├│rej nie mo┼╝emy wspiera─çÔÇŁ. Obie opinie s─ů b┼é─Ödne. Problemem nie jest populacja, tylko dwutlenek w─Ögla. Najbiedniejsze trzy miliardy ludzi na naszej planecie emituj─ů jedynie pi─Ö─ç procent gaz├│w cieplarnianych, co znaczy, ┼╝e ubodzy nie wp┼éywaj─ů na zmian─Ö klimatu.

Oczywi┼Ťcie, mo┼╝na argumentowa─ç, ┼╝e dzietno┼Ť─ç oddzia┼éuje na poziom zamo┼╝no┼Ťci, ale to osobna sprawa. Chodzi przede wszystkim o zmniejszenie skali emisji dwutlenku w─Ögla, i to w najbogatszych krajach ┼Ťwiata. Nie podoba mi si─Ö, gdy bogaci m├│wi─ů: ÔÇ×Nie chcemy zmienia─ç naszego stylu ┼╝ycia, ale wy, ubodzy, nie powinni┼Ťcie mie─ç tyle dzieciÔÇŁ. Przecie┼╝ to styl ┼╝ycia zamo┼╝nych spo┼éecze┼ästw w najwi─Ökszym stopniu zanieczyszcza nasz─ů┬áplanet─Ö!

Jakich najwa┼╝niejszych wybor├│w moralnych powinni┼Ťmy dokona─ç, je┼Ťli chodzi o nasz styl ┼╝ycia? Od czego zacz─ů─ç ekologiczne nawr├│cenie?

Jakim samochodem je┼║dzisz? Czy u┼╝ywasz publicznego transportu? Czy marnujesz energi─Ö elektryczn─ů? Warto stawia─ç sobie takie pytania. Franciszek wspomina te┼╝ o stosowaniu si┼éy portfela, to znaczy o bojkocie konsumenckim. Wielu katolik├│w rezygnuje wreszcie z inwestowania w paliwa kopalne i w firmy, kt├│re czerpi─ů z nich zyski. Nie chodzi tylko o to, co sami robimy, ale i o to, w jakie relacje wchodzimy na co dzie┼ä z ca┼éym ekonomicznym systemem.

To nasze osobiste decyzje, a pan wspomnia┼é, ┼╝e wa┼╝ne jest tak┼╝e zmienianie samego tego systemu. Czy mamy czeka─ç, a┼╝ za┼éatwi to za nas watyka┼äska dyplomacja?

Wsp├│lnoty religijne mog─ů kszta┼étowa─ç rzeczywisto┼Ť─ç, daj─ůc ┼Ťwiadectwo, ale te┼╝ stosuj─ůc lobbing. Powinni┼Ťmy rozlicza─ç polityk├│w z tego, co robi─ů dla zr├│wnowa┼╝onego rozwoju i ochrony ┼Ťrodowiska naturalnego. Jest wiele sposob├│w, nie ma prostego rozwi─ůzania.

***

Anthony Annett jest ekonomist─ů, pracuje jako doradca ds. zmian klimatycznych i zr├│wnowa┼╝onego rozwoju w Instytucie Ziemi na Uniwersytecie Columbia. Interesuje si─Ö powi─ůzaniami mi─Ödzy etyk─ů, religi─ů i ekonomi─ů, ze szczeg├│lnym uwzgl─Ödnieniem kwestii zwi─ůzanych z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś