Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Luuk van Middelaar: Potrzebujemy upolitycznienia Europy

Istotnym wyzwaniem dla Europy jest odpowied┼║ na pytanie, jak widzi si─Ö w rozgrywce mi─Ödzy Stanami Zjednoczonymi a Chinami. To kluczowe pytanie powinno kierowa─ç naszymi wyborami politycznymi. Stawka jest wysoka, jako ┼╝e UE mo┼╝e sta─ç si─Ö jednym z filar├│w wielobiegunowego ┼Ťwiata ÔÇô ale te┼╝ sko┼äczy─ç jako przedmiot rywalizacji USA i Pa┼ästwa ┼Ürodka.
ilustr.: Zuzia Wojda

ilustr.: Zuzia Wojda

Wywiad ukaza┼é si─Ö na ┼éamach magazynu┬áGreen European Journal.

Tłumaczenie: Bartłomiej Kozek.

Ostatnie┬ádziesi─Ö─ç lat kryzysu politycznego w Unii Europejskiej zosta┼éo opisanych przez Luuka van Middelaara w publikacji ÔÇ×De nieuwe politiek van EuropaÔÇŁ┬á(wyd. holenderskie: ÔÇ×Historische UitgeverijÔÇŁ. Dzie┼éo dost─Öpne jest po francusku, a ju┼╝ wkr├│tce r├│wnie┼╝ po angielsku). Rozmowa z holenderskim historykiem przenosi nas w czasie od chwil rozpocz─Öcia budowy wsp├│lnego powojennego projektu integracji a┼╝ po rok 2049, kre┼Ťl─ůc znaczenie powrotu polityki na kontynent.
***
LAURENT STANDAERT: W przeciwie┼ästwie do dominuj─ůcych wizji Europy ÔÇô federalistycznej lub mi─Ödzyrz─ůdowej ÔÇô zdajesz si─Ö rozr├│┼╝nia─ç nie dwa, lecz trzy podej┼Ťcia do kwestii europejskiej. Czym si─Ö charakteryzuj─ů i w jaki spos├│b odnosz─ů do obecnie istniej─ůcych instytucji?
LUUK VAN MIDDELAAR: Trzy podej┼Ťcia do tego, jak budowa─ç przysz┼é─ů Europ─Ö, s─ů z nami ju┼╝ od roku 1945 ÔÇô ka┼╝de z nich ma swoj─ů ulubion─ů unijn─ů instytucj─Ö. Pierwsze mo┼╝na opisa─ç jako funkcjonalistyczne czy technokratyczne, jego DNA znajdziemy po cz─Ö┼Ťci w Komisji Europejskiej, Europejskim Trybunale Sprawiedliwo┼Ťci, a nawet w Radzie Unii Europejskiej. By┼éo to podej┼Ťcie Jeana Monneta, kt├│re stworzy┼éo podwaliny Europejskiej Wsp├│lnoty Gospodarczej. Wyra┼╝a ono przekonanie, ┼╝e musimy niejako odpolityczni─ç polityk─Ö i zmieni─ç konflikty w daj─ůce si─Ö rozwi─ůza─ç problemy spo┼éeczne. Drugie podej┼Ťcie ÔÇô federalistyczne┬áÔÇô skupia si─Ö wok├│┼é Parlamentu Europejskiego. W tej wizji Parlament ma by─ç narz─Ödziem, dzi─Öki kt├│remu powstanie europejska sfera publiczna, a wi─Öcej decyzji zapada─ç b─Ödzie na szczeblu ponadnarodowym.
Jest jeszcze trzeci spos├│b patrzenia na Uni─Ö, konfederacyjny. Jego symbolem jest Rada Europejska ÔÇô kt├│r─ů mocno odr├│┼╝niam od Rady Unii Europejskiej ÔÇô daj─ůca g┼éos liderom i rz─ůdom pa┼ästw cz┼éonkowskich. Podej┼Ťcie to europeizuje sfery narodowe, nadaj─ůc sprawom unijnym dodatkow─ů form─Ö uznania. Rada Europejska w ostatniej dekadzie zacz─Ö┼éa odgrywa─ç bardziej istotn─ů rol─Ö ni┼╝ do tej pory ÔÇô nie z powodu silnych osobowo┼Ťci czy jakiego┼Ť spisku, ale dlatego, ┼╝e Europa musia┼éa sobie radzi─ç z szeregiem egzystencjalnych kryzys├│w i szok├│w. Wydarzenia te wymaga┼éy innego dzia┼éania ni┼╝ do tej pory.
W swojej ksi─ů┼╝ce okre┼Ťlasz lata 1945ÔÇô1989 jako rodzaj snu, a mo┼╝e wr─Öcz ┼Ťpi─ůczki, z kt├│rej europejska polityka wybudza si─Ö dopiero w latach 2008ÔÇô2018. Co zaj─Ö┼éo jej tyle czasu?
Uwa┼╝am rok 1989, a tak naprawd─Ö okres od upadku muru berli┼äskiego w roku 1989 do wej┼Ťcia w ┼╝ycie Traktatu z Maastricht w 1993, za punkt zwrotny, a nawet drugie urzeczywistnienie projektu europejskiego. Wiele metamorfoz, kt├│re mogli┼Ťmy obserwowa─ç w ostatnich dziesi─Öciu latach, mia┼éo w├│wczas sw├│j pocz─ůtek. Pa┼ästwa cz┼éonkowskie po raz pierwszy zda┼éy sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e b─Öd─ů musia┼éy si─Ö mierzy─ç ÔÇô by─ç mo┼╝e nie natychmiast, ale w przewidywalnym czasie ÔÇô z pytaniami o swoje bezpiecze┼ästwo i suwerenno┼Ť─ç, ┼╝e zimnowojenny parasol ochronny USA nie b─Ödzie trwa┼é wiecznie. Ju┼╝ w├│wczas niekt├│rzy, nie tylko Francuzi, zacz─Öli apelowa─ç o europejsk─ů polityk─Ö obronn─ů. Dzi┼Ť, wraz z rz─ůdami Donalda Trumpa i jego administracji, wida─ç, ┼╝e zaczyna brakowa─ç nam mocnych gwarancji bezpiecze┼ästwa. Oczywi┼Ťcie to wtedy zdecydowano r├│wnie┼╝ o stworzeniu euro.
W roku 1989 nie zdecydowano si─Ö na stanowcze dzia┼éania. Koniec Zimnej Wojny by┼é dla kontynentu momentem politycznym, kt├│ry przez Francisa Fukuyam─Ö opisany zosta┼é w formie wizji ko┼äca historii i kt├│ry ÔÇô staj─ůc si─Ö dominuj─ůcym sposobem my┼Ťlenia na Zachodzie ÔÇô w du┼╝ej mierze sparali┼╝owa┼é Bruksel─Ö na lata. Idea, ┼╝e oto ┼Ťwiat pod─ů┼╝a─ç b─Ödzie ┼Ťcie┼╝k─ů kapitalistycznych, liberalnych demokracji prosto do ko┼äca ┼Ťwiatowych dziej├│w, kt├│r─ů uzasadnia─ç mia┼éy transformacje w Europie ┼Ürodkowej i Wschodniej, wej┼Ťcie Chin do ┼Üwiatowej Organizacji Handlu czy walka USA o demokracj─Ö na ca┼éym ┼Ťwiecie okaza┼éy si─Ö politycznym ┼Ťrodkiem nasennym, a mo┼╝e wr─Öcz mira┼╝em.
Ostatnie dziesi─Öciolecie kryzys├│w przynios┼éo nam powr├│t na europejsk─ů scen─Ö czego┼Ť, co nazywasz ÔÇ×polityk─ů wydarze┼äÔÇŁ. Czemu w ich sercu znalaz┼éa si─Ö Rada Europejska ?┬áI jakie by┼éy momenty prze┼éomowe?
W obliczu kolejnych wyzwa┼ä Unia potrzebowa┼éa zdolno┼Ťci do politycznej improwizacji jako sposobu na radzenie sobie z podejmowaniem pilnych, kontrowersyjnych decyzji. Rada sta┼éa si─Ö o┼Ťrodkiem w┼éadzy i autorytetu. Zasiadaj─ůcy w niej reprezentanci nie uzurpuj─ů sobie roli ekspert├│w w ka┼╝dej sprawie, maj─ů za to demokratyczn─ů legitymacj─Ö i do┼Ť─ç bliskie zwi─ůzki z elektoratem oraz mediami, a tym samym z opini─ů publiczn─ů w swoim kraju.
Jednym z istotnych dla Unii moment├│w by┼é maj 2010 roku, kiedy to Angela Merkel wypowiedzia┼éa pami─Ötne s┼éowa: je┼Ťli euro upadnie, to upadnie r├│wnie┼╝ Europa. Nacisk rynk├│w by┼é w├│wczas ogromny, a i ├│wczesny ameryka┼äski prezydent, Barack Obama, chwyta┼é za s┼éuchawk─Ö i apelowa┼é w tej sprawie do unijnych przyw├│dc├│w. Kolejnym wa┼╝nym punktem by┼é prze┼éom roku 2015 i 2016 ÔÇô kryzys uchod┼║czy, kt├│remu towarzyszy┼éy dramatyczne sceny oraz poczucie, ┼╝e pa┼ästwa cz┼éonkowskie utraci┼éy kontrol─Ö nad setkami tysi─Öcy os├│b zd─ů┼╝aj─ůcych do nich tras─ů przez Ba┼ékany. Pod znakiem zapytania stawa┼é inny┬ákluczowy element Unii, czyli strefa Schengen i zwi─ůzany z ni─ů swobodny przep┼éyw os├│b. Trzeci istotny dla mnie dzie┼ä┬áprzypada┼é zaraz po brytyjskim referendum w sprawie wyj┼Ťcia z UE, czyli 24 czerwca 2016 roku. By┼éa to chwila paniki zwi─ůzana z l─Ökiem, ┼╝e ┼Ťladem Brytyjczyk├│w pod─ů┼╝─ů inne pa┼ästwa cz┼éonkowskie, a wyj┼Ťcie Zjednoczonego Kr├│lestwa b─Ödzie pocz─ůtkiem rozpadu wsp├│lnoty.
Gdzie Twoim zdaniem znajdzie si─Ö Unia Europejska w 2049 roku?
Jestem historykiem ÔÇô trzydzie┼Ťci lat to dla mnie szmat czasu. Spojrzenie na rok 2049 wymaga pami─Öci o tym, w jakim miejscu dziejowym mo┼╝e znale┼║─ç si─Ö Europa. B─Ödziemy obchodzi─ç w├│wczas stulecie Chi┼äskiej Republiki Ludowej ÔÇô jej obecny lider, Xi Jinping, chce do tego czasu uczyni─ç z Chin najpot─Ö┼╝niejszy kraj na ┼Ťwiecie. Istotnym wyzwaniem dla Europy jest odpowied┼║ na pytanie, jak widzi si─Ö w rozgrywce mi─Ödzy Stanami Zjednoczonymi a Chinami. To kluczowe pytanie powinno kierowa─ç naszymi wyborami politycznymi.
Stawka jest wysoka, jako ┼╝e UE mo┼╝e sta─ç si─Ö jednym z filar├│w wielobiegunowego ┼Ťwiata, ale te┼╝ sko┼äczy─ç jako przedmiot rywalizacji USA i Pa┼ästwa ┼Ürodka. Co najmniej ekonomicznej, miejmy nadziej─Ö, ┼╝e niekoniecznie militarnej. Kiedy kanclerz Merkel twierdzi, ┼╝e my, Europejczycy, musimy wzi─ů─ç sprawy we w┼éasne r─Öce, a prezydent Macron opowiada o europejskiej suwerenno┼Ťci, to m├│wi─ů oni w┼éa┼Ťnie o tym, w jaki spos├│b Europa mo┼╝e sta─ç si─Ö zdolna do obrony w┼éasnych interes├│w w ci─ůgu najbli┼╝szych trzydzie┼Ťci lat. Mowa tu o budowaniu zdolno┼Ťci do reagowania i kszta┼étowania przysz┼éo┼Ťci w kwestiach takich jak gospodarka cyfrowa, zmiany klimatu, obronno┼Ť─ç czy uczynienie z euro globalnej waluty rezerwowej.
Co to wszystko mo┼╝e oznacza─ç dla unijnych instytucji i struktur?
W┼éadza wykonawcza w Unii powinna ewoluowa─ç w stron─Ö lepszego, bardziej klarownego podzia┼éu i wsp├│┼épracy mi─Ödzy Komisj─ů a Rad─ů. Rada jest cia┼éem, kt├│re zdaje si─Ö potrzebne do podejmowania d┼éugofalowych, nierzadko kontrowersyjnych kwestii, Komisja z kolei zapewnia w┼éadz─Ö i narz─Ödzia do ich realizacji, a tak┼╝e do ca┼éo┼Ťciowego my┼Ťlenia o Europie.
Je┼Ťli chodzi o w┼éadz─Ö ustawodawcz─ů, to tu rzecz jasna wa┼╝nym graczem jest Parlament Europejski. W pewnym sensie bywa on mocniejszy od parlament├│w pa┼ästw cz┼éonkowskich, maj─ůc istotny g┼éos jako wsp├│┼étw├│rca rozwi─ůza┼ä prawnych. Jego s┼éab─ů stron─ů jest niewielka si┼éa powi─ůza┼ä z wyborcami i opini─ů publiczn─ů, kt├│ra ÔÇô mieli┼Ťmy nadziej─Ö ÔÇô z up┼éywem czasu ulegnie wzmocnieniu. Problemem jest r├│wnie┼╝ fakt, ┼╝e Parlament nie pozwoli┼é na wykszta┼écenie si─Ö wyra┼║nej opozycji w jego obr─Öbie. Przez (zbyt) d┼éugi czas podzielony by┼é na niezwykle szeroki ob├│z zwolennik├│w europejskiego konsensusu co do tego, w jaki spos├│b powinno by─ç kszta┼étowane bardziej federalne, ponadnarodowe podej┼Ťcie, oraz na ma┼ée grono eurosceptyk├│w, takich jak Marine Le Pen czy Nigel Farage. Nie jest to zdrowy, demokratyczny podzia┼é, jako ┼╝e nie odzwierciedla zr├│┼╝nicowania opinii podzielanych przez Europejczyk├│w.
Czy tegoroczne wybory do Parlamentu Europejskiego mog─ů by─ç punktem zwrotnym, po kt├│rym osoby krytyczne wobec status quo, ale niechc─ůce jednak niszczy─ç Europy b─Öd─ů mia┼éy odpowiednio silny g┼éos w Europarlamencie?
By─ç mo┼╝e. Uwa┼╝am, ┼╝e politycy pokroju lidera w┼éoskiej Ligi P├│┼énocnej, Matteo Salviniego, czy szefa Prawa i Sprawiedliwo┼Ťci, Jaros┼éawa Kaczy┼äskiego, nie chc─ů zabi─ç czy opu┼Ťci─ç Europy, lecz j─ů zmieni─ç. W mojej analitycznej ocenie to dobrze, ┼╝e tego typu politycy i partie wnosz─ů odmienne podej┼Ťcie do temat├│w takich jak migracje czy otwarte granice, od┼Ťwie┼╝aj─ůc debat─Ö publiczn─ů┬ázar├│wno na krajowym, jak i europejskim poziomie. W trakcie kryzysu uchod┼║czego wida─ç by┼éo, jak wa┼╝n─ů rol─Ö odgrywa w─Ögierski premier Viktor Orb├ín w stawianiu oporu wobec podej┼Ťcia Brukseli i Berlina. Nie trzeba usprawiedliwia─ç podmywania przez niego demokracji we w┼éasnym kraju, by stwierdzi─ç, ┼╝e proponowanie politycznych alternatyw w kwestiach migracji i to┼╝samo┼Ťci ÔÇô czy mi si─Ö to podoba, czy nie ÔÇô by┼éo czym┼Ť wa┼╝nym. Realny sp├│r w europejskiej przestrzeni politycznej do tej pory praktycznie nie istnia┼é.
Warto┼Ťci takie jak demokracja, prawa cz┼éowieka czy rz─ůdy prawa stanowi─ů fundament Unii Europejskiej. Czy mog─ů w najbli┼╝szych trzydziestu latach sta─ç si─Ö ┼║r├│d┼éem jej rozpadu?
My┼Ťl─Ö, ┼╝e tak. To, co opisujesz jako warto┼Ťci, stanowi nieodzowny element to┼╝samo┼Ťci Europy oraz jej┬áobrazu samej siebie. M├│wimy o klubie demokracji. Dzi┼Ť z kolei widzimy potencjalny sp├│r mi─Ödzy wizj─ů Europy jako przestrzeni warto┼Ťci ÔÇô demokracji, praworz─ůdno┼Ťci czy wolno┼Ťci ÔÇô a wizj─ů UE jako odzwierciedlenia pewnych politycznych przekona┼ä. Wyobra┼║ sobie wyj┼Ťcie W─Ögier i Polski. By┼éoby to wydarzenie o r├│wnie wielkich reperkusjach jak Brexit, zaprzeczaj─ůcym wyra┼╝anej po roku 1989 wizji leczenia podzia┼é├│w po zimnej wojnie oraz ┼é─ůczenia kontynentu. Uwa┼╝am, ┼╝e najbli┼╝sze dziesi─Öciolecia przynios─ů nam w┼éa┼Ťnie tego typu dylematy, przyprawiaj─ůce o b├│le g┼éowy. Patrzenie trzydzie┼Ťci lat naprz├│d oznacza rozmawianie o tych dylematach ju┼╝ dzi┼Ť. 440 milion├│w obywateli pozosta┼éych w Unii pa┼ästw cz┼éonkowskich nie jest szalonych czy g┼éupich ÔÇô to wyborcy. Wiedz─ů dobrze, ┼╝e ┼Ťwiat si─Ö zmienia, wiedz─ů o zmianach klimatu, Chinach, migracjach czy reformach sieci zabezpiecze┼ä spo┼éecznych, s─ů gotowi do dyskusji, kt├│ra toczy─ç si─Ö b─Ödzie w szerokim, globalnym kontek┼Ťcie. Potrzebujemy do niej upolitycznienia Europy, odwagi oraz sporej dawki energii.
***
Luuk van Middelaar jest teoretykiem politycznym oraz historykiem ÔÇô autorem nagradzanej ksi─ů┼╝ki┬áÔÇ×The Passage to EuropeÔÇŁ (2013). Ju┼╝ wkr├│tce opublikuje┬áÔÇ×Alarums and ExcursionsÔÇŁ┬á(2019), prze┼éomowe opracowanie na temat unijnej polityki kryzysowej.

***

Pozosta┼ée teksty z┬ábie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na┬áznale┼║─ç┬átutaj.

***

Polecamy tak┼╝e:

Demos potrzebny Unii od zaraz

Popielawska: Od lider├│w Europy mo┼╝emy oczekiwa─ç wi─Öcej

Innej przysz┼éo┼Ťci nie b─Ödzie

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś