Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Wieszcz na bruku Konstantynopola

Chodzi o to, ┼╝e Mickiewicz by┼é po prostu ÔÇ×AdamemÔÇŁ ÔÇô cz┼éowiekiem, mieszka┼äcem getta stygmatyzowanego zar├│wno w 1855 roku, jak i dzi┼Ť.

Mikołaj Długosz, neon: TARLABASI - ADAM (współpraca: Janek Bersz)


Dla publiczno┼Ťci tureckiej poprzez ostatni─ů podr├│┼╝ poety w wersji artystyczno-naukowej wiedzie droga zar├│wno do wielokulturowej przesz┼éo┼Ťci Konstantynopola, jak i do problem├│w wsp├│┼éczesnego Stambu┼éu, szczeg├│lnie dzielnicy Tarlaba┼č─▒. Je┼Ťli nad Bosforem stoi ÔÇ×Miasto MiastÔÇŁ, to wok├│┼é Muzeum Mickiewicza w XXI wieku znajduje si─Ö jego serce.
 

Mickiewicz wyl─ůdowa┼é w Konstantynopolu we wrze┼Ťniu 1855 roku ÔÇô dwadzie┼Ťcia lat po tym, jak napisa┼é swe najs┼éynniejsze wiersze, kt├│rych do dzi┼Ť ucz─ů si─Ö wszystkie polskie dzieci. W szko┼éach nie m├│wi si─Ö natomiast, ┼╝e jedn─ů z jego ostatnich prac literackich by┼éa Historia przysz┼éo┼Ťci, prekursorskie ÔÇ×science fictionÔÇŁ, kt├│rego kolejne wersje zachowa┼éy si─Ö jedynie we fragmentach i opisach. Te ┼Ťlady wystarczy┼éy Tomaszowi Szerszeniowi, autorowi erudycyjnych kola┼╝y, znanych chocia┼╝by z Paris Photo ÔÇô stworzy┼é w┼éasn─ů, autorsk─ů wariacj─Ö na temat LÔÇÖHistoire de lÔÇÖavenir, kt├│r─ů prezentujemy jako intelektualny ÔÇ×wirusÔÇŁ wnikaj─ůcy w wystaw─Ö i podsumowywuj─ůcy wszystkie jej w─ůtki.

 

W p├│┼║nym okresie ┼╝ycia Mickiewicz z poety zamieni┼é si─Ö w aktywist─Ö: zajmowa┼é si─Ö polityk─ů, wsp├│┼étworzy┼é tak┼╝e mistyczne, heretyckie stowarzyszenie Ko┼éo Sprawy Bo┼╝ej, organizowa┼é wojskowy Legion Polski we W┼éoszech i wydawa┼é wolno┼Ťciow─ů gazet─Ö ÔÇ×Trybuna Lud├│wÔÇŁ, gdzie pisa┼é mi─Ödzy innymi o nadziejach, jakie pok┼éada┼é w ruchu socjalistycznym. Do tego wywrotowego potencja┼éu spu┼Ťcizny po poecie, ale te┼╝ do pora┼╝ki jego wizji, odwo┼éuje si─Ö obiekt stworzony przez Janka Simona. Autor, laureat ÔÇ×Spojrze┼äÔÇŁ, najwa┼╝niejszej polskiej nagrody w dziedzinie sztuk wizualnych, sam tu┼éa si─Ö po ┼Ťwiecie podobnie jak Mickiewicz. Dziewi─Ötnastowieczny poeta pielgrzymowa┼é po Europie, Simon natomiast podr├│┼╝uje po Indiach, Madagaskarze czy Nigerii i realizuje tam swoje ÔÇ×dekolonizuj─ůceÔÇŁ projekty.

 

Bohater naszego projektu by┼é w dos┼éownym sensie uchod┼║c─ů, emigrantem: w czasach studenckich z powodu represji politycznych musia┼é opu┼Ťci─ç rodzinne strony, a po latach osiad┼é w Pary┼╝u, gdzie z trudem utrzymywa┼é rodzin─Ö, pracuj─ůc jako wyk┼éadowca. Zmar┼é za┼Ť w Konstantynopolu, ÔÇ×w jednej z najbrudniejszych i najniezdrowszych cz─Ö┼Ťci miasta, w dole, gdzie zbiegaj─ů si─Ö wszystkie rynsztoki, gdzie gnoje le┼╝─ů na ulicach i obok ulic, nape┼éniaj─ůc powietrze zgni┼éymi wyziewamiÔÇŁ. Przypominam ten opis Tarlaba┼č─▒ sprzed ponad stu lat nie po to, by z dystansu spojrze─ç na wsp├│┼écze┼Ťnie mieszkaj─ůcych tu Syryjczyk├│w, Afryka┼äczyk├│w, Kurd├│w czy Rom├│w. Chodzi o to, ┼╝e Mickiewicz by┼é po prostu ÔÇ×AdamemÔÇŁ ÔÇô cz┼éowiekiem, mieszka┼äcem getta stygmatyzowanego zar├│wno w 1855 roku, jak i dzi┼Ť. Przypomina o tym neon stworzony przez Miko┼éaja D┼éugosza, najwa┼╝niejszego polskiego artyst─Ö zajmuj─ůcego si─Ö estetyk─ů found footage, architektur─ů i designem z epoki socjalizmu.

 

Przybywaj─ůc do Stambu┼éu wraz ze swoim sekretarzem i przyjacielem Armandem L├ęvy oraz pomocnikiem Henrykiem S┼éu┼╝alskim, poeta nie mia┼é pieni─Ödzy na luksusowe hotele na wzg├│rzu Pery. Nie przyjmowa┼é te┼╝ zaprosze┼ä od elity polskiej emigracji do pa┼éac├│w nad Bosforem. Wybra┼é ÔÇ×n─Ödzny pokoikÔÇŁ w dolinnej cz─Ö┼Ťci europejskiej dzielnicy, tam, gdzie dzi┼Ť coraz cz─Ö┼Ťciej przenosz─ů si─Ö arty┼Ťci uciekaj─ůcy przed gentryfikacj─ů trwaj─ůc─ů po drugiej stronie bulwaru Tarlaba┼č─▒. Wraz z nimi, podobnie jak w XIX wieku, w okolic─Ö dawnego domu poety docieraj─ů dzi┼Ť procesy transformacji przestrzeni miejskiej: cz─Ö┼Ť─ç budynk├│w jest remontowana, inne burzone. T─Ö dynamik─Ö analizuje w swojej pracy Vahit Tuna, kt├│ry specjalnie dla ÔÇ×Migruj─ůcego UniwersytetuÔÇŁ porzuca rol─Ö najlepszego grafika Stambu┼éu, w jakiej jest znany. Jego film oparty jest na bezpo┼Ťrednim do┼Ťwiadczeniu ÔÇô artysta ma sw─ů pracowni─Ö w pobli┼╝u muzeum i ┼Ťwietnie zna Tarlaba┼č─▒. W┼éasn─ů map─Ö dzielnicy, tym razem raczej mentaln─ů, zarysowuje w swym filmie tak┼╝e ├ľzg├╝r Demirci, kt├│ry bada┼é ju┼╝ t─Ö okolic─Ö, pracuj─ůc np. z pasjonatami tuningu samochod├│w z pobliskiej doliny Dolapdere. W nieco inny spos├│b histori─Ö konkretnych mieszka┼äc├│w, bezpo┼Ťrednich s─ůsiad├│w Muzeum Mickiewicza, bada natomiast Wojtek Doroszuk. Mieszkaj─ůcy na sta┼ée we Francji polski artysta pracowa┼é ju┼╝ przed laty w Turcji, realizuj─ůc tu mi─Ödzy innymi film o losie ankarskich transwestyt├│w. Jego prace video nie s─ů nigdy prost─ů ÔÇ×interwencj─ů spo┼éeczn─ůÔÇŁ ÔÇô i podobnie jest w przypadku prezentowanej na wystawie historii mieszkaj─ůcego nieopodal muzeum farmaceuty.

fot.: Jacek Barcz, źródło: http://culture.pl/en/event/migrating-university-of-mickiewicz-opens-in-istanbul

Mickiewicz, w przeciwie┼ästwie do innych romantyk├│w, nie przyby┼é nad Bosfor po to, aby delektowa─ç si─Ö egzotyk─ů Orientu. Nie mia┼é czasu na turystyczne spacery po haremach czy wizyty w bractwach derwiszy. Skupiony by┼é na misji politycznej: niesieniu pomocy dla oddzia┼é├│w tworzonych pod komend─ů Polak├│w w armii Imperium Osma┼äskiego. Trwa┼éa wojna krymska, i Mickiewicz, podobnie jak wielu innych, dostrzega┼é w niej szans─Ö na wyzwolenie ÔÇô wierzy┼é, ┼╝e armia su┼étana mo┼╝e pokona─ç Rosjan, kt├│rzy zajmowali wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç ziem dawnej Polski. Jego kraj, Rzeczpospolita Szlachecka, nie istnia┼é na mapach od ko┼äca XVIII wieku. Poeta przyp┼éyn─ů┼é do ÔÇ×Miasta miastÔÇŁ, wierz─ůc, ┼╝e droga do niepodleg┼éo┼Ťci w┼éasnej ojczyzny mo┼╝e wie┼Ť─ç przez Orient.

 

Wizytuj─ůc jesieni─ů 1855 roku ob├│z kozak├│w w Burgaz, znajduj─ůcy si─Ö pod komend─ů polskiego szlachcica, kt├│ry przeszed┼é na islam, Mickiewicz spostrzeg┼é, ┼╝e wielu ┼╝o┼énierzy ma ┼╝ydowskie korzenie. Postanowi┼é w├│wczas zorganizowa─ç oddzielny Legion ┼╗ydowski, traktuj─ůc to jako projekt nie tylko militarny, lecz tak┼╝e mistyczny. Plan ten by┼é rozwini─Öciem jego wcze┼Ťniejszych koncepcji o duchowym wyzwoleniu, do kt├│rego niezb─Ödne jest r├│wnouprawnienie mniejszo┼Ťci ┼╝ydowskiej i, szerzej, przedstawicieli r├│┼╝nych wyzna┼ä, grup etnicznych i cywilizacji. W momencie, gdy prace nad projektem legionu w Stambule zacz─Ö┼éy nabiera─ç realnych kszta┼ét├│w, Mickiewicz umar┼é niespodziewanie, a idea upad┼éa. Wskrzeszamy j─ů dzi─Öki awangardowej projektantce Ani Kuczy┼äskiej, kt├│ra uszy┼éa w┼éasn─ů wersj─Ö munduru legionisty ┼╝ydowskiego. Paradoksalnie wi─Öc mistyczna wizja doczeka┼éa si─Ö realizacji na przeci─Öciu ┼Ťwiata mody i sztuk wizualnych.

 

Przyjaciele poety tak pisali o Konstantynopolu: ÔÇ×Tu stek Europejczyk├│w chce poczciwym Turkom imponowa─ç jak─ů┼Ť cywilizacj─ů powierzchown─ů, wi─Öc fanfaronuj─ůÔÇŁ. Mickiewicz nie ÔÇ×fanfaronowa┼éÔÇŁ, nie wywy┼╝sza┼é si─Ö tylko stara┼é si─Ö pozna─ç lokalny kontekst ÔÇô ostatni─ů lekcj─Ö tureckiego odby┼é zaledwie dzie┼ä przed ┼Ťmierci─ů; rozwija┼é w ten spos├│b fascynacj─Ö j─Özykami orientalnymi, zapocz─ůtkowan─ů jeszcze podczas studi├│w uniwersyteckich. O sile s┼éowa i problemach z translacj─ů przypomina prezentowana na wystawie praca d┼║wi─Ökowa kolektywu Slavs and Tatars. ┼Üwiatowej s┼éawy duet, za pomoc─ů j─Özyka sztuki badaj─ůcy kwestie to┼╝samo┼Ťci ÔÇ×od Muru Berli┼äskiego po Mur Chi┼äskiÔÇŁ, wprowadza widza i s┼éuchacza w polsko-tureck─ů przestrze┼ä muzeum.

 

Czy przyczyn─ů nag┼éej ┼Ťmierci Mickiewicza w Turcji by┼éa cholera, kt├│rej epidemia grasowa┼éa wtedy w regionie? Czy mo┼╝e, jak twierdzili niekt├│rzy, zosta┼é celowo otruty? Interes mogli w tym mie─ç zar├│wno Rosjanie, jak i konserwatywne skrzyd┼éo polskiej emigracji, przestraszone g┼éoszonymi przez poet─Ö liberalnymi koncepcjami. A mo┼╝e, mieszkaj─ůc w Tarlaba┼č─▒, nasz bohater, ju┼╝ sk─ůdin─ůd niem┼éody, po prostu ┼║le si─Ö od┼╝ywia┼é? Jada┼é w lokalnych ÔÇ×gargotachÔÇŁ, najta┼äszych lokalach ÔÇô co zreszt─ů budzi┼éo oburzenie Polak├│w, separuj─ůcych si─Ö od lokalnego, tureckiego ┼╝ycia. Ostatnim posi┼ékiem polskiego emigranta by┼é kurczak, temat performanceÔÇÖu kulinarnego Tuncy Suba┼č─▒.

 

Wszystkie w─ůtki podejmowane w wystawie i wyk┼éadach Migruj─ůcego Uniwersytetu s─ů ma┼éo znane tak┼╝e w Polsce. Towarzysz Mickiewicza, Henryk S┼éu┼╝alski, pisa┼é: ÔÇ×Pokazuje si─Ö, ┼╝e Pary┼╝ na Azj─Ö trzeba pozmienia─ç, aby si─Ö do Warszawy dosta─ç. Tak najnowsza jeografia uczyÔÇŁ. Dla publiczno┼Ťci tureckiej poprzez ostatni─ů podr├│┼╝ poety w wersji artystyczno-naukowej wiedzie droga zar├│wno do wielokulturowej przesz┼éo┼Ťci Konstantynopola, jak i do problem├│w wsp├│┼éczesnego Stambu┼éu, szczeg├│lnie dzielnicy Tarlaba┼č─▒. Je┼Ťli nad Bosforem stoi ÔÇ×Miasto MiastÔÇŁ, to wok├│┼é Muzeum Mickiewicza w XXI wieku znajduje si─Ö jego serce.

 
Wystawy i wyk┼éady w ramach┬á┬áMigruj─ůcego Uniwersytetu Mickiewicza w Stambule trwa┼éy od 18 wrze┼Ťnia do 16 listopada bie┼╝─ůcego roku. Kuratorem projektu by┼é Max Cegielski, autor powy┼╝szego artyku┼éu.┬á
 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś