fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

(Nie)winne czytanie. O granicach ksi膮偶kowej reklamy

Jedna z najbardziej przera偶aj膮cych zbrodni ludzko艣ci wykorzystywana jest jako wabik na czytelnik贸w, z kt贸rego wydawnictwa bardzo ch臋tnie korzystaj膮. A sprzeda偶 ro艣nie.
(Nie)winne czytanie. O granicach ksi膮偶kowej reklamy
ilustr.: Katarzyna Kostecka

Pisarz reklamuj膮cy swoj膮 ksi膮偶k臋 zdj臋ciem nawi膮zuj膮cym do wizerunku nazisty. Czytelnicy wy艣miewaj膮cy Muzeum Auschwitz. Wydawnictwa czyni膮ce z ostrze偶e艅 zach臋t臋. To przyk艂ady tego, jak dzisiaj wygl膮da reklama ksi膮偶ki.

Cho膰 od niema艂ej burzy literackiego 艣wiatka, jak膮 tu偶 przed tegorocznymi 艣wi臋tami prze偶y艂 polski internet, min臋艂o ju偶 troch臋 czasu 鈥 warto t臋 afer臋 przypomnie膰. Nie po to, aby dr膮偶y膰 oczywisto艣ci lub przekonywa膰 przekonanych, tylko aby zauwa偶y膰, 偶e to jedynie cegie艂ka do艂o偶ona do wi臋kszej ca艂o艣ci 鈥 powstaj膮cego na naszych oczach gmachu nieetycznej reklamy literatury.

Chodzi o spraw臋 Jakub 膯wiek vs. Max Czornyj, kt贸ra zatoczy艂a naprawd臋 szerokie ko艂a. Sednem nie jest tu jednak jedynie sp贸r mi臋dzy dwoma pisarzami. 聽Afera zantagonizowa艂a osoby czytaj膮ce i tak naprawd臋 jest owocem wi臋kszego problemu, kt贸ry kie艂kowa艂 na rynku wydawniczym ju偶 od dawna, a obecnie zaczyna zbiera膰 swoje 偶niwo.

Zacznijmy od przypadku przywo艂anych pisarzy: Jakub 膯wiek, autor kilkudziesi臋ciu ksi膮偶ek, pr臋偶nie dzia艂aj膮cy w przestrzeni internetu, poruszy艂 spraw臋 ksi膮偶ek innego popularnego autora, Maxa Czornyja. Tylko cz臋艣ciowo chodzi tu jednak o same ksi膮偶ki 鈥 trzon afery opiera si臋 bowiem na ich promocji. Max Czornyj pisze powie艣ci, w kt贸rych stosuje pierwszoosobow膮 narracj臋, a narratorami historii s膮 autentyczni zbrodniarze i nazi艣ci. 膯wiek zwr贸ci艂 uwag臋 na opublikowane w social mediach zdj臋cie Czornyja, na kt贸rym autor ze swoj膮 ksi膮偶k膮 w r臋ce upozowany jest na Amona G枚tha鈥 nazist臋, komendanta obozu koncentracyjnego w P艂aszowie. Fotografia nawi膮zuje do faktycznego zdj臋cia hitlerowskiego zbrodniarza. Ksi膮偶ka, kt贸r膮 reklamuje Czornyj to 鈥濳at z P艂aszowa鈥, czyli powie艣膰 pisana w艂a艣nie z perspektywy G枚tha. A zatem: autor promuje pozycj臋, w kt贸rej 鈥瀘ddaje g艂os鈥 nazi艣cie, stylizuj膮c si臋 analogicznie do tego偶 nazisty. Czy to jest ten moment, kt贸ry budzi w czytelnikach niesmak?

Na pewno nie we wszystkich. 膯wiek pokazuje dalej screeny z profilu Czornyja, na kt贸rym fani w komentarzach por贸wnuj膮 ekscytacj臋 z czytania ksi膮偶ek o zbrodniach Holocaustu z przeja偶d偶k膮 kolejk膮 w parku rozrywki.

Autor 鈥濳艂amcy鈥 nie przebiera艂 w s艂owach i u偶y艂 wulgarnych okre艣le艅. Pi艂eczka oburzenia odbiorc贸w zosta艂a odbita i wymierzona w 膯wieka. Mimo 偶e od dawna m贸wi si臋 o coraz bardziej pogr膮偶aj膮cym si臋 j臋zyku publicznej dyskusji w Polsce, to jednak co艣 tutaj zgrzyta. Czy to czas na analizowanie problemu j臋zyka, kiedy patrzymy na zdj臋cie poczytnego pisarza pozuj膮cego ze strzelb膮 jak Amon G枚th? Znamienne, 偶e tak wielu zwr贸ci艂o uwag臋 na niewybredny j臋zyk 膯wieka, a nie ca艂e meritum sprawy 鈥 czyli pi臋tnowanie fascynacji nazistowskimi zbrodniarzami i brak szacunku wobec ofiar Shoah.

Czy etyczna odpowiedzialno艣膰 le偶y tylko po stronie autora i wydawcy czy r贸wnie偶 jego czytelnik贸w? Reakcje na t臋 spraw臋 pokazuj膮, 偶e w艣r贸d os贸b czytaj膮cych ma miejsce ogromna polaryzacja w kwestii podej艣cia do fikcji nawi膮zuj膮cej do prawdziwych wydarze艅. Pojawi艂o si臋 bowiem sporo komentarzy wskazuj膮cych, 偶e 鈥瀗ie wszystko musi by膰 rozpraw膮 historyczn膮鈥. Inni z kolei pytaj膮, gdzie podzia艂a si臋 ludzka wra偶liwo艣膰, skoro w dzia艂aniach autora 鈥濳ata Hitlera鈥 nie widz膮 nic niestosownego.

Oczywi艣cie ten przypadek to co艣 wi臋cej ni偶 po prostu 鈥瀗iesmak鈥, tym bardziej, 偶e sprawa ci膮gn臋艂a si臋 dalej. Na profilu Muzeum Auschwitz zamieszczono tekst, w kt贸rym odradzono czytelnikom si臋gania po ksi膮偶k臋 Czornyja 鈥濧nio艂 艣mierci z Auschwitz鈥. Wskazuj膮c na b艂臋dy i nie艣cis艂o艣ci pojawiaj膮ce si臋 w powie艣ci – maj膮cej ukazywa膰 鈥瀙rawdziw膮鈥 histori臋 doktora Mengele. Czornyj odpiera艂 zarzuty, muzealnikom zarzuci艂 鈥瀞nucie fantazji鈥, a kiedy Muzeum odnios艂o si臋 do konkretnych b艂臋d贸w w komentarzu, u偶ytkownicy reagowali na niego facebookow膮 reakcj膮 鈥瀐a ha鈥. Temat Holocaustu zosta艂 zatem sprowadzony do poziomu 艣miej膮cej si臋 emotikonki. Sprawa zasz艂a za daleko?

Idzie coraz dalej ju偶 od d艂u偶szego czasu. Mamy tu bowiem do czynienia z owocami wydawniczej 鈥瀖ody na Auschwitz鈥 . Wchodz膮c na stron臋 dowolnej ksi臋garni internetowej, po wpisaniu w wyszukiwark臋 ksi膮偶ek has艂o 鈥瀦 Auschwitz鈥 鈥 wy艣wietli nam si臋 ca艂e morze tytu艂贸w opartych na schemacie 鈥瀀Y z Auschwitz鈥. Tatua偶ysta, szachista, po艂o偶na, bokser. W wi臋kszo艣ci ukazuj膮ce ca艂kowit膮 fikcj臋 lub 鈥瀕u藕no鈥 oparte na faktach. Szafuj膮ce obrazem oboz贸w koncentracyjnych z nonszalancj膮 za nic maj膮c膮 solidny research oraz autentyczne 艣wiadectwa wi臋藕ni贸w i ustalenia historyk贸w-ekspert贸w. Jedna z najbardziej przera偶aj膮cych zbrodni ludzko艣ci wykorzystywana jest jako sensacyjny i/lub emocjonalny wabik na czytelnik贸w, z kt贸rego wydawnictwa bardzo ch臋tnie korzystaj膮.

A sprzeda偶 ro艣nie.

Cho膰 nie wrzucam wszystkich przypadk贸w moralnie w膮tpliwej reklamy do jednego worka, nale偶y zauwa偶y膰, 偶e inne worki te偶 s膮 pe艂ne 鈥 na przyk艂ad te z grzechami reklam romans贸w i powie艣ci dla m艂odzie偶y.

W social mediach zaciera si臋 granica mi臋dzy 鈥瀟rigger warning鈥 (ostrze偶eniem dotycz膮cym tre艣ci) a reklam膮 trudnych temat贸w, kt贸re uchodz膮 za popularne. W rezultacie facebookowe i instagramowe profile wydawnictw racz膮 swoich obserwuj膮cych grafikami, na kt贸rych popularne w ostatnim czasie info-strza艂ki pokazuj膮 potencjalnym czytelnikom, z jakimi tre艣ciami b臋d膮 mieli do czynienia si臋gaj膮c po reklamowan膮 publikacj膮. W ten spos贸b tropy 鈥瀍nemies to lovers鈥 albo 鈥瀞low-burn romance鈥 zostaj膮 zr贸wnane z tropami 鈥瀦aburzenia od偶ywiania” czy 鈥瀙rzemoc鈥. Wszystko w jednym obrazku, kt贸ry ma zach臋ci膰 kupuj膮cych. W ten spos贸b nawet przestroga staje si臋 zach臋t膮.

Zach臋t膮 jest te偶 niezwykle popularny sztandar 鈥瀥oung adult鈥. Troch臋 wbrew nazwie, nie chodzi tutaj o literatur臋 dla m艂odych doros艂ych (tu ju偶 mamy inny spos贸b tagowania 鈥 鈥瀗ew adult鈥), tylko o ksi膮偶ki dla nastolatk贸w. Jak grzyby po deszczu rosn膮 kolejne imprinty wydawnictw, kt贸re w nazwie obowi膮zkowo musz膮 mie膰 inicja艂y YA (od przywo艂anego angloj臋zycznego okre艣lenia). Problem polega jednak na tym, 偶e m艂odzie偶owe imprinty coraz cz臋艣ciej wydaj膮 powie艣ci鈥 zdecydowanie dla doros艂ych. Najcz臋艣ciej oznacza to mn贸stwo szczeg贸艂owo opisanych scen erotycznych, przy okazji romantyzuj膮cych przemoc i toksyczne zachowania. A zatem: ksi膮偶ce nakleja si臋 艂atk臋 鈥瀥oung adult鈥, bo to pozwoli lepiej sprzeda膰 ksi膮偶k臋, tworz膮c hajp na TikToku i Instagramie, ale na tylnej ok艂adce tu偶 obok logo m艂odzie偶owego imprintu聽 dodaje si臋 informacj臋 鈥濳si膮偶ka tylko dla doros艂ych鈥/ 18+. A偶 chce si臋 zapyta膰: CO? Dochodzi potem do takich kuriozalnych sytuacji, jak w przypadku ostatniego plebiscytu serwisu LubimyCzyta膰, gdzie ksi膮偶k膮 roku w kategorii fantastyka m艂odzie偶owa zostaje w艂a艣nie powie艣膰 鈥瀟ylko dla doros艂ych鈥. Nikt tu nie udaje 艣wi臋toszka i nie m贸wi, 偶e nastolatki nie interesuje si臋 seksem i 偶e w odkrywaniu seksualno艣ci jest co艣 z艂ego, ale nie o pruderyjno艣膰 tutaj chodzi. Robi si臋 bowiem do艣膰 niepokoj膮co, kiedy osoby w fazie psychoseksualnego dojrzewania o seksie dowiaduj膮 si臋 z powie艣ci ukazuj膮cych relacje erotyczne r贸wnie realistycznie, co scenariusze film贸w porno. Kiedy zestawimy to z op艂akanym stanem edukacji seksualnej w Polsce, zapala si臋 czerwona lampka.

艁adne opakowanie i odpowiednie angloj臋zyczne tagi maj膮 z powodzeniem przyci膮gn膮膰 odbiorc贸w do danej publikacji. Robi si臋 jednak 鈥 nie b贸jmy si臋 u偶y膰 tego s艂owa 鈥 do艣膰 niebezpiecznie, kiedy modne reklamowe maj膮 zastosowanie w przypadku ksi膮偶ek, przy kt贸rych nale偶y zachowa膰 du偶膮 ostro偶no艣膰. Przyk艂ad: powie艣膰 fantasy 鈥濭ild鈥 Raven Kennedy to kontrowersyjny retelling mitu o kr贸lu Midasie. Na naszym rynku wydawniczym ksi膮偶ka reklamowana jest mi臋dzy innymi tagiem 鈥瀞low-burn romance鈥. Tymczasem historia opowiada o鈥 ofiarach przemocy seksualnej. W publikacji pojawiaj膮 si臋 szczeg贸艂owe opisy brutalnego gwa艂tu. To nie 偶aden romans 鈥 to warto podkre艣li膰 (a przynajmniej nie w pierwszym tomie), tylko opowie艣膰 o zyskiwaniu sprawczo艣ci przez ofiar臋 uzale偶nion膮 emocjonalnie od swego oprawcy. Jednocze艣nie mo偶na autorce zarzuci膰, 偶e to czyste 鈥瀟orture porn鈥. Czytaj膮c opinie os贸b czytaj膮cych, 聽mo偶na zauwa偶y膰, 偶e wiele pisze o swoim oburzeniu i zniesmaczeniu 鈥 pojawi艂y si臋 na przyk艂ad g艂osy m贸wi膮ce o 鈥瀘dk艂adaniu ksi膮偶ki z obrzydzeniem鈥. Ksi膮偶ek o seksualnym i psychicznym zniewoleniu by艂o ju偶 wiele, ale (chyba) 偶adna do tej pory nie by艂a wydana pod szyldem (podkre艣lam) m艂odzie偶owego imprintu. Wydawnictwo (You&YA) do reklamy podesz艂o z wyczuciem godnym Czornyja 鈥 udost臋pniaj膮c na przyk艂ad zdj臋cie czytelniczki wystylizowanej na g艂贸wn膮 bohaterk臋 鈥 seksualn膮 niewolnic臋 Midasa. Dobry pomys艂 na cosplay? Nie ma co, rzecz jasna, zrzuca膰 winy na m艂ode kobiety dzia艂aj膮ce w obr臋bie book medi贸w 鈥 wszak ksi膮偶ka zosta艂a im 鈥瀞przedana鈥 w艂a艣nie jako 鈥瀍mocjonuj膮ca鈥 fantastyka idealnie nadaj膮ca si臋 do cosplayu, a nie jako swego rodzaju przestroga.

Niekt贸rzy przypominaj膮, 偶e afery i kontrowersje towarzysz膮ce r贸偶nym publikacjom jedynie nap臋dzaj膮 ich popularno艣膰. To nieunikniony efekt nag艂a艣niania jakiego艣 problemu. Czy to pow贸d, 偶eby zamilkn膮膰? Wtedy b臋dziemy tylko biernie przygl膮da膰聽 si臋 praktykom wydawniczym przesuwaj膮cym granic臋 coraz dalej. A偶 w ko艅cu przestaniemy j膮 widzie膰.

A mo偶e ona nie istnieje ju偶 od dawna, a m贸wienie o 鈥瀍tyce ksi膮偶kowej reklamy鈥 to wyj膮tkowa naiwno艣膰. Gdyby kapitalizm by艂 cz艂owiekiem 鈥 pewnie w tym momencie s艂ysza艂abym jego 艣miech, wyszydzaj膮cy moje mrzonki. Jest popyt 鈥 jest poda偶. W ko艅cu hajs si臋 musi zgadza膰.

Wierz膮c jednak w wolno艣膰 naszych czytelniczych wybor贸w, pozostaje mi (pewnie naiwnie) wierzy膰, 偶e b臋d膮 one odpowiedzialne. Mo偶e od nas 鈥 os贸b czytaj膮cych 鈥 zale偶y jednak wi臋cej, ni偶 nam si臋 wydaje. Literatura nie funkcjonuje bowiem w oderwaniu od 偶ycia spo艂ecznego. T臋 prost膮 prawd臋 chyba trzeba jednak wr臋cz maniakalnie przypomina膰.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij