magazyn lewicy katolickiej

Obrazki nie tylko dla dzieci

Przyzwyczaili┼Ťmy si─Ö dotychczas, ┼╝e je┼Ťli ksi─ů┼╝ka ma du┼╝o ilustracji a ma┼éo tekstu, znaczy to, ┼╝e jest dla dzieci. Im mniej jest w niej do ogl─ůdania, a wi─Öcej do czytania, tym starsi s─ů jej adresaci. Doros┼éym przys┼éugiwa┼éy ju┼╝ jedynie literki. Tre┼Ť─ç ksi─ů┼╝ek zawarta by┼éa w s┼éowach, ilustracje pe┼éni┼éy jedynie funkcje ozdobne oraz pomocnicze ÔÇô aby u┼éatwi─ç nieumiej─ůcemu czyta─ç dziecku zrozumienie.

dwoje_ludzi01
Czy ksi─ů┼╝ka dla doros┼éych mo┼╝e mie─ç obrazki?
Picturebook mog┼éaby w zasadzie zosta─ç na polski przet┼éumaczona jako ksi─ů┼╝ka obrazkowa. W zasadzie ÔÇô bo nazwa angielska u┼╝ywana jest r├│wnie cz─Östo, a fakt, ┼╝e w polskiej wersji wyst─Öpuje zdrobnienie, infantylizuje j─ů i sugeruje, ┼╝e chodzi wy┼é─ůcznie o ksi─ů┼╝ki adresowane do ma┼éych dzieci. Czym wi─Öc w┼éa┼Ťciwie jest ksi─ů┼╝ka obrazkowa (picturebook)?
Obrazy i s┼éowa
Po┼Ťr├│d badaczy ksi─ů┼╝ki obrazkowej, pomimo r├│┼╝nic w podej┼Ťciu, istnieje zgoda w sprawie pojmowania formy ksi─ů┼╝ki obrazkowej jako tej, kt├│ra jest z┼éo┼╝ona z dwu sposob├│w przedstawiania, dwu reprezentacji ÔÇô obraz├│w i s┼é├│w ÔÇô stanowi─ůcych jeden kulturowy tekst.
Niezgoda natomiast panuje w szczeg├│┼éach pojmowania wagi tej podw├│jno┼Ťci, np. czy ksi─ů┼╝ka obrazkowa jest przede wszystkim ksi─ů┼╝k─ů, w kt├│rej najwa┼╝niejsza jest historia do opowiedzenia za pomoc─ů s┼é├│w i zilustrowana za pomoc─ů obraz├│w, czy raczej jest rodzajem sztuki narracji wizualnej, kt├│r─ů dookre┼Ťlaj─ů s┼éowa?
Czy mo┼╝e wreszcie r├│wnowa┼╝no┼Ť─ç obraz├│w i s┼é├│w jest istot─ů tego gatunku? Pytania te rodz─ů si─Ö podczas analizy relacji obraz├│w i tekst├│w oraz pracy tych dwu modalno┼Ťci na rzecz jako┼Ťci ksi─ů┼╝ki obrazkowej pojmowanej jako ca┼éo┼Ť─ç.
pisa┼éa Ma┼égorzata Cackowska w ÔÇ×RymsieÔÇŁ w 2009 roku.
Przyzwyczaili┼Ťmy si─Ö dotychczas, ┼╝e je┼Ťli ksi─ů┼╝ka ma du┼╝o ilustracji a ma┼éo tekstu, znaczy to, ┼╝e jest dla dzieci. Im mniej jest w niej do ogl─ůdania, a wi─Öcej do czytania, tym starsi s─ů jej adresaci. Doros┼éym przys┼éugiwa┼éy ju┼╝ jedynie literki. Tre┼Ť─ç ksi─ů┼╝ek zawarta by┼éa w s┼éowach, ilustracje pe┼éni┼éy jedynie funkcje ozdobne oraz pomocnicze ÔÇô aby u┼éatwi─ç nieumiej─ůcemu czyta─ç dziecku zrozumienie.
Wsp├│┼éczesny czytelnik funkcjonuj─ůcy w ┼Ťwiecie zdominowanym przez obrazy i znaki graficzne – zar├│wno doros┼éy, jak i (a nawet bardziej) dziecko, od pocz─ůtku ┼╝yj─ůce w ┼Ťwiecie internetu drugiej generacji ÔÇô przyzwyczajony jest ju┼╝ do przyswajania informacji przekazywanych w spos├│b nielinearny i niesekwencyjny oraz do interakcyjno┼Ťci. Czytanie nie oznacza ju┼╝ dla niego kontaktu jedynie z literami, przyzwyczajony jest do kontaktu z transtekstami, ┼é─ůcz─ůcymi w sobie elementy druku i innych medi├│w (np. film├│w, zdj─Ö─ç, muzyki).
Obrazki dla dorosłych
Coraz cz─Ö┼Ťciej pojawiaj─ů si─Ö ksi─ů┼╝ki obrazkowe (picturebooki), kt├│re nie s─ů adresowane do dzieci. Cz─Östo w og├│le nie maj─ů konkretnego (w sensie np. grupy wiekowej) adresata. Przeznaczone s─ů dla ka┼╝dego kto po nie si─Ögnie i komu si─Ö spodobaj─ů, a odbiorca na ka┼╝dym poziomie wiedzy i ┼╝yciowego do┼Ťwiadczenia mo┼╝e w nich znale┼║─ç co┼Ť dla siebie. Tak tworzy Iwona Chmielewska, kt├│ra swoje ksi─ů┼╝ki nazywa jeszcze inaczej: Ja staram si─Ö tworzy─ç ksi─ů┼╝ki obrazowe. To dlatego, ┼╝e nie zgadzam si─Ö na infantylizacj─Ö sztuki dla dzieci. S┼éowo ÔÇ×obrazekÔÇŁ niesie z sob─ů rodzaj uproszczenia i sprowadzenia obrazu w ksi─ů┼╝ce do funkcji podrz─Ödnej tekstowi. Ksi─ů┼╝ka z obrazkami to opowie┼Ť─ç z do┼é─ůczonymi ilustracjami. Zar├│wno w autorskich, jak i wsp├│lnych projektach nie tworz─Ö obrazk├│w i nie zajmuj─Ö si─Ö tylko ilustracj─ů. Staram si─Ö osi─ůga─ç taki zwi─ůzek obrazu z tekstem, ┼╝eby powstawa┼é rodzaj hybrydy, w kt├│rej tekst jest niepe┼ény bez obrazu, a obraz nie mo┼╝e by─ç odebrany w pe┼éni bez tekstu. To nie┼éatwa sztuka. Przekonuj─ů si─Ö o tym studenci, z kt├│rymi mam zaj─Öcia w┼éa┼Ťnie z ksi─ů┼╝ki autorskiej. Uczymy si─Ö, jak dope┼énia─ç tekst obrazem i odwrotnie, panuj─ůc jednocze┼Ťnie nad ca┼éo┼Ťci─ů przekazu. Gdy obraz prowadzi osobn─ů narracj─Ö, a jednocze┼Ťnie, paradoksalnie, pozostaje w ┼Ťcis┼éym zwi─ůzku z tekstem, b─Öd─ůc w ca┼éo┼Ťci wynikiem zamys┼éu artysty czy artyst├│w – autor├│w ksi─ů┼╝ki, mamy do czynienia, moim zdaniem, z ksi─ů┼╝k─ů obrazow─ů. (rozmowa z Agnieszk─ů Sikorsk─ů ÔÇô Celejewsk─ů dla portalu Qlturka).
Jedn─ů z jej najnowszych (na polskim rynku, bo w Korei, gdzie Iwona Chmielewska by┼éa wydawana du┼╝o ch─Ötniej od dawna, ukaza┼éa si─Ö ona ju┼╝ w 2008 roku) ksi─ů┼╝ek jest Dwoje ludzi (wyd. Media Rodzina). To zaledwie 33 zdania o tym, na czym polegaj─ů zwi─ůzki mi─Ödzy kobiet─ů i m─Ö┼╝czyzn─ů – w po┼é─ůczeniu z wysmakowanymi ilustracjami m├│wi─ů wi─Öcej ni┼╝ wszystkie romanse ┼Ťwiata. Dwoje ludzi to ksi─ů┼╝ka dla os├│b w ka┼╝dym wieku, a ka┼╝dy czytelnik zrozumie j─ů inaczej, bo odbiera─ç j─ů b─Ödzie poprzez swoje w┼éasne do┼Ťwiadczenia.
 
love_story
 
Bodaj pierwsz─ů w Polsce ksi─ů┼╝k─ů obrazkow─ů (picturebookiem) przeznaczon─ů zdecydowanie dla doros┼éego czytelnika by┼éo autorskie Love story Oli Cie┼Ťlak, wydane przez wydawnictwo ÔÇ×Dwie SiostryÔÇŁ w 2008 roku. Ta ÔÇ×wielce romantyczna historia o jeleniu, kt├│ry szuka┼é prawdziwej mi┼éo┼ŤciÔÇŁ i znalaz┼é j─ů w osobie pi─Öknej le┼Ťniczyny, opowiedziana zosta┼éa w poetyce haftowanych kuchennych makatek, popularnych w kr─Ögu kultury niemieckiej, do czego nawi─ůzywa┼éo r├│wnie┼╝ stylizowane na gotyck─ů czcionk─Ö liternictwo. Jak zauwa┼╝a Ewa Stiasny z wydawnictwa ÔÇ×Dwie SiostryÔÇŁ: Wydaje mi si─Ö, ┼╝e pojawienie si─Ö takich ksi─ů┼╝ek wynika tak┼╝e z pewnego buntu wobec tej sytuacji, ┼╝e ksi─ů┼╝ki ilustrowane by┼éy tylko dla dzieci, a dla doros┼éych powie┼Ťci bez obrazk├│w. Bo dlaczego nie zrobi─ç jakiego┼Ť powa┼╝nego tematu taka sam─ů technik─ů, tylko dla doros┼éego odbiorcy? Tak na pewno by┼éo z Ol─ů Cie┼Ťlak, kt├│ra jest artystk─ů zbuntowan─ů i prze┼éamuje wiele stereotyp├│w na temat ksi─ů┼╝ki.ÔÇ×Love storyÔÇŁ to ksi─ů┼╝ka bardzo awangardowa ÔÇô dla ludzi z poczuciem humoru, cho─ç pami─Ötam, ┼╝e kupowana by┼éa te┼╝ na prezenty ┼Ťlubne.
Tekst to nie wszystko…
Specyficzn─ů odmian─ů ksi─ů┼╝ek obrazkowych (picturebook├│w) s─ů takie, kt├│re pozbawione s─ů w og├│le tekstu. Przybysz Shauna Tana, wydany w Polsce przez wydawnictwo ÔÇ×Kultura GniewuÔÇŁ, uznawany bywa za najwa┼╝niejsz─ů ksi─ů┼╝k─Ö dla m┼éodzie┼╝y, jaka ukaza┼éa si─Ö w XXI wieku, ale nie jest przeznaczony jedynie dla m┼éodego czytelnika. To rozpisana na wiele obrazk├│w opowie┼Ť─ç o imigracji, o przyczynach, dla kt├│rych ludzie opuszczaj─ů miejsca swojego urodzenia, i o problemach, jakie maj─ů z odnalezieniem si─Ö w nowej rzeczywisto┼Ťci. Autor umie┼Ťci┼é j─ů w ┼Ťwiecie na po┼éy fantastycznym i dzi─Öki temu ka┼╝dy z jej czytelnik├│w (ogl─ůdaczy) mo┼╝e zrozumie─ç, jak obco w tym ┼Ťwiecie czuje si─Ö bohater. To ksi─ů┼╝ka dla odbiorc├│w w ka┼╝dym wieku, ale im cz┼éowiek starszy, tym wi─Öcej kontekst├│w kulturowych i historycznych ukrytych w wieloplanowych, pe┼énych szczeg├│┼é├│w ilustracjach jest w stanie dostrzec i zrozumie─ç. Mimo braku s┼é├│w mo┼╝na w niej zaton─ů─ç na d┼éugo i d┼éugo potem o niej my┼Ťle─ç.
Ksi─ů┼╝ka obrazkowa jest obiektem integralnym, jej ca┼éo┼Ť─ç tworz─ů nie tylko te najwa┼╝niejsze jej elementy: obraz i tekst (jak wykazano, czasem tylko obraz), ale r├│wnie┼╝ parateksty, takie jak: tytu┼é, format, typografia, ok┼éadka, wyklejka, stopka redakcyjna, kt├│re przez badaczy uznawane s─ů za znacz─ůcy dla ca┼éej ksi─ů┼╝ki motyw relacyjno┼Ťci obrazu i tekstu, pozwalaj─ůcy ca┼é─ů ksi─ů┼╝k─Ö obrazkow─ů widzie─ç jako estetyczny obiekt. (Ma┼égorzata Cackowska w polemice z Jerzym Szy┼éakiem ÔÇô ÔÇ×Zeszyty komiksoweÔÇŁ)
Kilka lat temu w wydawnictwie ÔÇ×Czerwony KonikÔÇŁ ukaza┼éa si─Ö seria Podr─Öcznych Nieporadnik├│w autorstwa duetu tw├│rczego: Profesor Kurzawka i Adiunkt Kwas (za tymi pseudonimami ukryli si─Ö Wojciech Wid┼éak i Pawe┼é Pawlak). Ukaza┼éy si─Ö trzy ksi─ů┼╝eczki: M┼éotek, Grzebie┼äR─Ökawiczka pi─Öcopalczasta, bawi─ůce si─Ö form─ů tak popularnych obecnie poradnik├│w i instrukcji obs┼éugi ÔÇô ale a rebours, w formie absurdalnych instrukcji nieobs┼éugiwania rzeczy wydawa┼éoby si─Ö oczywistych. To r├│wnocze┼Ťnie jedyne znane mi ksi─ů┼╝ki, w kt├│rych stopka redakcyjna jest lektur─ů r├│wnie pasjonuj─ůc─ů, co ca┼éa reszta, i w dodatku w ka┼╝dej z pozycji inna i zaskakuj─ůca. W zesz┼éym roku Profesor Kurzawka i Adiunkt Kwas ÔÇ×wzi─Öli na warsztatÔÇŁ kolejny przedmiot codziennego u┼╝ytku ÔÇô efektem tego jest Niekalendarz (wydany pod koniec zesz┼éego roku, ale uniwersalny, wr─Öcz wieloletni). Wszystkie one wymagaj─ů od czytelnika pewnego rodzaju absurdalnego poczucia humoru i nie wiem, czy jest to rzecz, kt├│rej mo┼╝na si─Ö nauczy─ç, do kt├│rej mo┼╝na dziecko wychowa─ç, czy te┼╝ po prostu ÔÇô ma si─Ö je albo nie, niezale┼╝nie od wieku.
Joanna Rzyska z wydawnictwa ÔÇ×Dwie siostryÔÇŁ: Ci─ůgle spotykamy si─Ö z pomy┼ékami – jednak ten stereotyp dzia┼éa. Ksi─ů┼╝ka z obrazkami? W wydawnictwie dzieci─Öcym? To na pewno dla dzieci. Zdarzy┼éo nam si─Ö, ┼╝e bibliotekarze proponowali nam poprowadzenie warsztat├│w dla dzieci na temat ÔÇ×Atlasu wysp odleg┼éychÔÇŁ, bo skoro poprzednio wyda┼éy┼Ťmy ÔÇ×MapyÔÇŁ i one s─ů dla dzieci, to ÔÇ×AtlasÔÇŁ zapewne te┼╝. ÔÇ×AtlasÔÇŁ to by┼éa pierwsza ksi─ů┼╝ka z serii dla doros┼éych, kt├│ra przekona┼éa nas, ┼╝e nie ma si─Ö czego ba─ç, bo po ÔÇ×Love storyÔÇŁ troch─Ö si─Ö wycofa┼éy┼Ťmy.
Atlas wysp odleg┼éych Judith Schalansky ukaza┼é si─Ö pi─Ö─ç lat po ksi─ů┼╝ce Oli Cie┼Ťlak i, w przeciwie┼ästwie do tamtej, trafi┼é na sw├│j czas. Mo┼╝e dlatego, ┼╝e przynajmniej na pierwszy rzut oka wydaje si─Ö by─ç czym┼Ť znajomym, wr─Öcz publikacj─ů naukow─ů? Sk┼éada si─Ö na ni─ů rozbudowany wst─Öp, opowiadaj─ůcy (m├│wi─ůc najog├│lniej) o naturze map oraz opis pi─Ö─çdziesi─Öciu rozsianych po wszystkich morzach ┼Ťwiata wysp, na kt├│rych sama autorka nigdy nie by┼éa (i nigdy nie b─Ödzie, co wyra┼║nie zastrzega w podtytule). Tak┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç czytelnik├│w nie s┼éysza┼éa o wi─Ökszo┼Ťci z nich i prawie na pewno nigdy ┼╝adnej zobaczy. Z korzy┼Ťci─ů dla tych miejsc zapewne, bo historie, kt├│re Atlas opowiada pokazuj─ů dobitnie, ┼╝e zdecydowanie lepiej im jest bez ludzi.
obrazki ksi─ů┼╝ki
Nowo┼Ť─ç na polskim rynku
Ksi─ů┼╝ki obrazkowe (picturebooki) dla doros┼éych powoli zdobywaj─ů nale┼╝ne sobie miejsce na polskim rynku ksi─Ögarskim. Nie u┼éatwiaj─ů im tego ich dosy─ç wysokie ceny, ale ze wzgl─Ödu na swoj─ů specyfik─Ö musz─ů by─ç wydawane bardzo starannie, a wi─Öc nie mog─ů by─ç tanie. Doro┼Ťli czytelnicy wchodz─ůc do ksi─Ögarni szukaj─ů czego┼Ť ÔÇ×do czytaniaÔÇŁ i maj─ůc do wyboru za te same pieni─ůdze: ksi─ů┼╝k─Ö ÔÇô dzie┼éo sztuki, kt├│rej obejrzenie i przeczytanie zajmie im g├│ra 10 minut i co┼Ť, co b─Ödzie ich lektur─ů na co najmniej kilka wieczor├│w, raczej wybieraj─ů to drugie. Zdarzaj─ů si─Ö jednak wyj─ůtki – wydana w tym roku przez ÔÇ×Dwie SiostryÔÇŁ Wigilia Ma┼égorzaty spotka┼éa si─Ö z du┼╝ym zainteresowaniem. Cz─Ö┼Ťciowo zapewne przyczyni┼éa si─Ö do tego jej ┼Ťwi─ůteczna tematyka, dzi─Öki kt├│rej nadawa┼éa si─Ö jak znalaz┼é na prezenty, pod choink─Ö mimo ┼╝e na ma w niej typowego dla ┼Ťwi─ůtecznych lektur przes┼éodzonego happy endu. Ewa Stiasny komentuje ten problem w nast─Öpuj─ůcy spos├│b: Trudno jest przekona─ç ludzi, ┼╝e ksi─ů┼╝ka nie musi czemu┼Ť s┼éu┼╝y─ç. Wydaje si─Ö na pocz─ůtku, ┼╝e to jest takie fiu b┼║dziu ÔÇô bo cienkie, ma┼éo tekstu i w zasadzie nie wiadomo po co. ┼╗eby j─ů zrozumie─ç, trzeba j─ů przeczyta─ç i przejrze─ç kilka razy. Jeste┼Ťmy przyzwyczajeni, ┼╝e ksi─ů┼╝ka albo ma uczy─ç, albo zabawi─ç, albo pokaza─ç nam jak─ů┼Ť rzeczywisto┼Ť─ç. Tak─ů, kt├│ra zamyka w sobie tylko wyrywek rzeczywisto┼Ťci, zupe┼énie ulotny, przyjmujemy z oporami. Miejmy nadziej─Ö, ┼╝e te opory czytelnik├│w uda si─Ö polskim wydawcom prze┼éama─ç i ksi─ů┼╝ka obrazkowa (picturebook) na sta┼ée zago┼Ťci na polskim rynku wydawniczym.
P.S. Dzi─Ökuj─Ö Joannie Olech za rozmow─Ö, kt├│ra by┼éa punktem wyj┼Ťcia do tego artyku┼éu.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś