Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Złodzieje wyobraźni

Im bardziej nasze zachowania i relacje spo┼éeczne modelowane s─ů przez algorytmy, tym trudniej nam zatrzyma─ç si─Ö na chwil─Ö i pomy┼Ťle─ç o innym, lepszym ┼Ťwiecie.
Złodzieje wyobraźni
ilustr.: Barbara Bugalska

Co odpowiada za dzisiejszy kryzys wyobra┼║ni? Post─Öp. W po┼éowie XX wieku dotarli┼Ťmy do punktu, w kt├│rym zniszczenie ┼Ťwiata przesta┼éo przekracza─ç nasze mo┼╝liwo┼Ťci. Zjawisko to angielski politolog David Runciman w ksi─ů┼╝ce ÔÇ×Jak ko┼äczy si─Ö demokracjaÔÇŁ nazwa┼é ryzykiem egzystencjalnym. Zbrodnie drugiej wojny ┼Ťwiatowej w pe┼éni ukaza┼éy niszcz─ůcy potencja┼é nowoczesnej machiny biurokratyczno-technologicznej. Zwie┼äczenie wy┼Ťcigu zbroje┼ä ÔÇô bomba atomowa ÔÇô na trwa┼ée wpisa┼éo mo┼╝liwo┼Ť─ç anihilacji ┼Ťwiata w horyzont naszych wyobra┼╝e┼ä.

Dzisiaj jest jeszcze gorzej. ┼Üwiat mo┼╝emy zniszczy─ç nie tylko w wyniku konfliktu politycznego, podczas kt├│rego kto┼Ť jako pierwszy wci┼Ťnie guzik uruchamiaj─ůcy machin─Ö atomowej zag┼éady. Nadchodz─ůca katastrofa klimatyczna jest pochodn─ů naszego codziennego stylu ┼╝ycia. Jak pisze w czerwcowym numerze ÔÇ×PismaÔÇŁ kulturoznawczyni Ewa Drygalska, ÔÇ×przeszli┼Ťmy od rozumienia katastrofy jako czego┼Ť, co powoduje wyrw─Ö w normalno┼Ťci, do poj─Öcia katastrofy jako konsekwencji codzienno┼ŤciÔÇŁ. By─ç mo┼╝e w┼éa┼Ťnie st─ůd bierze si─Ö zapa┼Ť─ç w my┼Ťleniu utopijnym w kulturze. Katastrofa zosta┼éa znormalizowana, ucodzienniona, uwszechobecniona. Jeste┼Ťmy w stanie wyobra┼╝a─ç sobie postapokalips─Ö, ale ju┼╝ nie to, co mog┼éoby czeka─ç nas zamiast niej.

Co posz┼éo nie tak? Jak to si─Ö sta┼éo, ┼╝e post─Öp nas zdradzi┼é, nie tylko doprowadzaj─ůc na skraj egzystencjalnej katastrofy, ale r├│wnie┼╝ pozbawiaj─ůc wyobra┼║ni? Poszukajmy odpowiedzi na to pytanie, przygl─ůdaj─ůc si─Ö kierunkowi i konsekwencjom zmian wprowadzanych przez ÔÇ×programist├│w przysz┼éo┼ŤciÔÇŁ z Doliny Krzemowej.

Baw si─Ö i pracuj

Rozw├│j techniki d┼éugo stanowi┼é obietnic─Ö. Jeszcze nie tak dawno Oscar Wilde, John Maynard Keynes czy Bertrand Russell prorokowali czekaj─ůce nas w nieodleg┼éej przysz┼éo┼Ťci dostatnie ┼╝ycie. Nowo powstaj─ůce maszyny mia┼éy przej─ů─ç najbardziej uci─ů┼╝liwe i nieciekawe prace, pozwalaj─ůc nam cieszy─ç si─Ö coraz wi─Öksz─ů ilo┼Ťci─ů wolnego czasu. Podobna przysz┼éo┼Ť─ç wynika─ç mia┼éa z ÔÇ×obiektywnychÔÇŁ modeli ortodoksyjnej ekonomii neoklasycznej. Rosn─ůca (dzi─Öki maszynom) wydajno┼Ť─ç pracy mia┼éa postawi─ç przed nami prost─ů alternatyw─Ö: pracowa─ç mniej, uzyskuj─ůc dotychczasow─ů p┼éac─Ö, b─ůd┼║ pracowa─ç tyle samo, zwi─Ökszaj─ůc doch├│d. Oczywi┼Ťcie dopuszczano my┼Ťl o chwilowych trudno┼Ťciach, pojawiaj─ůcych si─Ö w momencie przekierowywania wypieranych przez maszyny pracownik├│w na nowe, bardziej produktywne stanowiska, ale historia post─Öpu mia┼éa zasadniczo d─ů┼╝y─ç do happy endu.

Dzi┼Ť brzmi to raczej jak ponury ┼╝art. Rozw├│j techniki, dominacja neoklasycznego j─Özyka w ekonomii oraz deregulacja, a w┼éa┼Ťciwie pe┼éne uwolnienie mo┼╝liwo┼Ťci kapita┼éu, przynios┼éy niespodziewany efekt.

Dzia┼éalno┼Ť─ç nowych korporacji technologicznych z Doliny Krzemowej trudno zamkn─ů─ç w prostej definicji. Pr├│bowa┼éa tego dokona─ç Shoshana Zuboff w ksi─ů┼╝ce ÔÇ×The Age of Surveillance CapitalismÔÇŁ, pisz─ůc o kapitalizmie nadzoru. System ten ma si─Ö opiera─ç na zbieraniu jak najwi─Ökszej ilo┼Ťci danych o naszym ┼╝yciu, pozwalaj─ůcych trafnie prognozowa─ç, b─ůd┼║ nawet kszta┼étowa─ç, nasze zachowania. Za tak─ů wiedz─Ö p┼éac─ů internetowym gigantom ÔÇô przede wszystkim Facebookowi czy GoogleÔÇÖowi ÔÇô reklamodawcy. W model opisany przez Zuboff nie wpisuje si─Ö jednak wiele innych firm z Doliny Krzemowej, na przyk┼éad Uber i oferuj─ůca mikroprac─Ö platforma Mechanical Turk. Dzia┼éalno┼Ť─ç firm technologicznych jest wi─Öc raczej kolejnym wcieleniem ÔÇ×starego dobrego kapitalizmuÔÇŁ, kt├│ry w coraz to nowych warunkach historycznych poszukuje ÔÇ×darmowychÔÇŁ zasob├│w (dotychczas w du┼╝ej mierze dostarcza┼éa je przyroda) i pr├│buje przekszta┼éci─ç warunki pracy w najbardziej op┼éacalny dla siebie spos├│b. Dzia┼éania te odbywaj─ů si─Ö oczywi┼Ťcie pod ideologicznymi przykrywkami mitu ÔÇ×przedsi─Öbiorczej jednostkiÔÇŁ (Uber) czy tworzeniu ÔÇ×nowej globalnej wsp├│lnotyÔÇŁ (Facebook). Po┼Ťwi─Ö─çmy im nieco uwagi.

Uber nie przynosi rewolucji. Jego pracownicy wykonuj─ů star─ů prac─Ö taks├│wkarzy. Ograniczeniu ulegaj─ů koszty w┼éa┼Ťciciela, prawa pracownicze i bezpiecze┼ästwo u┼╝ytkownik├│w. Z ÔÇ×pe┼énoetatowejÔÇŁ pracy za k├│┼ékiem zapewne da si─Ö wy┼╝y─ç, przynajmniej do czasu, gdy firma zmonopolizuje ca┼ékowicie rynek przewoz├│w transportowych. Jak wtedy b─Ödzie wygl─ůda─ç ┼╝ycie kierowc├│w, trudno przewidzie─ç.

Znakami du┼╝o wi─Ökszych zmian s─ů ju┼╝ teraz platformy proponuj─ůce mikroprac─Ö: ÔÇ×Opisz obrazek pe┼énym zdaniem, u┼╝ywaj─ůc co najmniej dziesi─Öciu s┼é├│wÔÇŁ (nagroda 0,01 $); ÔÇ×Naucz komputer, jakie jest znaczenie rodzinyÔÇŁ (nagroda 0,65 $); ÔÇ×Kliknij w okre┼Ťlony wynik wyszukiwania w GoogleÔÇŁ (nagroda 0,01 $). Wytrwali ÔÇ×przedsi─ÖbiorcyÔÇŁ potrafi─ů osi─ůgn─ů─ç na tej platformie miesi─Öczny zysk rz─Ödu trzystu dolar├│w. Nie trzeba jednak zostawa─ç ÔÇ×przedsi─Öbiorc─ůÔÇŁ, aby wykonywa─ç mikroprac─Ö ÔÇô wykonujemy j─ů wszyscy, na co dzie┼ä. Cho─çby wtedy, gdy potwierdzamy niebycie robotem, oznaczaj─ůc zdj─Öcia, na kt├│rych znajduj─ů si─Ö motory lub sygnalizacja ┼Ťwietlna. Trenujemy w ten spos├│b sztuczn─ů inteligencj─Ö GoogleÔÇÖa.

Złodzieje wyobraźni, ilustracja: Barbara Bugalska

ilustr.: Barbara Bugalska

Cz─Ö┼Ť─ç obserwator├│w rewolucji cyfrowej mikroprac─ů nazywa r├│wnie┼╝ nasz─ů dzia┼éalno┼Ť─ç w mediach spo┼éeczno┼Ťciowych. To nasze zdj─Öcia, posty, komentarze, reakcje i wy┼Ťwietlenia generuj─ů ruch na Facebooku, Twitterze i YouTube. Ale to tylko jedna strona medalu. Jeste┼Ťmy tw├│rcami medi├│w spo┼éeczno┼Ťciowych poprzez nasz─ů aktywno┼Ť─ç, lecz przede wszystkim jeste┼Ťmy odbiorcami reklam. Najwa┼╝niejsza transakcja w tym modelu biznesowym dokonuje si─Ö pomi─Ödzy serwisem a reklamodawc─ů (czyli podmiotem op┼éacaj─ůcym tre┼Ťci, kt├│re pojawiaj─ů si─Ö na przyk┼éad na Facebooku). Jest ona mo┼╝liwa dzi─Öki podw├│jnej eksploatacji u┼╝ytkownik├│w serwisu. Najpierw wysysana jest z nas jak najwi─Öksza ilo┼Ť─ç danych (pomagaj─ů w tym wszelkie dodatkowe aplikacje i us┼éugi powi─ůzane z platformami ÔÇô testy osobowo┼Ťci, quizy i gry, mi─Ödzy innymi Pok├ęmon Go). Zuboff por├│wnuje ten proces do wydobywania z┼éota. Reklamodawcy s─ů ch─Ötni tak sowicie p┼éaci─ç za umieszczane przez siebie tre┼Ťci w┼éa┼Ťnie dlatego, ┼╝e dzi─Öki zgromadzonym wcze┼Ťniej przez platform─Ö danym mog─ů bardzo skutecznie dotrze─ç do naszych m├│zg├│w. Zdaniem kolejnych obserwator├│w cyfrowego rynku ostatecznym przedmiotem transakcji staje si─Ö nasza uwaga. Im wi─Öksza skuteczno┼Ť─ç reklam, a zatem im wi─Öcej nast─Öpuj─ůcych po sobie klikni─Ö─ç z naszej strony, tym wi─Öcej danych zgromadzi platforma i tym wi─Öksza szansa na wp┼éywy od reklamodawc├│w. Kula ┼Ťniegowa nabiera masy i rozp─Ödu.

Maszyny w┼é─ůczane s─ů w zastan─ů hierarchi─Ö spo┼éeczn─ů. Tym samym pog┼é─Öbiaj─ů istniej─ůce nier├│wno┼Ťci.

Ten kr├│tki przegl─ůd r├│┼╝nych modeli biznesowych cyfrowych gigant├│w nie jest oczywi┼Ťcie wyczerpuj─ůcy. Pozwala jednak wysnu─ç kilka wniosk├│w. We wspomnianych wy┼╝ej przewidywaniach dotycz─ůcych przysz┼éo┼Ťci maszyny rozpatrywane by┼éy jako co┼Ť zewn─Ötrznego wzgl─Ödem cz┼éowieka. Z za┼éo┼╝enia mia┼éy s┼éu┼╝y─ç (by─ç mo┼╝e nier├│wnomiernej) poprawie losu nas wszystkich, a w dystopijnych wizjach mog┼éy zbuntowa─ç si─Ö przeciw ludzko┼Ťci. Innymi s┼éowy, pomaga┼éy lub przeciwstawia┼éy si─Ö cz┼éowiekowi jako gatunkowi. Opisane przyk┼éady kilku nowych bran┼╝ technologicznych sk┼éaniaj─ů do przyj─Öcia innego sposobu my┼Ťlenia ÔÇô zgodnie z nim maszyny w┼é─ůczaj─ů si─Ö (czy raczej s─ů w┼é─ůczane) w zastan─ů hierarchi─Ö spo┼éeczn─ů. Nie stanowi─ů d┼║wigni umo┼╝liwiaj─ůcej wzrost ca┼éego gatunku, przeciwnie: konserwuj─ů lub wr─Öcz pog┼é─Öbiaj─ů istniej─ůce nier├│wno┼Ťci. Znajduj─ůcy si─Ö na dole drabiny spo┼éecznej mikropracownicy ju┼╝ dzi┼Ť wykonuj─ů mechaniczne, monotonne zadania, por├│wnywalne z prac─ů robot├│w. Nie znaj─ů ostatecznego celu swoich dzia┼éa┼ä (kt├│rym potrafi by─ç na przyk┼éad szkolenie wojskowych dron├│w). M├│wi─ůc j─Özykiem Marksa: s─ů ca┼ékowicie wyalienowani od produkt├│w swojej pracy.

Uwag─Ö zwraca r├│wnie┼╝ j─Özyk, kt├│rym opisywana jest zawierana przez nich transakcja. Pracownicy nie dostaj─ů p┼éacy, lecz nagrod─Ö. Zdaniem ameryka┼äskiego dziennikarza Coreya Peina, autora ksi─ů┼╝ki o Dolinie Krzemowej, d─ů┼╝enie do gratyfikacji ka┼╝dej ludzkiej aktywno┼Ťci jest jednym z marze┼ä wizjoner├│w z Doliny, kt├│rzy wierz─ů w zbawienn─ů moc indywidualnej rywalizacji. Dlaczego godzimy si─Ö na brak wynagrodzenia za tworzenie spo┼éeczno┼Ťciowych tre┼Ťci i oddawanie swoich danych? By─ç mo┼╝e dlatego, ┼╝e zamiast nudnej p┼éacy otrzymujemy nagrod─Ö w walucie likeÔÇÖ├│w, sub├│w i komentarzy. Zbli┼╝amy si─Ö tym samym do realizacji marzenia najwa┼╝niejszego futurologa Doliny Raya Kurzweila, zdaniem kt├│rego ju┼╝ wkr├│tce ÔÇ×nie b─Ödzie wyra┼║nego rozr├│┼╝nienia mi─Ödzy prac─ů a zabaw─ůÔÇŁ.

Zbli┼╝amy si─Ö do marzenia futurologa Raya Kurzweila, zdaniem kt├│rego ju┼╝ wkr├│tce ÔÇ×nie b─Ödzie wyra┼║nego rozr├│┼╝nienia mi─Ödzy prac─ů a zabaw─ůÔÇŁ.

Cyfrowy lewiatan

Aby w pe┼éni wyobrazi─ç sobie konsekwencje, jakie naszej pracy, codzienno┼Ťci i strukturze spo┼éecznej przynosz─ů technologie cyfrowe, przyjrzyjmy si─Ö figurze Hobbesowskiego Lewiatana. Cytowany ju┼╝ wcze┼Ťniej Runciman przedstawia go w nast─Öpuj─ůcy spos├│b: ÔÇ×W┬á┬źLewiatanie┬╗ z┬á1651 roku Thomas Hobbes opisuje pa┼ästwo jako maszyn─Ö o┼╝ywian─ů przez zasad─Ö sztucznego ruchu. To robotyczne pa┼ästwo nie my┼Ťli samodzielnie. Nie ma my┼Ťli, poza tymi, kt├│re dosta┼éo od sk┼éadaj─ůcych si─Ö na nie jednostek ludzkich. Je┼Ťli struktura jest w┼éa┼Ťciwa, nowoczesne pa┼ästwo mo┼╝e przekszta┼éci─ç elementy ludzkie w┬áracjonalne rezultaty, pozbawiaj─ůc je zdolno┼Ťci do ┼╝ywienia agresywnej nieufno┼Ťci. Robot Hobbesa ma by─ç przera┼╝aj─ůcy ÔÇô na tyle, aby ka┼╝dy dobrze si─Ö zastanowi┼é, zanim podniesie na niego r─Ök─Ö. Ma on jednak r├│wnie┼╝ dodawa─ç otuchy. Nowoczesny ┼Ťwiat pe┼éen jest wszelkiego rodzaju maszyn. T─Ö maszyn─Ö stworzono po to, by panowa┼éa nad nimi dla naszego po┼╝ytkuÔÇŁ. Zdaniem brytyjskiego politologa powo┼éanie do ┼╝ycia Lewiatana mia┼éo dwa zasadnicze cele ÔÇô ochron─Ö ludzi przed nimi samymi i os┼éanianie ich przed maszynopodobnymi, pozbawionymi sumienia i duszy organizacjami tworzonymi przez ludzi ÔÇô korporacjami. Runciman s┼éusznie (podaj─ůc chocia┼╝by przyk┼éad Kompanii Wschodnioindyjskiej) przypomina, jak d┼éuga by┼éa walka o dominacj─Ö pomi─Ödzy pa┼ästwem a korporacjami i jak niepewny by┼é jej ko┼äcowy wynik. Pytanie, czy zwyci─Östwo Lewiatana mo┼╝na uzna─ç za ostateczne.

Koncepcja Lewiatana jest oparta na najwa┼╝niejszym chyba za┼éo┼╝eniu my┼Ťli Hobbesa, m├│wi─ůcym o podstawowej r├│wno┼Ťci ludzi: r├│wno┼Ťci wobec ┼Ťmierci, a nawet wobec zagro┼╝enia ┼Ťmierci─ů. Ka┼╝dy mo┼╝e zabi─ç ka┼╝dego ÔÇô dlatego musimy powo┼éa─ç polityczn─ů machin─Ö, kt├│ra jest w stanie wprowadzi─ç ÔÇ×sztucznyÔÇŁ pok├│j. Lewiatan Hobbesa, cho─ç przera┼╝aj─ůcy, ni├│s┼é za sob─ů dwie istotne obietnice: mia┼é pozostawia─ç poza zasi─Ögiem swojego miecza nasz─ů prywatno┼Ť─ç oraz mia┼é nie by─ç zupe┼énie oderwany od powo┼éuj─ůcych go ludzi ÔÇô to przecie┼╝ oni tworz─ů zbroj─Ö Lewiatana na tytu┼éowej stronie traktatu.

Cyfrowi giganci najwyra┼║niej dobrze wiedz─ů, jakie kroki pozosta┼éy im do wykonania w walce o hegemoni─Ö nad pa┼ästwami.

Czy cyfrowi giganci mog─ů sta─ç si─Ö now─ů wersj─ů Lewiatana? I co oznacza┼éoby to dla nas? Runciman plastycznie obrazuje mo┼╝liwe starcie mi─Ödzy pa┼ästwem a Facebookiem: pa┼ästwowy Lewiatan ci─ůgle dzier┼╝y miecz, monstrum Zuckerberga ma w r─Öce smartfon. Osobom sympatyzuj─ůcym z pa┼ästwem wynik walki na pierwszy rzut oka wci─ů┼╝ mo┼╝e wydawa─ç si─Ö optymistyczny. Wniknijmy jednak g┼é─Öbiej. Opr├│cz kontroli nad aparatem przymusu pa┼ästwo ma jeszcze jedn─ů kluczow─ů przewag─Ö nad korporacjami ÔÇô zdolno┼Ť─ç okre┼Ťlania i kontrolowania waluty. W wydanej w 2018 roku ksi─ů┼╝ce Runciman zauwa┼╝a gro┼║b─Ö stworzenia w┼éasnego pieni─ůdza przez cyfrowych gigant├│w: ÔÇ×By─ç mo┼╝e kt├│rego┼Ť dnia Google i┬áFacebook b─Öd─ů emitowa─ç w┼éasne pieni─ůdze [ÔÇŽ]. Jest to wizja znacznie bardziej realistyczna ni┼╝ posiadanie przez korporacje w┼éasnego wojska, ale zanim zostanie zrealizowana, up┼éynie przynajmniej ze dwadzie┼Ťcia latÔÇŁ. Tymczasem w czerwcu 2019 roku ┼Ťwiat obieg┼éa wiadomo┼Ť─ç o zawansowanych pracach nad Libr─ů ÔÇô walut─ů Facebooka (tworzon─ů w kooperacji z innymi firmami z Doliny Krzemowej), kt├│rej premiera zapowiedziana jest na przysz┼éy rok. Czy faktycznie nast─ůpi? Trudno powiedzie─ç, bo kolejne pa┼ästwa z niepokojem reagowa┼éy na najnowszy pomys┼é Zuckerberga. Tak czy inaczej cyfrowi giganci najwyra┼║niej dobrze wiedz─ů, jakie kroki pozosta┼éy im do wykonania w walce o hegemoni─Ö nad pa┼ästwami.

By─ç mo┼╝e cyfrowy Lewiatan nigdy nie b─Ödzie potrzebowa┼é tak silnie rozbudowanego aparatu przymusu, jakim dysponuje dzi┼Ť pa┼ästwo. Tu wida─ç pierwsz─ů znacz─ůc─ů r├│┼╝nic─Ö w por├│wnaniu z Hobbesowskim idea┼éem. Zbrojne rami─Ö zast─ůpi─ç mo┼╝na tym, co pierwotnie mia┼éo znale┼║─ç si─Ö poza zasi─Ögiem sztucznej machiny ÔÇô kontrol─ů naszej prywatno┼Ťci. Ju┼╝ dzi┼Ť cyfrowi giganci wiedz─ů, ile ┼Ťpimy, o kt├│rej godzinie wstajemy, co jemy i pijemy, jak d┼éugo imprezujemy, czy zdradzamy naszych partner├│w, jakie s─ů nasze pogl─ůdy. Ju┼╝ dzi┼Ť s─ů w stanie wp┼éywa─ç na nasze decyzje konsumpcyjne, ju┼╝ dzi┼Ť z ich pomoc─ů mo┼╝na kszta┼étowa─ç wyniki wybor├│w. Wi─Ökszo┼Ť─ç zdobywanej o nas wiedzy stanowi wci─ů┼╝ jeszcze w┼éadz─Ö potencjaln─ů, przed kt├│rej wykorzystaniem chroni─ů nas regulacje pa┼ästwa. Sami jednak podcinamy ga┼é─ů┼║, na kt├│rej siedzimy. Im wi─Öcej naszych aktywno┼Ťci odbywa si─Ö za po┼Ťrednictwem kolejnych aplikacji, tym bardziej przejrzysta staje si─Ö nasza codzienno┼Ť─ç. Oddajemy kolejne pakiety informacji, nie pytaj─ůc nawet o to┼╝samo┼Ť─ç tych, kt├│rzy b─Öd─ů mieli do nich dost─Öp. Aby w pewnym momencie przej─ů─ç nad nami pe┼én─ů kontrol─Ö, zgodnie z wizj─ů Kurzweila wystarczy tylko stworzy─ç skuteczny system nagradzania naszych zachowa┼ä. W ko┼äcu kto z nas nie lubi si─Ö bawi─ç?

Nowy Lewiatan mo┼╝e nie┼Ť─ç za sob─ů jeszcze jedn─ů kluczow─ů r├│┼╝nic─Ö w por├│wnaniu ze swoim pierwowzorem: mo┼╝e uzyska─ç konkretn─ů twarz. Marzeniem futurolog├│w z Doliny Krzemowej jest rozprawienie si─Ö z najwi─Ökszym ograniczeniem ludzko┼Ťci: ┼Ťmierci─ů. Opus magnum wspominanego ju┼╝ Kurzweila jest koncepcja osobliwo┼Ťci ÔÇô momentu, w kt├│rym ÔÇ×nie b─Ödzie rozr├│┼╝nienia na istoty ludzkie i maszyny albo na rzeczywisto┼Ť─ç fizyczn─ů i wirtualn─ů [ÔÇŽ]. Ostatecznie ca┼éy Wszech┼Ťwiat zostanie nasycony nasz─ů inteligencj─ů. Takie jest przeznaczenie Wszech┼ŤwiataÔÇŁ. Jakkolwiek ekscentryczna mo┼╝e wydawa─ç si─Ö nam ta wizja, nie pozostaje bez wp┼éywu na najwa┼╝niejsze postacie Doliny. W 2012 roku Kurzweil podj─ů┼é prac─Ö w Google. Oczywi┼Ťcie w panuj─ůcej narracji ÔÇ×przeskok gatunkowyÔÇŁ dotyczy─ç ma ca┼éej ludzko┼Ťci. Czy jednak ÔÇ×wynalazcy nie┼Ťmiertelno┼ŤciÔÇŁ faktycznie zechc─ů si─Ö ni─ů podzieli─ç ze wszystkimi innymi?

Istotne jest co┼Ť jeszcze. Wizja Kurzweila mo┼╝e si─Ö nigdy nie spe┼éni─ç, ale ju┼╝ teraz magnaci z Doliny pracuj─ů nad przed┼éu┼╝eniem w┼éasnego ┼╝ycia. Raz jeszcze oddajmy g┼éos Runcimanowi: ÔÇ×Dotyczy to hiperuprzywilejowanej garstki, kt├│r─ů sta─ç na eksperymenty z┬áfuturystycznymi terapiami maj─ůcymi odwr├│ci─ç procesy starzenia. Nawet je┼Ťli wi─Ökszo┼Ť─ç tych eksperyment├│w zawiedzie, wci─ů┼╝ mo┼╝liwe jest, ┼╝e kt├│ry┼Ť si─Ö uda. Sens nowoczesnej polityki podminowuje znaczne przed┼éu┼╝enie ┼╝ycia oraz ogromne kontrasty jego oczekiwanej d┼éugo┼Ťci u┬ár├│┼╝nych os├│b. Kilkoro superludzi wystarczy, ┼╝eby odmieni─ç fundamenty, na kt├│rych budujemy nasze spo┼éecze┼ästwaÔÇŁ.

W tym momencie powoli klaruje si─Ö hierarchia nowego ┼Ťwiata. Na szczycie znajduj─ů si─Ö d┼éugowieczni zarz─ůdcy algorytm├│w (ju┼╝ dzi┼Ť niewiele ┼é─ůczy ich z u┼╝ytkownikami zaprojektowanych przez nich sieci spo┼éeczno┼Ťciowych). Na dole ÔÇô po┼Ťwi─Öcaj─ůcy coraz wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç swojej doby na ÔÇ×szukanie nagr├│dÔÇŁ mikropracownicy. W ┼Ťrodku ÔÇô poddana zaprogramowanej, kontrolowanej pracy-zabawie klasa ┼Ťrednia.

Zanurzeni w codzienno┼Ťci

Zarysowana wizja nie jest zapewne jedynym mo┼╝liwym scenariuszem. Nie jest te┼╝ jednak tylko dystopijn─ů analiz─ů niech─Ötnego magnatom z Doliny Krzemowej autora. Blisko jej do scenariuszy kre┼Ťlonych przez neoreakcjonist├│w. Krzewiciele tego coraz bardziej popularnego w Dolinie ┼Ťwiatopogl─ůdu wprost postuluj─ů powr├│t do hierarchicznego spo┼éecze┼ästwa z posiadaj─ůc─ů szczeg├│lne prawa bia┼é─ů m─Ösk─ů arystokracj─ů i monarch─ů absolutnym. W ich wyobra┼╝eniu o miejscu jednostki w nowej strukturze spo┼éecznej wsp├│┼édecydowa─ç mia┼éaby ÔÇô poza pozycj─ů w opisanym wy┼╝ej ÔÇ×┼éa┼äcuchu technologicznymÔÇŁ ÔÇô rasa i p┼ée─ç.

Nie wszyscy cyfrowi magnaci sympatyzuj─ů z neoreakcjonizmem, ale zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç z nich po prostu nie lubi pa┼ästwa. Jedynym remedium na kluczowe problemy spo┼éeczne jest ich zdaniem post─Öp technologiczny. Uznaj─ů polityk├│w i wybieraj─ůce ich demokratyczne spo┼éecze┼ästwa za nieefektywne. Im mniej regulacji, zb─Ödnych pyta┼ä, dyskusji o konsekwencjach nadchodz─ůcej rewolucji czy propozycji scenariuszy alternatywnych ÔÇô tym lepiej. A my dali┼Ťmy si─Ö uwie┼Ť─ç tej opowie┼Ťci. Wybrali┼Ťmy si─Ö w podr├│┼╝ bez okre┼Ťlonego celu, w podr├│┼╝, w kt├│rej liczy si─Ö sama droga. There is no alternative. Zmiana po prostu przychodzi.

Do nowinek trafiaj─ůcych do nas z Doliny nikt nie musia┼é nas przekonywa─ç. Przekazywanie danych o sobie i naszych znajomych? Prosz─Ö bardzo, kto z nas nie chcia┼éby wiedzie─ç, kt├│ra posta─ç z HarryÔÇÖego Pottera najlepiej oddaje jego charakter. Co z tego, ┼╝e dzi─Öki temu kto┼Ť mo┼╝e zosta─ç przekonany do oddania wyborczego g┼éosu zgodnie z interesem miliardera o nieciekawych pogl─ůdach. Mechaniczna praca za g┼éodowe stawki na platformach takich jak Mechanical Turk czy Fiverr, wyniszczaj─ůca rynki pracy w ca┼éych bran┼╝ach? Oczywi┼Ťcie, je┼Ťli mo┼╝emy opracowa─ç dane do badania socjologicznego mniejszym kosztem. Wymarzone wakacje? Kierunki podpowie nam kalkulator cen lot├│w na Fly4free. Stworzenie spo┼éeczno┼Ťciowego giganta mog─ůcego wykupywa─ç wszelk─ů rodz─ůc─ů si─Ö konkurencj─Ö (WhatsApp, Instagram), za kt├│rego pomoc─ů mo┼╝na nakr─Öca─ç spiral─Ö przemocy etnicznej w Birmie? Przecie┼╝ dzi─Öki niemu ┼╝yjemy w globalnej wsp├│lnocie. Aplikacja u┼éatwiaj─ůca spekulacj─Ö cenami mieszka┼ä, utrudniaj─ůca wynajem lokalu na d┼éu┼╝ej ni┼╝ kilka dni, zaburzaj─ůca rytm ┼╝ycia rdzennych mieszka┼äc├│w kolejnych miast? Podr├│┼╝owanie nigdy nie by┼éo tak proste. Stworzenie olbrzymiego przedsi─Öbiorstwa transportowego, kt├│rego celem jest monopolizacja rynku przewozu os├│b na ca┼éym ┼Ťwiecie, a ┼Ťrodkiem ÔÇô niszczenie praw pracowniczych? Na wolnym rynku decyduje cena. Modyfikowanie gen├│w dzieci i badania nad nie┼Ťmiertelno┼Ťci─ů? Ka┼╝dy jest przecie┼╝ kowalem swojego losu.

Wi─Ökszo┼Ť─ç wymienionych firm czy aplikacji sama w sobie, pojedynczo nie przynosi rewolucji. Najcz─Ö┼Ťciej celem nowych start-up├│w nie jest zmiana ┼Ťwiata, ale wymy┼Ťlenie kolejnego Ubera ÔÇ×dla czego┼ŤÔÇŁ. W swojej masie jednak przekszta┼écaj─ů relacje spo┼éeczne i percepcj─Ö rzeczywisto┼Ťci. Przy poszczeg├│lnych decyzjach chwilowy indywidualny zysk przys┼éania nam d┼éugotrwa┼éy spo┼éeczny koszt. Nie przeszkadza nam w tym znajomo┼Ť─ç og├│lnych konsekwencji naszego stylu ┼╝ycia, z katastrof─ů klimatyczn─ů w┼é─ůcznie. Coraz wi─Öksze zanurzenie w codzienno┼Ťci odrywa nas od przysz┼éo┼Ťci. Natychmiastowa nagroda utrudnia walk─Ö o dalekosi─Ö┼╝ne cele.

Problemem nie jest to, ┼╝e maszyny stan─ů si─Ö podobne nam, ale ┼╝e my staniemy si─Ö podobni do nich. Im bardziej nasze zachowania ÔÇô a w bardziej og├│lnej perspektywie relacje spo┼éeczne ÔÇô modelowane s─ů przez algorytmy, tym trudniej wyobrazi─ç sobie, ┼╝e mo┼╝emy zatrzyma─ç si─Ö na chwil─Ö i pomy┼Ťle─ç o innym, lepszym ┼Ťwiecie. Nic dziwnego, skoro wszelka zmiana przychodzi z zewn─ůtrz. Aby odzyska─ç przysz┼éo┼Ť─ç, aby ponownie skojarzy─ç post─Öp ze spo┼éecze┼ästwem, a nie technologi─ů, musimy odzyska─ç kontrol─Ö nad nasz─ů codzienno┼Ťci─ů. Wla─ç nieco niepewno┼Ťci we wszechogarniaj─ůcy nas algorytm. W przeciwnym razie, jak pisze cytowana ju┼╝ Ewa Drygalska: ÔÇ×Je┼Ťli w przysz┼éo┼Ťci wszystko, co mo┼╝e si─Ö wydarzy─ç, zostanie jedynie przewidziane na podstawie zastanych danych, pozostaje ┼╝a┼éoba za przysz┼éo┼Ťci─ů, kt├│rej nie b─ÖdzieÔÇŁ.

Korzysta┼éem z prac:

E. Drygalska, ÔÇ×┼Ümier─ç jutra, czyli jak nie potrafimy ju┼╝ projektowa─ç przysz┼éo┼ŤciÔÇŁ, ÔÇ×PismoÔÇŁ nr 6/2019.

C. Pein, ÔÇ×Nowy Dziki Zach├│d. Zwyci─Özcy i przegrani Doliny KrzemowejÔÇŁ, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiello┼äskiego, Krak├│w 2019.

D. Runciman, ÔÇ×Jak ko┼äczy si─Ö demokracjaÔÇŁ, Biblioteka Kultury Liberalnej, Warszawa 2019.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś