magazyn lewicy katolickiej

Olejniczak i ┼Üliwowski: Laboratorium polityk publicznych

Behawioralne podej┼Ťcie do polityk publicznych odrzuca za┼éo┼╝enie, ┼╝e ludzie to ÔÇ×chodz─ůce kalkulatoryÔÇŁ. Wczuwaj─ůc si─Ö w spos├│b my┼Ťlenia obywatela i korzystaj─ůc z dorobku psychologii, jeste┼Ťmy w stanie skuteczniej rozwi─ůzywa─ç problemy spo┼éeczne.

ilustr.: Antek Sieczkowski

ilustr.: Antek Sieczkowski


Z Karolem Olejniczakiem i Paw┼éem ┼Üliwowskim rozmawiaj─ů Konstancja ┼Üwi─Öcicka i Ignacy ┼Üwi─Öcicki. Wywiad pochodzi z 30. papierowego Magazynu Kontakt pod tytu┼éem ÔÇ×Dobra wsp├│lneÔÇŁ.
KONSTANCJA ┼ÜWI─śCICKA, IGNACY ┼ÜWI─śCICKI: Czy jedna ksi─ů┼╝ka mo┼╝e zmieni─ç dzia┼éanie administracji publicznej w ca┼éym kraju?
KAROL OLEJNICZAK: Najwyra┼║niej mo┼╝e, o ile trafi w odpowiednie r─Öce w odpowiednim czasie. To przypadek opublikowanej w 2008 roku ksi─ů┼╝ki ÔÇ×NudgeÔÇŁ Richarda Thalera i Cassa Sunsteina. Szybko sta┼éa si─Ö bestsellerem, poniewa┼╝ prosto i efektownie pokazywa┼éa, w jaki spos├│b skutecznie projektowa─ç polityki publiczne. Autorzy przedstawili w niej podej┼Ťcie behawioralne ÔÇô oparte na obserwacji psychologicznych i spo┼éecznych mechanizm├│w kieruj─ůcych ludzkim dzia┼éaniem. Interwencje publiczne zaprezentowane w ÔÇ×NudgeÔÇŁ trafi┼éy w nap─Ödzan─ů kryzysem atmosfer─Ö rozczarowania tradycyjn─ů ekonomi─ů, kt├│ra dotychczas sta┼éa u podstaw wi─Ökszo┼Ťci reform. W Wielkiej Brytanii ksi─ů┼╝k─ů zainteresowa┼é si─Ö premier David Cameron, kt├│ry poleci┼é j─ů swoim ministrom i parlamentarzystom. W 2010 roku stworzy┼é Behavioural Insights Team, tak zwany Nudge Unit ÔÇô specjalny zesp├│┼é w swoim rz─ůdzie, kt├│rego celem jest wprowadzenie do polityki publicznej realistycznego modelu ludzkich zachowa┼ä i dzi─Öki temu tworzenie bardziej skutecznych interwencji.
Czym dok┼éadnie r├│┼╝ni si─Ö to nowe podej┼Ťcie od tradycyjnego?
KO: Podstawowa r├│┼╝nica wynika z odrzucenia za┼éo┼╝enia, zgodnie z kt├│rym ludzie zachowuj─ů si─Ö jak ÔÇ×chodz─ůce kalkulatoryÔÇŁ ÔÇô ich decyzje s─ů sp├│jne, konsekwentne, oparte na rozwa┼╝eniu opcji przy uwzgl─Ödnieniu wszelkich dost─Öpnych informacji. Ta zmiana niesie za sob─ů liczne konsekwencje praktyczne, z kt├│rych trzy wydaj─ů si─Ö najistotniejsze. Po pierwsze, mo┼╝emy m├│wi─ç o wczuciu si─Ö w odbiorc─Ö polityki publicznej, kt├│rego dane rozwi─ůzanie b─Ödzie dotyka┼éo. Jest to podej┼Ťcie podobne do brania pod uwag─Ö do┼Ťwiadcze┼ä u┼╝ytkownika (tak zwane user experience) przy projektowaniu stron internetowych. W wypadku polityk publicznych ma to g┼é─Öbsze korzenie, odwo┼éuj─ůce si─Ö do psychologii, do konieczno┼Ťci zrozumienia sposob├│w podejmowania decyzji przez obywateli. Po drugie, podej┼Ťcie behawioralne jest mocno oparte na badaniach empirycznych.
To co┼Ť nowego?
KO: Oczywi┼Ťcie wcze┼Ťniej tak┼╝e odwo┼éywano si─Ö do danych i bada┼ä uzasadniaj─ůcych poszczeg├│lne interwencje. Szacowano tak┼╝e ich potencjalne skutki. Zmiana podej┼Ťcia polega na empirycznym przetestowaniu rozwi─ůza┼ä. Projektujemy kilka wersji rozwi─ůzania problemu, a nast─Öpnie, stosuj─ůc badania spo┼éeczne ÔÇô bardzo cz─Östo eksperymenty ÔÇô sprawdzamy, jak zachowaj─ů si─Ö ich odbiorcy. Zwi─ůzana jest z tym trzecia ÔÇô z perspektywy decydent├│w by─ç mo┼╝e najistotniejsza ÔÇô r├│┼╝nica, kt├│ra polega na dostarczaniu wynik├│w z tych bada┼ä we w┼éa┼Ťciwym momencie, a wi─Öc jeszcze zanim podj─Öte zostan─ů ostateczne decyzje. Obecnie w Polsce, kiedy ju┼╝ uda si─Ö wdro┼╝y─ç jak─ů┼Ť reform─Ö czy program, wszyscy uczestnicy debaty publicznej czy pracownicy administracji biegn─ů dalej ÔÇô do kolejnego problemu. Owszem ÔÇô robi si─Ö ewaluacje, zwykle dlatego, ┼╝e wymaga tego Komisja Europejska, ale rzadko wykorzystuje si─Ö ich wyniki do poprawiania ju┼╝ istniej─ůcych program├│w. W podej┼Ťciu behawioralnym wszystko opiera si─Ö na pilota┼╝u ÔÇô wiedza z badania trafia do decydent├│w, zanim podejm─ů decyzj─Ö o uruchomieniu programu na du┼╝─ů skal─Ö.
Poprosimy o przyk┼éad.
PAWE┼ü ┼ÜLIWOWSKI: Przyjrzyjmy si─Ö cho─çby problemowi obywateli sp├│┼║niaj─ůcych si─Ö z p┼éaceniem podatk├│w, kt├│rego nowe rozwi─ůzanie zaproponowa┼é Nudge Unit. Wcze┼Ťniej, w oparciu o ÔÇ×tradycyjn─ůÔÇŁ ekonomi─Ö, rozwi─ůzywano to poprzez wysy┼éanie sp├│┼║nionym podatnikom monitu: ÔÇ×Szanowny obywatelu, min─ů┼é termin, prosz─Ö zap┼éaci─ç w okre┼Ťlonym czasie, bo jak nie, to na┼éo┼╝ymy na ciebie odsetki. A jak dalej b─Ödziesz zwleka┼é, to zostanie wszcz─Öte post─Öpowanie egzekucyjneÔÇŁ. W teorii, racjonalny podatnik nie chce ponosi─ç niepotrzebnych koszt├│w, wi─Öc si─Ö podporz─ůdkuje. Tre┼Ť─ç czy forma listu nie powinny mie─ç znaczenia. W praktyce dzia┼éa to inaczej.
To znaczy?
P┼Ü: Brytyjczycy zastosowali podej┼Ťcie behawioralne i odwo┼éali si─Ö do normy spo┼éecznej. Bazowali na znanej obserwacji, ┼╝e ludzie chc─ů zachowywa─ç si─Ö tak, jak osoby z ich najbli┼╝szego otoczenia. Podzielili podatnik├│w na grupy i do cz─Ö┼Ťci wys┼éali tradycyjne pisma urz─Ödowe, do innych pisma pisane prostszym j─Özykiem i informuj─ůce, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç os├│b b─Öd─ůca w podobnej sytuacji ju┼╝ zap┼éaci┼éa. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e osoby, kt├│re dosta┼éy pisma odwo┼éuj─ůce si─Ö do normy spo┼éecznej, szybciej uregulowa┼éy nale┼╝no┼Ťci. Podobny mechanizm wykorzystano w akcji zach─Öcaj─ůcej do oszcz─Ödzania energii. Zacz─Öto wysy┼éa─ç powiadomienia, w kt├│rych pojawia┼éy si─Ö dwa rodzaje komunikat├│w: ÔÇ×zu┼╝ywasz wi─Öcej pr─ůdu ni┼╝ s─ůsiedziÔÇŁ, wraz z negatywnym emotikonem, albo ÔÇô ÔÇ×zu┼╝ywasz mniejÔÇŁ z pozytywnym emotikonem. W rezultacie ludzie, kt├│rzy dostali takie pisma, gospodarowali oszcz─Ödniej energi─ů w por├│wnaniu do os├│b dostaj─ůcych tradycyjne rachunki za pr─ůd.
KO: Nowe podej┼Ťcie oferuje nam swoiste ÔÇ×laboratorium polityki publicznejÔÇŁ, w kt├│rym w ma┼éej skali i bezpiecznie testujemy nowe rozwi─ůzania, opieraj─ůc si─Ö na wiedzy o mechanizmach podejmowania decyzji przez ludzi. We wspomnianych przyk┼éadach przedstawiono decydentom wyniki test├│w wraz z komentarzem, kt├│ry wariant rozwi─ůzania przyni├│s┼é najlepszy efekt. Dopiero wtedy administracja podejmowa┼éa decyzj─Ö, co wdra┼╝a─ç w szerszej skali.
Wymienione przez pan├│w problemy wydaj─ů si─Ö stosunkowo ma┼éo z┼éo┼╝one. Czy nowy spos├│b my┼Ťlenia o politykach publicznych jest uniwersalny, czy wyst─Öpuj─ů tu jakie┼Ť ograniczenia?
P┼Ü: Istotne ograniczenia zwi─ůzane s─ů z metod─ů zbierania informacji. Nie zawsze da si─Ö przeprowadzi─ç eksperyment pozwalaj─ůcy oceni─ç, jak dana interwencja zadzia┼éa. Pami─Ötajmy, ┼╝e ÔÇô m├│wi─ůc w uproszczeniu ÔÇô w eksperymencie mo┼╝emy zmienia─ç tylko jeden prosty element w sytuacji, kt├│r─ů badamy. Obszary, w kt├│rych dotychczas sprawdzi┼éy si─Ö metody oparte na podej┼Ťciu behawioralnym, to mi─Ödzy innymi wspomniane ju┼╝ p┼éacenie podatk├│w, dobrowolne oszcz─Ödzanie na emerytury, profilaktyka zdrowotna, dobrowolne dawstwo organ├│w. Du┼╝e sukcesy uda┼éo si─Ö te┼╝ odnie┼Ť─ç w zarz─ůdzaniu przestrzeni─ů publiczn─ů. W Kopenhadze program oparty na behawioralnych za┼éo┼╝eniach pokaza┼é, jak mo┼╝na rozwi─ůza─ç problem wyrzucania przez przechodni├│w ┼Ťmieci na ulic─Ö. W Singapurze stworzono program redukcji ruchu samochodowego, w innych miastach poprawiono miejskie systemy oznakowania.
ilustr.: Antek Sieczkowski

ilustr.: Antek Sieczkowski


A wi─Öc tak naprawd─Ö zostaj─ů nam stosunkowo proste, zerojedynkowe kwestie ÔÇô p┼éaci/nie p┼éaci, oszcz─Ödza/nie oszcz─Ödza, wyrzuca ┼Ťmieci na chodnik/wyrzuca do kosza…
KO: I tak, i nie. Pojawiaj─ů si─Ö pr├│by testowania bardzo z┼éo┼╝onych interwencji publicznych z wykorzystaniem gier i symulacji, kt├│re pozwalaj─ů przewidywa─ç skomplikowane zachowania z udzia┼éem wielu aktor├│w. Nie da si─Ö na ich podstawie oszacowa─ç, o ile punkt├│w procentowych lepsze efekty przyniesie rozwi─ůzanie ÔÇ×AÔÇŁ od rozwi─ůzania ÔÇ×BÔÇŁ, ale mo┼╝na sprawdzi─ç, czy nowy system ÔÇ×chwyciÔÇŁ ÔÇô czy nie grozi nam katastrofa na przyk┼éad ze wzgl─Ödu na zastosowanie z┼éych motywator├│w.
To pie┼Ť┼ä przysz┼éo┼Ťci czy stosowano ju┼╝ tego typu symulacje w praktyce politycznej?
KO: Interesuj─ůcy przyk┼éad dotyczy reformy s┼éu┼╝by zdrowia w Wielkiej Brytanii za rz─ůd├│w Margaret Thatcher. Jeden z region├│w wpad┼é w├│wczas na pomys┼é, ┼╝eby proponowany w reformie system motywator├│w przetestowa─ç, zamykaj─ůc w trzydniowej grze symulacyjnej trzy lata, w ci─ůgu kt├│rych mia┼éy by─ç dokonywane zmiany. Gra by┼éa ÔÇ×kapsu┼é─ů czasuÔÇŁ, w kt├│rej ka┼╝dy dzie┼ä gry odpowiada┼é jednemu rokowi w rzeczywisto┼Ťci. Chciano zobaczy─ç, czy ca┼éa rzesza r├│┼╝nych aktor├│w tworzonego rynku us┼éug zdrowotnych zachowa si─Ö zgodnie z celem reformy ÔÇô b─Ödzie dostarcza┼éa pacjentom us┼éugi najwy┼╝szej jako┼Ťci. Skomplikowane za┼éo┼╝enia reformy przet┼éumaczono na regu┼éy gry: co wolno graczom, za co b─Öd─ů karani, za co nagradzani. Na tej podstawie stworzono scenariusz, a do udzia┼éu zaproszono osoby z zarz─ůd├│w szpitali (dostarczycieli us┼éug), samorz─ůdy (nabywc├│w us┼éug) oraz osoby z regionalnej izby, kt├│ra mia┼éa transferowa─ç publiczne pieni─ůdze z bud┼╝etu centralnego, ustala─ç limity i ramy cenowe us┼éug (regulatorzy rynku). Uczestnicy po prostu grali siebie. Elementem dodaj─ůcym realizmu by┼éa presja czasu i przekazywanie graczom artyku┼é├│w prasowych z opiniami publicyst├│w i ministra dotycz─ůcymi przebiegu reformy.
Jakie były wnioski?
KO: Ju┼╝ drugiego dnia gry okaza┼éo si─Ö, ┼╝e nie sprawdza si─Ö g┼é├│wne za┼éo┼╝enie, zgodnie z kt├│rym konkurencja o ┼Ťrodki na regionalnych rynkach us┼éug zdrowotnych nakr─Öci wysok─ů jako┼Ť─ç us┼éug dla pacjent├│w. Poddane presji bud┼╝etowej samorz─ůdy, nie maj─ůc wp┼éywu na liczb─Ö zamawianych us┼éug ani na ich cen─Ö (te by┼éy ustalane centralnie), zacz─Ö┼éy… naciska─ç na zarz─ůdy szpitali, by te obni┼╝a┼éy jako┼Ť─ç us┼éug ÔÇô byle tylko wype┼éni─ç zakontraktowan─ů liczb─Ö klient├│w i zmie┼Ťci─ç si─Ö w bud┼╝ecie! Wyniki gry pokaza┼éy, ┼╝e tak skonstruowanemu systemowi ju┼╝ w trzecim roku reformy grozi za┼éamanie. Sprz─Ögni─Öcie si─Ö kilku r├│┼╝nych element├│w i zale┼╝no┼Ťci mi─Ödzy aktorami nap─Ödzi┼éo dynamik─Ö systemu w zupe┼énie w innym kierunku ni┼╝ cel reformy: zamiast poprawia─ç ÔÇô tworzy┼éo presj─Ö na obni┼╝anie jako┼Ťci us┼éug ┼Ťwiadczonych pacjentom. Wyniki tej symulacji przedyskutowano w parlamencie brytyjskim i zmodyfikowano za┼éo┼╝enia systemu, zanim reforma wesz┼éa w ┼╝ycie.
Mimo wszystko ÔÇô wiele zagadnie┼ä b─Öd─ůcych przedmiotem polityki pa┼ästwa wydaje si─Ö zbyt z┼éo┼╝onych, by m├│c wyobrazi─ç sobie eksperyment lub gr─Ö, kt├│re pozwoli┼éyby przewidzie─ç potencjalne reakcje spo┼éeczne i przebieg zdarze┼ä. Czy podej┼Ťcie behawioralne ma w takich kwestiach cokolwiek do zaoferowania?
KO: Podstawowa my┼Ťl nestor├│w nauk behawioralnych ÔÇô psycholog├│w Daniela Kahnemana i Amosa TverskyÔÇÖego ÔÇô cho─ç podkre┼Ťlali oni wag─Ö bada┼ä eksperymentalnych, jest szersza i mo┼╝e by─ç uniwersalnie stosowana w polityce. Zgodnie z ni─ů, gdy podejmujemy decyzje, nasz m├│zg mo┼╝e dzia┼éa─ç w dw├│ch trybach: szybkim (intuicyjnym) albo wolnym (refleksyjnym). Tryb szybki to tryb ÔÇ×pi razy drzwiÔÇŁ: podejmujemy decyzj─Ö, oszcz─Ödzaj─ůc energi─Ö i czas, dzia┼éamy na wp├│┼é automatycznie, nie analizuj─ůc dog┼é─Öbnie sytuacji. W ten spos├│b, mi─Ödzy innymi, wykonujemy codzienne, rutynowe czynno┼Ťci ÔÇô prowadzimy samoch├│d, myjemy z─Öby, kupujemy herbat─Ö. Ale gdy mamy do czynienia ze z┼éo┼╝onymi problemami, musimy si─Ö zastanowi─ç, co┼Ť policzy─ç, w┼é─ůczamy tryb wolny. Ten tryb wymaga od nas du┼╝o wi─Öcej energii i skupienia, dok┼éadnego rozwa┼╝ania wszystkich za i przeciw.
Jakie ma to konsekwencje dla prowadzenia polityki?
KO: Ca┼éy problem polega na tym, ┼╝e dotychczas ustawodawca najcz─Ö┼Ťciej zak┼éada┼é, ┼╝e je┼Ťli czego┼Ť w ustawie si─Ö wymaga od obywatela lub kiedy podpisuje on jak─ů┼Ť umow─Ö, to zawsze w┼é─ůcza tryb wolny. Po┼Ťwi─Öca sprawie kilka godzin albo konsultuje si─Ö z prawnikiem, bo z perspektywy ustawodawcy ka┼╝da decyzja jest najwa┼╝niejsza. W praktyce ludzie id─ů na skr├│ty, raczej nie po┼Ťwi─Öcaj─ů ca┼éej swojej uwagi i energii na studiowanie przepis├│w i dokument├│w rz─ůdowych czy na wyrobienie sobie w┼éasnej opinii w ka┼╝dej dyskutowanej publicznie kwestii. Podej┼Ťcie behawioralne daje wi─Öc do wyboru dwie drogi. Pierwsza, to w┼éa┼Ťnie Nudge (ang. ÔÇ×szturcha─ç, tr─ůca─ç ┼éokciemÔÇŁ), oparta na za┼éo┼╝eniu, ┼╝e ludzie b─Öd─ů u┼╝ywa─ç trybu szybkiego, nie b─Öd─ů si─Ö chcieli d┼éugo zastanawia─ç. Musimy wi─Öc zaprojektowa─ç proste rozwi─ůzania, kt├│re odpowiednio nakieruj─ů obywatela. W takim wypadku rzeczywi┼Ťcie kluczowe s─ů eksperymenty, bo podpowiadaj─ů, jak to zrobi─ç skutecznie. Drugie podej┼Ťcie okre┼Ťlane jest mianem Think. To zach─Öcanie obywatela, ┼╝eby podszed┼é do problemu w trybie ÔÇ×wolnymÔÇŁ, czyli dok┼éadnie wszystko przemy┼Ťla┼é i wybra┼é najkorzystniejsz─ů dla niego opcj─Ö. Tu podej┼Ťcie behawioralne spotyka si─Ö z konsultacjami spo┼éecznymi, bud┼╝etami partycypacyjnymi i innymi tego typu mechanizmami, w kt├│rych wci─ůgamy obywatela w my┼Ťlenie nad problemem. Czasem lepszy jest Nudge, a czasem Think ÔÇô to ju┼╝ zale┼╝y od konkretnego zagadnienia.
Jak wi─Öc wybra─ç, kt├│r─ů metod─Ö powinni┼Ťmy zastosowa─ç?
P┼Ü: Trzymaj─ůc si─Ö przyk┼éadu podatk├│w ÔÇô Nudge zastosujemy do tego, ┼╝eby zach─Öci─ç ludzi do terminowego p┼éacenia. Taka jest umowa spo┼éeczna, ┼╝e p┼éacimy podatki. Ale ju┼╝ do dyskusji, na co te podatki wydawa─ç, zastosowaliby┼Ťmy Think. Tam, gdzie problemy s─ů z┼éo┼╝one, w gr─Ö wchodz─ů interesy, przekonania, wierzenia, gdzie istotny jest kontekst, a ludzie mog─ů kierowa─ç si─Ö r├│┼╝nymi warto┼Ťciami, tam adekwatne jest podej┼Ťcie partycypacyjne czy deliberatywne.

Do jakiego stopnia strategia nastawiona na skuteczne zach─Öty ÔÇô Nudge┬áÔÇô jest na┼Ťladowaniem biznesu? Biznes od dawna stosuje metody efektywnej komunikacji i wykorzystuje mechanizmy ludzkiej psychiki, ┼╝eby nam├│wi─ç klient├│w do kupienia danego produktu.

P┼Ü: By┼ébym ostro┼╝ny w budowaniu tego typu analogii. Istotna r├│┼╝nica dotyczy motywacji. Rozwi─ůzania w biznesie wykorzystuj─ů nasze ograniczenia poznawcze, ┼╝eby nam├│wi─ç nas do konkretnej decyzji zakupowej. W podej┼Ťciu behawioralnym do polityk publicznych punkt wyj┼Ťcia jest inny ÔÇô pa┼ästwo ma rozwi─ůzywa─ç problemy i stwarza─ç warunki rozwoju dla obywateli. Podobne natomiast s─ů techniki i warunki dzia┼éania: tak, jak cz─Östo nie jeste┼Ťmy w stanie dog┼é─Öbnie rozwa┼╝y─ç wszystkich ÔÇ×zaÔÇŁ i ÔÇ×przeciwÔÇŁ konkretnej us┼éugi b─ůd┼║ produktu, tak samo nie wnikamy w tre┼Ť─ç kierowanych przez administracj─Ö komunikat├│w czy za┼éo┼╝e┼ä regulacji.
Ale w pewnym sensie w jednym i drugim obszarze jest kto┼Ť, kto chce, ┼╝eby ludzie post─ůpili w spos├│b z jego punktu widzenia w┼éa┼Ťciwy. Minister jest przekonany, ┼╝e ludzie powinni oszcz─Ödza─ç na emerytur─Ö, a producent zabawek, ┼╝e klienci powinni kupowa─ç wi─Öcej zabawek. Sk─ůd pewno┼Ť─ç, ┼╝e ministerstwa, ┼╝eby osi─ůgn─ů─ç ÔÇ×szczytne celeÔÇŁ, nie b─Öd─ů przy pomocy metod behawioralnych dopuszcza─ç si─Ö manipulacji?
P┼Ü: Rzeczywi┼Ťcie, nie nale┼╝y bagatelizowa─ç pytania o ryzyko powstania ÔÇ×psychologicznego pa┼ästwaÔÇŁ, kt├│re wykorzystuje s┼éabo┼Ť─ç obywateli przeciwko nim. Jednak, pomimo kontrowersji, metody behawioralne daje si─Ö obroni─ç przed tym zarzutem, o ile przy ich stosowaniu przestrzegane s─ů pewne fundamentalne zasady. Po pierwsze, istnieje pula konkretnych spraw, kt├│re s─ů powszechnie uznane za problemy spo┼éeczne. Im skuteczniejsze metody ich rozwi─ůzania uda si─Ö wypracowa─ç, tym wi─Öksza b─Ödzie korzy┼Ť─ç spo┼éeczna. Po drugie, mo┼╝emy wymaga─ç od w┼éadz, ┼╝eby otwarcie przedstawia┼éy mechanizmy behawioralne, do kt├│rych si─Ö odwo┼éuj─ů. To kolejna r├│┼╝nica mi─Ödzy wykorzystywaniem psychologii w politykach publicznych a chwytami biznesowymi. Polak, kt├│ry ma konto pocztowe lub spo┼éeczno┼Ťciowe, niemal nie jest w stanie wywiera─ç nacisku na w┼éadze mi─Ödzynarodowych korporacji dostarczaj─ůcych te us┼éugi, mimo ┼╝e maj─ů one du┼╝y wp┼éyw na jego codzienne ┼╝ycie, r├│wnie┼╝ dzi─Öki wykorzystaniu mechanizm├│w psychologicznych. Mechanizm├│w, kt├│rych albo w og├│le nie ujawniaj─ů (tajemnica handlowa), albo ujawniaj─ů w spos├│b niejasny (regulaminy korzystania z us┼éug). W kraju demokratycznym co cztery lata mo┼╝emy wyrazi─ç nasze niezadowolenie, zmieniaj─ůc w┼éadze w wyborach, na co dzie┼ä mo┼╝emy za┼Ť domaga─ç si─Ö, ┼╝eby dzia┼éano w spos├│b transparentny.

ilustr.: Antek Sieczkowski

ilustr.: Antek Sieczkowski


Na czym ta transparentno┼Ť─ç mia┼éaby polega─ç?
P┼Ü: Brytyjczycy co dwa lata publikuj─ů raport, kt├│ry pokazuje, co i jak badali oraz na jakie zachowania starali si─Ö oddzia┼éywa─ç w ramach funkcjonowania Nudge Unit. Warunkiem przejrzysto┼Ťci s─ů te┼╝ aktywne grupy obywateli, dociekliwe media, organizacje stra┼╝nicze, dost─Öp do informacji publicznej. To wszystko daje kontrol─Ö nad stosowanymi przez w┼éadz─Ö narz─Ödziami. Elementem przejrzysto┼Ťci jest r├│wnie┼╝ pozostawienie obywatelom wyboru. Dzia┼éania behawioralne cz─Östo polegaj─ů na zmianie ram, w kt├│rych wyb├│r jest dokonywany ÔÇô a wi─Öc na przyk┼éad na modyfikacji struktury zach─Öt ÔÇô przy jednoczesnym zachowaniu jego dobrowolno┼Ťci. Dobrze ilustruje to ameryka┼äski pomys┼é na zwi─Ökszenie dobrowolnych oszcz─Ödno┼Ťci emerytalnych. Pierwotnie pracownicy firm, kt├│rzy zapisywali si─Ö do programu, odk┼éadali stale tyle samo i trudno by┼éo zach─Öci─ç ich do zwi─Ökszania wp┼éat na konto emerytalne ÔÇô woleli otrzymywa─ç wi─Öcej teraz, ni┼╝ od┼éo┼╝y─ç na p├│┼║niej (dzia┼éa┼é mechanizm preferencji tera┼║niejszo┼Ťci). Nowy pomys┼é zak┼éada┼é, ┼╝e zach─Öta do wi─Ökszych wp┼éat kierowana jest wtedy, gdy pracownik otrzymuje podwy┼╝k─Ö. Spr├│bowano wi─Öc os┼éabi─ç mechanizm preferencji tera┼║niejszo┼Ťci ÔÇô skoro jest podwy┼╝ka, to i tak wyp┼éata b─Ödzie wy┼╝sza, nawet je┼Ťli pracownicy zadeklaruj─ů w tym momencie wi─Ökszy procent sk┼éadki na emerytury. Stworzono zach─Öt─Ö, ale pozostawiono obywatelowi wyb├│r.
Czy jednak faktycznie zakres spraw powszechnie uznanych za problemy spo┼éeczne jest tak szeroki? Wiele, nawet pozornie oczywistych kwestii, budzi kontrowersje.
P┼Ü: Pami─Ötajmy, ┼╝e rz─ůd ca┼éy czas wymusza na obywatelach jakiego┼Ť rodzaju zachowania. R├│wnie dobrze mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e s─ů przeciwnicy nakazu zapinania pas├│w bezpiecze┼ästwa, kt├│rzy uwa┼╝aj─ů, ┼╝e jest to ograniczenie ich wolno┼Ťci. Przypomnijmy sobie dyskusje zwi─ůzane z wprowadzeniem w Polsce zakazu palenia w miejscach publicznych czy ca┼ékiem niedawny op├│r wobec zakazu handlu tak zwanym ÔÇ×┼Ťmieciowym jedzeniemÔÇŁ w szko┼éach. Przez wiele lat rz─ůdy ogranicza┼éy si─Ö do metod opartych o zakazy i nakazy. W nowym podej┼Ťciu nie wszystko jest zakazane b─ůd┼║ nakazane ÔÇô zamiast tego nakierowujemy obywateli na pewne ┼Ťcie┼╝ki. Szukamy skutecznych rozwi─ůza┼ä tam, gdzie powsta┼éa wola polityczna, ┼╝eby w danej sprawie interweniowa─ç.
Du┼╝o jeste┼Ťmy w stanie uzyska─ç, zmieniaj─ůc podej┼Ťcie?
KO: Wi─Ökszo┼Ť─ç reform, w kt├│rych zastosowano metody behawioralne w miejsce rozwi─ůza┼ä opartych o ÔÇ×tradycyjn─ůÔÇŁ ekonomi─Ö, przynosi kilku-, czasami kilkunastoprocentow─ů popraw─Ö danego wska┼║nika. Nie jest wi─Öc tak, jak w bajce o czarodziejskim flecie, ┼╝e my zagramy, a obywatele p├│jd─ů za danym rozwi─ůzaniem jak zaczarowani. Natomiast korzy┼Ťci spo┼éeczne mog─ů by─ç istotne ÔÇô gdy w skali kraju kilka procent wi─Öcej os├│b zaczyna p┼éaci─ç w terminie podatki albo zapisywa─ç si─Ö na listy dobrowolnych dawc├│w organ├│w, to korzy┼Ťci s─ů naprawd─Ö du┼╝e ÔÇô cz─Östo nieosi─ůgalne innymi metodami. Brytyjski Nudge Unit informuje, ┼╝e w samym okresie podatkowym 2012/13 drobne, niemal bezkosztowe zmiany pism podatkowych przynios┼éy ponad 200 milion├│w funt├│w oszcz─Ödno┼Ťci.
Pojawia si─Ö jeszcze jedna w─ůtpliwo┼Ť─ç: czy rozwi─ůzania takie jak bu┼║ki, bonusy, uproszczenia i cz─Öste w Nudge elementy rywalizacji nie s─ů adresowane przede wszystkim do os├│b dobrze wykszta┼éconych ÔÇô klasy ┼Ťredniej, kt├│ra jest w stanie porusza─ç si─Ö w specyficznym j─Özyku tego typu kod├│w?
KO: Podej┼Ťcie behawioralne odwo┼éuje si─Ö do mechanizm├│w poznawczych i psychologicznych, kt├│re s─ů uniwersalne. Uniwersalny jest na przyk┼éad fakt, ┼╝e ludzie lepiej przyswajaj─ů proste komunikaty ni┼╝ z┼éo┼╝one teksty pisane j─Özykiem prawniczym. Natomiast sam format interwencji trzeba ka┼╝dorazowo dostosowa─ç do kontekstu kulturowego i grupy odbiorc├│w. Gros dotychczasowych zastosowa┼ä polityki behawioralnej znamy z kraj├│w anglosaskich. Na pewno konieczne b─Ödzie dostosowanie formy dzia┼éa┼ä do polskiej specyfiki. I to si─Ö dzieje. Nasz zesp├│┼é na Uniwersytecie Warszawskim prowadzi prace nad metodyk─ů tworzenia i testowania na gruncie polskim dzia┼éa┼ä publicznych opartych o podej┼Ťcie behawioralne.
P┼Ü: Nie brakuje przyk┼éad├│w na przydatno┼Ť─ç interwencji behawioralnych w kwestiach dotycz─ůcych grup dotkni─Ötych wykluczeniem spo┼éecznym. Na zlecenie jednego z samorz─ůd├│w zajmowali┼Ťmy si─Ö niedawno problemem zad┼éu┼╝enia czynszowego w mieszkaniach komunalnych i socjalnych. Rozmawiali┼Ťmy z wieloma d┼éu┼╝nikami. Cz─Östo osoby te nie sp┼éacaj─ů d┼éug├│w, bo s─ů przekonane, ┼╝e nie dadz─ů rady sp┼éaci─ç ca┼éo┼Ťci. Je┼╝eli kto┼Ť zarabia tysi─ůc z┼éotych miesi─Öcznie, a zad┼éu┼╝enia ma szesna┼Ťcie tysi─Öcy, to nie wierzy, ┼╝e kiedykolwiek upora si─Ö z ca┼éo┼Ťci─ů zobowi─ůzania. W efekcie to, co sp┼éaci po drodze, postrzega jako strat─Ö ÔÇô mimo stara┼ä, dalej b─Ödzie musia┼é obawia─ç si─Ö przenosin do lokalu o ni┼╝szym standardzie. Zaproponowali┼Ťmy, aby gmina inaczej komunikowa┼éa kwot─Ö zad┼éu┼╝enia. Badania pokazuj─ů, ┼╝e zdecydowanie ┼éatwiej osi─ůga─ç ca┼éo┼Ťciowy cel, gdy wyznaczy si─Ö ma┼ée, konkretne kroki. Lepiej wi─Öc um├│wi─ç si─Ö z tak─ů osob─ů, ┼╝e ma do sp┼éacenia w tym roku tylko trzy tysi─ůce, w kolejnym nast─Öpne trzy i tak dalej. To czyni cel osi─ůgalnym. Chodzi o pokazanie tych samych rzeczy w innej perspektywie. Zastanawiamy si─Ö tak┼╝e, czy nie lepiej by┼éoby, gdyby gmina ÔÇô zamiast umarza─ç na przyk┼éad 50% zad┼éu┼╝enia ju┼╝ na pocz─ůtku ÔÇô m├│wi┼éa na przyk┼éad: ÔÇ×gdy sp┼éacisz tysi─ůc, my umorzymy tysi─ůcÔÇŁ. Zn├│w ÔÇô z punktu widzenia samorz─ůdu nie ma r├│┼╝nicy ÔÇô umarza po┼éow─Ö. Ale zasadnicza r├│┼╝nica powstaje w sferze motywacji mieszka┼äca. Ludzie s─ů lepiej zmotywowani, gdy ich wk┼éad pracy jest dodatkowo premiowany.
Czy podej┼Ťcie behawioralne ma szans─Ö upowszechni─ç si─Ö w Polsce? W Wielkiej Brytanii Nudge trafi┼éo do Davida Camerona, mia┼éo wi─Öc silne poparcie polityczne z samej g├│ry. Bez tego si─Ö nie obejdzie?
P┼Ü: Zale┼╝y, na jakim poziomie chcemy oddzia┼éywa─ç. Premier czy minister nie musi podejmowa─ç decyzji o tym, jak wygl─ůda jaki┼Ť formularz czy list. W Polsce pojawiaj─ů si─Ö pojedyncze, oddolne dzia┼éania id─ůce w tym kierunku. Wz├│r mog─ů tu stanowi─ç Du┼äczycy, kt├│rzy wdra┼╝aj─ů wiele rozwi─ůza┼ä behawioralnych bardzo lokalnie, na poziomie samorz─ůd├│w. To cz─Östo s─ů proste sprawy, ┼éatwe do podchwycenia, bo przek┼éadaj─ůce si─Ö na codzienne ┼╝ycie obywateli i ich satysfakcj─Ö. Ale je┼Ťli mia┼éoby sta─ç si─Ö to paradygmatem dzia┼éania administracji, niezb─Ödne s─ů decyzje odg├│rne, na poziomie rz─ůdowym. Do┼Ťwiadczenia zagraniczne pokazuj─ů, ┼╝e wa┼╝ne s─ů krajowe ÔÇ×success storyÔÇŁ, bo nimi mo┼╝na zainteresowa─ç decydent├│w. Gdy zobacz─ů, ┼╝e to podej┼Ťcie przynosi widoczne efekty i da si─Ö na nim zbi─ç kapita┼é polityczny, w├│wczas dadz─ů zielone ┼Ťwiat┼éo na jego rozwijanie i wdra┼╝anie. Metoda ma┼éych krok├│w mo┼╝e okaza─ç si─Ö najlepszym sposobem na zmotywowanie polityk├│w. To by┼éby Nudge zastosowany w stosunku do nich samych.
***
Karol Olejniczak┬ájest doktorem nauk o zarz─ůdzaniu, pracuje jako adiunkt w Centrum Europejskich Studi├│w Regionalnych i Lokalnych Uniwersytetu Warszawskiego (EUROREG). G┼é├│wnymi polami jego zainteresowa┼ä naukowych s─ů: rozw├│j regionalny, organizacyjne uczenie si─Ö w sektorze publicznym oraz behawioralne interwencje publiczne.
Pawe┼é ┼Üliwowski┬ájest absolwentem Wydzia┼éu Polonistyki UW oraz Centrum Europejskich Studi├│w Regionalnych i Lokalnych Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie pracuje jako asystent naukowy. Specjalizuje si─Ö w tematyce uczenia si─Ö organizacji publicznych oraz ocenie potencja┼éu instytucjonalnego w jednostkach administracji publicznej.
***
Pozosta┼ée teksty z┬ábie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç┬átutaj.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś