Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Trzyna艣cie powod贸w do troski

Rzadko serial telewizyjny zmaga si臋 z problemem tak skomplikowanym jak prze艣ladowanie i zn臋canie si臋 w艣r贸d m艂odych ludzi w spos贸b wiarygodny i budz膮cy sumienie opinii publicznej. Ze strony ekspert贸w zdrowia psychicznego pojawiaj膮 si臋 jednak g艂osy ostrzegawcze.

ilustr.: Julia Chibowska

ilustr.: Julia Chibowska


Wiosn膮 tego roku na niezwykle popularnej platformie filmowej Netflix swoj膮 premier臋 mia艂 serial 鈥濼rzyna艣cie powod贸w鈥 (oryg. 13 Reasons Why), nakr臋cony na podstawie ksi膮偶ki Jaya Ashera z 2007 roku. Tytu艂owe trzyna艣cie powod贸w przybiera form臋 kaset magnetofonowych, na kt贸rych licealistka Hannah Baker przed swoj膮 samob贸jcz膮 艣mierci膮 nagra艂a oskar偶enia wzgl臋dem szkolnych znajomych. Kasety trafiaj膮 do os贸b umieszczonych na nagraniach, zdradzaj膮c ciemn膮 stron臋 偶ycia nastolatk贸w i zmuszaj膮c ich do skonfrontowania si臋 z przesz艂o艣ci膮. Histori臋 艣ledzimy z punktu widzenia Claya Jensena, nie艣mia艂ego przyjaciela Hannah, kt贸rego emocjonalne post臋powanie w reakcji na sekrety z kaset wprowadza chaos do pe艂nego napi臋cia 偶ycia szkolnego.
Ka偶dy odcinek przedstawia ods艂uchanie kolejnej kasety przez Claya, a co za tym idzie, nast臋pn膮 z krzywd, kt贸re z艂o偶y艂y si臋 na tragiczn膮 decyzj臋 dziewczyny. Zaczyna si臋 stosunkowo niewinnie, od dwuznacznych zdj臋膰 i nieporozumie艅 w艣r贸d przyjaci贸艂, ale historie nawarstwiaj膮 si臋 i eskaluj膮 do odra偶aj膮cych czyn贸w. Obserwujemy schematy znane niemal ka偶demu z okresu dorastania 鈥 klasow膮 elit臋 manifestuj膮c膮 swoj膮 wy偶szo艣膰 i bezkarno艣膰, szyderstwa jako spos贸b na budow臋 pozycji, nieporadnie odkrywan膮 seksualno艣膰, uprzedmiotawianie m艂odych dziewczyn, niezdolno艣膰 do wyra偶ania w艂asnych uczu膰 i otwartego rozmawiania, wreszcie bezradno艣膰 szkolnego psychologa w starciu z cich膮 zmow膮, ale i przekonaniem nastolatk贸w, 偶e nie otrzymaj膮 ani zrozumienia, ani pomocy.
Serial zosta艂 tak偶e zaadaptowany do reali贸w 艣wiata internetu, wi臋c pojawia si臋 w nim szalenie aktualny problem cyberprzemocy, dobitnie ukazuj膮cy nieadekwatno艣膰 tradycyjnego modelu, kt贸ry polega wy艂膮cznie na pilnowaniu porz膮dku na szkolnym korytarzu. Drugi obieg informacji, nieznany rodzicom i pracownikom szkolnym, okazuje si臋 bole艣nie jawny w atmosferze powszechnego rozsy艂ania szkodliwych plotek i podsycania atmosfery skandalu. Masowe udost臋pnianie rozbieranych zdj臋膰 lub n臋kanie gro藕bami jest tak 艂atwe i niewykrywalne, 偶e wci膮ga wszystkich. Co raz znajdzie si臋 w internecie, zostaje w nim na zawsze 鈥 a najm艂odsze pokolenie podchodzi do intymno艣ci w zupe艂nie beztroski spos贸b, co udowadnia ponownie, 偶e edukacja seksualna i u艣wiadamianie konsekwencji, proponowane przez 艣rodowiska post臋powe, s膮 konieczno艣ci膮.
W聽tym kontek艣cie wida膰, jak ordynarny seksizm odradza si臋 dzi臋ki narz臋dziom nowej technologii. Rozes艂anie ca艂ej szkole pojedynczej fotografii podwini臋tej sp贸dnicy Hannah pozwala jej koledze Justinowi zaszpanowa膰, a j膮 sam膮 zostawia z 艂atk膮 鈥炁俛twej鈥. R贸wnie szybko dzi臋ki mediom spo艂eczno艣ciowym rozchodzi si臋 lista oceniaj膮ca seksualno艣膰 dziewczyn. Bezkarno艣膰 normalizuje te dzia艂ania, wprowadza toksyczne ramy my艣lenia. 鈥瀂aliczenie鈥 staje si臋 鈥瀦dobyciem鈥, a pijana do nieprzytomno艣ci r贸wie艣niczka to odpowiednio 艂atwy cel, prawda? Seksizm cyfrowy tworzy solidne fundamenty dla fizycznej przemocy.
Najsilniejsz膮 stron膮 produkcji jest jednak spos贸b, w jaki ukazuje ona emocje nastolatk贸w. S膮 oni traktowani jak m艂odzi doro艣li 鈥 ich przyja藕nie, rozstania i konflikty s膮 zupe艂nie powa偶ne, nie ma tu miejsca na trywializowanie i protekcjonalne spojrzenie na 鈥瀌zieci i ich problemy鈥. Dzi臋ki specyfice narracji poznajemy histori臋 z pozycji atrakcyjnej, a przy tym niezwykle wra偶liwej dziewczyny, by膰 mo偶e zmagaj膮cej si臋 z problemami psychicznymi. Seans 鈥濼rzynastu powod贸w鈥 to do艣wiadczenie ucz膮ce empatii, zmuszaj膮ce do wys艂uchania pe艂nej relacji ofiary prze艣ladowania. Zarazem posta膰 Claya uwypukla problem, z kt贸rym mierz膮 si臋 r贸wnie wra偶liwi ch艂opcy 鈥 presj臋 na 鈥瀖臋skie鈥 (w maczystowskim rozumieniu) zachowania i konsekwencje wy艂amywania si臋 z grupy. Serial utrudnia bagatelizowanie strachu przed upokorzeniem czy seksistowskimi docinkami; rozmontowuje mechanizm obronny pomagaj膮cy nam radzi膰 sobie z bezradno艣ci膮 wobec spustoszenia, jakie pod wp艂ywem sytuacji przemocowych powstaje w dorastaj膮cej osobie.
Paradoksalnie autentyczno艣膰 przekazu mo偶e by膰 tak偶e najwi臋kszym zagro偶eniem, kt贸re niesie ze sob膮 serial. Premiera produkcji spotka艂a si臋 z natychmiastow膮 reakcj膮 psycholog贸w, pedagog贸w i stowarzysze艅 bran偶y zdrowia psychicznego takich jak ameryka艅ski NASP (National Association of School Psychologists). Zalecali oni dodanie ostrze偶e艅, a w skrajnych przypadkach sugerowali ograniczanie聽m艂odzie偶y dost臋pu do serialu. Kontrowersje dotycz膮 nie tylko brutalnych wizualnie scen, mi臋dzy innymi聽gwa艂t贸w oraz samob贸jstwa Hannah, ale samej fabu艂y. Przekonanie, 偶e dzi臋ki kasetom nawet po 艣mierci mo偶liwe jest porozumienie z bliskimi czy rzucenie skutecznego oskar偶enia, 鈥瀌anie nauczki鈥 oprawcom r臋kami przyjaciela 鈥 dodajmy, przekonanie zupe艂nie fa艂szywe 鈥 mo偶e by膰 w fatalny spos贸b atrakcyjne dla ludzi聽zmagaj膮cych si臋 z podobnymi problemami. Dobrze zbadanym zjawiskiem jest efekt Wertera: sytuacja, w kt贸rej nieostro偶ne opisywanie samob贸jstwa b膮d藕 sposob贸w radzenia sobie z my艣lami samob贸jczymi przyczynia si臋 do kolejnych tragedii. Podobne stanowisko, wraz z cennymi wskaz贸wkami na temat tego, jak informowa膰 o samob贸jstwach w mediach, wystosowa艂o tak偶e Polskie Towarzystwo Suicydologiczne.
Brak w艂a艣ciwego prowadzenia widza to szczeg贸lna wada serialu. Problem zaburze艅 psychicznych nie zostaje podj臋ty, chocia偶 jest w tym kontek艣cie niezwykle wa偶ny (w 艣rodowisku terapeutycznym uwa偶a si臋, 偶e do 90% ofiar samob贸jstwa cierpi na r贸偶nego rodzaju problemy psychiczne). A przecie偶 Hannah w czasie retrospekcji zdradza coraz wi臋cej oznak zachowa艅 depresyjnych 鈥 w tle g艂贸wnej historii obserwujemy s艂absze oceny, zaburzenia od偶ywiania, snu, odpychanie bliskich, a w ko艅cu nawet momenty dysocjacji. Zidentyfikowanie zaburzenia psychicznego przez serial nie by艂oby stygmatyzacj膮 (czy te偶, jak zdarzy艂o mi si臋 us艂ysze膰, 鈥瀖edykalizacj膮 psychiki鈥 lub 鈥瀎etyszyzowaniem normalno艣ci鈥), ale zwr贸ceniem uwagi na powag臋 problemu i konieczno艣膰 szukania pomocy u specjalist贸w. Niestety, metody prewencji 鈥 takie jak rozmowa ze szkolnym psychologiem 鈥 zostaj膮 przez narracj臋 bohaterki pozbawione zaufania w oczach widza.
Chocia偶 trzeba si臋 zgodzi膰, 偶e 鈥濼rzynastu powod贸w鈥 nastolatkowie nie powinni ogl膮da膰 samodzielnie, bez nadzoru i otwartej rozmowy ze strony rodzic贸w, to produkcja z pewno艣ci膮 powinna trafi膰 do doros艂ych. Problem samob贸jstw m艂odych ludzi, w du偶ej mierze nap臋dzany przemoc膮 ze strony r贸wie艣nik贸w, nie mo偶e by膰 d艂u偶ej ignorowany ani zbywany. Wed艂ug WHO to druga najcz臋stsza przyczyna przedwczesnej 艣mierci w grupie wiekowej 15-29 lat, a Polska jest jednym z niechlubnych lider贸w rankingu w Europie (globalnie zajmuje r贸wnie fatalne miejsce 13.).
Nawet 10% polskich uczni贸w jest trwale, systematycznie dr臋czonych, a znacznie wi臋cej styka si臋 z pojedynczymi atakami. Wbrew obiegowym opiniom ch艂opcy cz臋艣ciej s膮 ofiarami ni偶 dziewczynki. Zdecydowanie najgorzej wypadaj膮 nie owiane z艂膮 s艂aw膮 (w du偶ej mierze z przyczyn politycznych) gimnazja, ale szko艂y podstawowe, w kt贸rych wysoki poziom przemocy jest powszechniejszy. R贸wnocze艣nie to w艂a艣nie w okresie nastoletnim m艂odzi ludzie zaczynaj膮 autentycznie poszukiwa膰 swojej to偶samo艣ci, stylu ubioru, rozrywek; rodz膮 si臋 te偶 g艂臋bsze przyja藕nie i powstaj膮 konflikty. Towarzysz膮ca temu niestabilno艣膰 emocjonalna mo偶e by膰 mieszank膮 wybuchow膮. Wystarczy przypomnie膰 histori臋 prze艣ladowanego czternastolatka, Dominika z Bie偶unia, kt贸ry odebra艂 sobie 偶ycie w wyniku szykan. Albo zarejestrowane na filmie skopanie dziewczyny z Gda艅ska.
Czy rzeczywi艣cie ka偶de kolejne pokolenie, przechodz膮c przez polsk膮 szko艂臋, musi budowa膰 poczucie w艂asnej warto艣ci na poni偶aniu r贸wnie艣nik贸w? Gdyby rol膮 szko艂y by艂o聽tylko nauczanie, to rzeczywi艣cie mogliby艣my poprzesta膰 na tym, 偶e do test贸w przygotowuje ona ca艂kiem nie藕le w skali 艣wiata. Ale szko艂a musi te偶 dba膰 o bezpieczn膮, otwart膮 atmosfer臋, w kt贸rej strach przed upokorzeniem nie rozprasza od zaj臋膰 i nie zostawia traumy. Dyskusja nad kompleksowym programem walki z dr臋czeniem czy nauczania umiej臋tno艣ci emocjonalnych i spo艂ecznych powinna trwa膰 od dawna, tymczasem polskie szkolnictwo znajduje si臋 w tym samym punkcie, w kt贸rym zatrzyma艂o si臋, odk艂adaj膮c bicie linijk膮 par臋 dekad temu.
Konsekwencje agresji i prze艣ladowania w szkole wykraczaj膮 jednak poza tragiczne ofiary samob贸jstw. Bolesne do艣wiadczenia upo艣ledzaj膮 relacje i zwi膮zki, kt贸re tworzymy z innymi lud藕mi, zakorzeniaj膮 si臋 w doros艂ym 偶yciu jako pogarda do innych i s艂abszych, utrwalaj膮 seksizm. Debata publiczna zmienia si臋 w bagno, a linie podzia艂u wyrastaj膮 szybciej, ni偶 da si臋 je pokona膰 otwarto艣ci膮 i dialogiem. Uczniowie czerpi膮 te wzorce od innych, przynosz膮 je do zamkni臋tego, ciasnego 艣rodowiska szko艂y i problem rozp臋dza si臋 coraz bardziej w kolejnych powt贸rzeniach.
Musimy odpowiedzie膰 na rzucane przez 鈥濼rzyna艣cie powod贸w鈥 oskar偶enie, kt贸rego nie mo偶na d艂u偶ej zamie艣膰 pod dywan. Nie mo偶emy udawa膰, 偶e rozwi膮zanie sprowadza si臋 do likwidacji gimnazj贸w albo do 偶elaznej dyscypliny na korytarzach. By膰 mo偶e trzeba szuka膰 eksperymentalnych metod, tak jak robi膮 to Niemcy, konfrontuj膮c m艂odzie偶 z by艂ymi przest臋pcami w roli 鈥炁泈iadk贸w przemocy鈥, lub przyjrze膰 si臋 uwa偶niej potencja艂owi drzemi膮cemu w zaj臋ciach teatralnych. Empatia i elementarny szacunek do drugiego cz艂owieka musz膮 sta膰 si臋 艣cis艂膮 podstaw膮 programow膮, ale nie ma tu niestety rozwi膮zania podanego na tacy. Na pewno jednak powod贸w, by pr贸bowa膰, jest du偶o wi臋cej ni偶 trzyna艣cie.
***
Pami臋taj: je艣li potrzebujesz pomocy, porozmawiaj otwarcie o problemach z osob膮, kt贸rej ufasz, zadzwo艅 pod numer聽116 123 lub 116 111聽albo wejd藕 na stron臋 www.pokonackryzys.pl.
 
Pozosta艂e teksty z bie偶膮cego numeru dwutygodnika 鈥濳ontakt鈥 mo偶na znale藕膰 tutaj.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij