Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

23 rzeczy, kt贸rych nie m贸wi膮 ci o kapitalizmie. Polemika

Ha 鈥 Joon Chang chce pobudzi膰 swoich czytelnik贸w do, jak sam to uj膮艂, 鈥瀉ktywnego obywatelstwa gospodarczego鈥. Je艣li tak spojrzymy na 23 rzeczy kt贸rych nie m贸wi膮 Ci o kapitalizmie, jej lektura mo偶e by膰 dla nas co najmniej warto艣ciowa.


W listopadzie 2008 roku kr贸lowa El偶bieta II odwiedzi艂a London School of Economics. Kiedy jeden z tamtejszych profesor贸w wyst膮pi艂 z prezentacj膮 na temat kryzysu finansowego, kt贸ry w艂a艣nie ogarn膮艂 艣wiat, kr贸lowa zapyta艂a: 鈥濲ak to mo偶liwe, 偶e nikt tego nie przewidzia艂?鈥. To pytanie, podobnie jak El偶bieta II, zadawa艂o i wci膮偶 zadaje sobie wielu z nas. Opr贸cz pytania o przyczyny kryzysu, chcemy dowiedzie膰 si臋, co zrobi膰, aby zn贸w wkroczy膰 na drog臋 rozwoju gospodarczego, jak mamy post臋powa膰, aby nie dopu艣ci膰 do podobnych zapa艣ci ekonomicznych w przysz艂o艣ci. Tymczasem, podobnie jak premier Tadeusz Mazowiecki, oddali艣my prowadzenie polityki gospodarczej ekspertom, w wi臋kszo艣ci wyznawcom doktryny neoliberalnej, dominuj膮cej na naukowych i politycznych salonach 艣wiata od lat 80. ubieg艂ego wieku.
 
W 23 rzeczach, kt贸rych nie m贸wi膮 ci o kapitalizmie, korea艅ski ekonomista, pracownik Uniwersytetu Cambridge Ha-Joon Chang stwierdza, 偶e neoliberalni ekonomi艣ci nie m贸wili nam prawdy, albo przynajmniej ca艂ej prawdy, o ekonomii. Warto zauwa偶y膰, 偶e jego ksi膮偶ka ma charakter co najwy偶ej popularnonaukowy. Nie znajdziemy w niej dziesi膮tek tabel, wykres贸w i setek odno艣nik贸w do naukowych publikacji (cho膰 oczywi艣cie w ksi膮偶ce znajduj膮 si臋 pewne dane liczbowe, odwo艂ania do 藕r贸de艂 czy odno艣niki do innych pozycji autora, w kt贸rych szerzej porusza on ten czy inny problem). Trudno wi臋c oczekiwa膰, 偶e tezy autora (o ile w og贸le jest to mo偶liwe w spo艂ecznej nauce, jak膮 jest ekonomia) zostan膮 udowodnione z si艂膮 twierdze艅 Euklidesa. Nie taki jest zreszt膮 jego cel. Chodzi mu o dotarcie do szerokiego spektrum czytelnik贸w, z kt贸rych wi臋kszo艣膰 mo偶e nie mie膰 wi臋kszego poj臋cia o ekonomii jako nauce, st膮d jego wyw贸d nie mo偶e by膰 nadmiernie skomplikowany. W recenzji, opublikowanej na tych 艂amach dwa tygodnie temu, Ignacy 艢wi臋cicki pisze: 鈥瀂amiast 23 nowych rzeczy o kapitalizmie, dowiadujemy si臋 wi臋c tylko, 偶e ekonomia, 芦w takiej wersji, jaka by艂a praktykowana przez ostatnie trzydzie艣ci lat, czynnie przyczyni艂a si臋 do krzywdy wi臋kszo艣ci ludzko艣ci禄. Dla tej jednej rzeczy nie warto po t臋 ksi膮偶k臋 si臋ga膰.鈥 Wydaje mi si臋, 偶e opinia ta jest nieco przesadzona, zw艂aszcza 偶e autor poprzedniej recenzji nie odni贸s艂 si臋 do kilku istotnych tez Ha-Joon Changa.
Korea艅ski ekonomista nie jest przeciwnikiem kapitalizmu. Jak sam pisze, 鈥瀖imo swych ogranicze艅, kapitalizm jest moim zdaniem i tak najlepszym systemem gospodarczym, jaki wymy艣li艂a ludzko艣膰. Moja krytyka dotyczy szczeg贸lnej wersji kapitalizmu 鈥 czyli kapitalizmu wolnorynkowego鈥. G艂贸wn膮 tez膮 Changa jest natomiast ta, 偶e kapitalizm mo偶e funkcjonowa膰 lepiej i wydajniej ni偶 przez ostatnie trzydzie艣ci lat.
 
Rozdmuchane rynki
Na samym pocz膮tku ksi膮偶ki autor stwierdza, 偶e granice wolnego rynku nie s膮 wyra藕nie, niezmienne i obiektywne, ale p艂ynne i kreowane przez praktyk臋 polityczn膮. Nie da si臋 ich okre艣li膰 w naukowy spos贸b. Wp艂yw na to, gdzie je postawimy, maj膮 nasze pogl膮dy, kt贸re cz臋stokro膰 nie dotycz膮 bezpo艣rednio sfery ekonomicznej. Przyk艂adem mo偶e by膰 tu chocia偶by zakaz pracy dla dzieci w kopalniach聽鈥 chroni膮c wyznawane przez nas prawa najm艂odszych, odbieramy pracodawcom mo偶liwo艣膰 ich zatrudniania, ograniczaj膮c przy tym ich wolno艣膰.
Istotnym argumentem podniesionym przez Changa jest podwa偶enie przyj臋tego przez my艣l liberaln膮 od czas贸w Adama Smitha za艂o偶enia, 偶e cz艂owiek jest indywidualist膮 i egoist膮, a cele inne ni偶 w艂asna korzy艣膰 nie stanowi膮 dla niego dostatecznej motywacji do dzia艂ania.
Wydaje si臋, 偶e Ha-Joon Chang do艣膰 celnie wskazuje zagro偶enia kryj膮ce si臋 za zbyt daleko id膮c膮 deregulacj膮 rynk贸w finansowych, rozwojem klasy manager贸w zarz膮dzaj膮cych firmami i nieograniczonym przep艂ywem udzia艂owc贸w pomi臋dzy firmami (rozdzia艂y 2, 22). Te dzia艂ania, oferuj膮ce mo偶liwo艣ci dynamicznego zysku na rynku finansowym, podkusi艂y decydent贸w do zmniejszenia produkcji i zaanga偶owania si臋 jedynie w obr贸t kapita艂em. 鈥濿 latach 1980鈥2007 stosunek aktyw贸w finansowych do produkcji na 艣wiecie wzr贸s艂 z 1,2 do 4,4鈥. Sektor finansowy rozwija艂 si臋 po prostu za szybko w por贸wnaniu do innych ga艂臋zi gospodarki, a 鈥瀗a ka偶dy sk艂adnik realnych aktyw贸w zacz臋艂o przypada膰 coraz wi臋cej roszcze艅 finansowych鈥. Sytuacja taka mia艂a miejsce chocia偶by na rynku nieruchomo艣ci i sta艂a si臋 jedn膮 z przyczyn kryzysu 2008 roku.
Sojusz zarz膮dzaj膮cych firmami manager贸w i rozproszonych akcjonariuszy doprowadzi艂 do tego, 偶e wielkie koncerny przesta艂y inwestowa膰 w sw贸j d艂ugofalowy rozw贸j, nowe technologie, szkolenia pracownik贸w, zwi臋kszenie ilo艣ci i polepszenie jako艣ci produkowanych d贸br, a skupi艂y si臋 na polityce kr贸tkotrwa艂ego zysku, ci臋ciach koszt贸w, wytwarzaniu dochod贸w nie poprzez produkcj臋, ale poprzez transakcje finansowe prowadzone przez sp贸艂ki c贸rki (w 2003 roku 45% zysk贸w GE pochodzi艂o z GE Capital; w 2004 roku 80% zysk贸w GM pochodzi艂o z jej finansowej sp贸艂ki c贸rki, GMAC; natomiast Ford ca艂y zysk w latach 2001鈥2003 osi膮gn膮艂 dzi臋ki Ford Finance). Taka dzia艂alno艣膰 doprowadza w d艂u偶szej perspektywie do zastoju technologicznego i upadku firmy; przyk艂adem mo偶e by膰 tu chocia偶by ameryka艅ski koncern General Motors. O tym, jak wa偶ny dla firmy jest jej d艂ugofalowy rozw贸j i jak niebezpieczne mo偶e by膰 dla niej rozproszenie kapita艂u w艣r贸d wielkiej liczby akcjonariuszy, pisa艂 mi臋dzy innymi Joseph Schumpeter w ksi膮偶ce 鈥濳apitalizm, Socjalizm, Demokracja鈥, w latach 40. ubieg艂ego wieku.
 
Trzeba planowa膰, a kapita艂 ma narodowo艣膰
Interesuj膮ca jest tak偶e poprowadzona przez Changa w rozdziale 7. analiza polityki stosowanej przez najwi臋ksze dzi艣 mocarstwa gospodarcze w fazie ich dynamicznego rozwoju. Zdaniem korea艅skiego ekonomisty post臋powa艂y one w spos贸b odwrotny od tego, kt贸ry narzucaj膮 polityce gospodarczej kraj贸w aktualnie rozwijaj膮cych si臋.
Nie twierdzi te偶 autor, 偶e rz膮d jest skuteczniejszy od sektora prywatnego. Podaje jednak wiele przyk艂ad贸w pozytywnej ingerencji rz膮du w gospodark臋 i ostrzega przed odebraniem pa艅stwu mo偶liwo艣ci wp艂ywu na rozw贸j ekonomiczny, g艂贸wnie z kraj贸w Azji Po艂udniowo-Wschodniej.
Ciekawe s膮 tak偶e jego argumenty na temat planowania w gospodarce. Nie chodzi tu o to, aby pochwala膰 centralnie planowan膮 gospodark臋 rodem z ZSRR. Jednak偶e powo艂uj膮c si臋 chocia偶by na laureata nagrody nobla Herberta Simona wskazuje Chang, jak wielk膮 rol臋 w 偶yciu wielkich korporacji odgrywa organizacja i planowanie.
Inne kwestie, kt贸rych zdaniem autora nie podnosz膮 neoliberalni ekonomi艣ci, dotycz膮 mi臋dzy innymi edukacji, rozwoju pa艅stw trzeciego 艣wiata (g艂贸wnie Afryki) czy te偶 鈥瀗arodowo艣ci鈥 kapita艂u, kt贸ra utrzymuje si臋 pomimo post臋puj膮cej globalizacji. Chang wskazuje r贸wnie偶 na wp艂yw dzia艂a艅 pa艅stwa na mobilno艣膰 spo艂eczn膮 i sk艂onno艣膰 do podejmowania ryzyka przez obywateli.
 
Konieczno艣膰 selekcji
Trudno mi si臋 zgodzi膰 z ocen膮 autora poprzedniej recenzji, jakoby z ksi膮偶ki nie mo偶na by艂o dowiedzie膰 si臋 niczego nowego. Przynajmniej cz臋艣膰 poruszanych przez Changa problem贸w zas艂uguje na spo艂eczne zainteresowanie i zas艂ug膮 Korea艅czyka jest rozpocz臋cie szerszej dyskusji nad nimi.
Oczywi艣cie, cho膰by w poprzedniej recenzji ksi膮偶ki, pojawi膮 si臋 zarzuty o tendencyjno艣膰 w doborze i interpretacji informacji. Trudno ich unikn膮膰. Prowadzenie argumentacji w naukach spo艂ecznych polega w艂a艣nie na selekcji dost臋pnego nam materia艂u i jego interpretacji. Ja r贸wnie偶 m贸g艂bym zapyta膰, dlaczego Ignacy 艢wi臋cicki tyle miejsca w swojej recenzji po艣wi臋ca przyk艂adom dotycz膮cym Afryki Subsaharyskiej, kt贸re jego zdaniem 艂atwo jest zbi膰, a s艂owem nie wspomina o przytaczanych przez Changa spektakularnych sukcesach gospodarek Azji Po艂udniowo-Wschodniej, w kt贸rych decyduj膮c膮 rol臋 odegra艂y dzia艂ania rz膮du. Nie mia艂oby to jednak wi臋kszego sensu. Naukowcy s膮 oczywi艣cie zobowi膮zani do przestrzegania norm etycznych i jak najwi臋kszego obiektywizmu w swoich badaniach, ale tam, gdzie dochodzi do interpretacji, zawsze istnieje kilka 艣cie偶ek do wyboru. Powinni艣my oczywi艣cie interweniowa膰, je艣li na potrzeby swojej opinii autor pos艂uguje si臋 k艂amstwem i 艣wiadom膮 manipulacj膮 faktami. Nie wydaje si臋 jednak, by autor 23 rzeczy dopuszcza艂 si臋 tak ci臋偶kich grzech贸w.
Ha-Joon Chang chce pobudzi膰 swoich czytelnik贸w do, jak sam to uj膮艂, 鈥瀉ktywnego obywatelstwa gospodarczego鈥. Czytelnik jego ksi膮偶ki nie musi w pe艂ni zgadza膰 si臋 z tezami autora. Wystarczy, aby lektura 23 rzeczy by艂a zacz膮tkiem g艂臋bszej refleksji nad otaczaj膮cym nas system ekonomicznym i zach臋ci艂a czytelnika do wi臋kszego zaanga偶owania si臋 w 偶ycie gospodarcze spo艂ecze艅stwa. Je艣li tak spojrzymy na 23 rzeczy, kt贸rych nie m贸wi膮 ci o kapitalizmie, jej lektura mo偶e by膰 dla nas co najmniej warto艣ciowa.
 
Je艣li nie chc膮 Pa艅stwo przegapi膰 kolejnych wyda艅 naszego tygodnika, zach臋camy do zapisania si臋 do naszego newslettera.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij