Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Muzeum jako dow贸d zbrodni

Wiosn膮 1940 roku ponad 20 tysi臋cy polskich oficer贸w, 偶o艂nierzy i przedstawicieli elit spo艂ecznych zosta艂o zamordowanych przez 偶o艂nierzy Armii Czerwonej w okolicach Katynia. Decyzj臋 o masowym mordzie podj臋li przedstawiciele najwy偶szych w艂adz ZSRR. Bliscy ofiar 偶yli w niewiedzy, a za wszelkie pr贸by upami臋tnienia byli szykanowani. Ponad 75 lat trwa艂a walka o pami臋膰, zwie艅czona w ubieg艂ym roku otwarciem w Warszawie Muzeum Katy艅skiego.

殴r贸d艂o zdj臋cia: http://www.muzeumkatynskie.pl

殴r贸d艂o zdj臋cia: http://www.muzeumkatynskie.pl


17 wrze艣nia 2015 roku w 76 rocznic臋 napa艣ci ZSRR na Polsk臋 otwarte zosta艂o nowe miejsce pami臋ci 鈥 Muzeum Katy艅skie, oddzia艂 Muzeum Wojska Polskiego. Ulokowana na terenie warszawskiej Cytadeli plac贸wka ma by膰 przede wszystkim ho艂dem dla ofiar zbrodni. Muzeum wyra偶a spo艂eczn膮 potrzeb臋 przypomnienia i na sta艂e umieszczenia w pami臋ci zbiorowej tematu Katynia. Wskazuj膮 na to r贸wnie偶 pocz膮tki tej instytucji. Potajemne upami臋tnianie i ustne przekazywanie prawdy o wydarzeniach z 1940 roku trwa艂o przez ca艂y PRL, szczeg贸lne zas艂ugi w tym zakresie maj膮 Rodziny Katy艅skie. Ju偶 w 1990 roku Komitet Historyczny Badania Zbrodni Katy艅skiej podj膮艂 uchwa艂臋 inicjuj膮c膮 powstanie Muzeum Katy艅skiego – jednak na sta艂膮 siedzib臋 trzeba by艂o poczeka膰 jeszcze 膰wier膰 wieku. Otwarcie wystawy na 呕oliborzu poprzedzi艂y liczne inicjatywy popularyzatorsko-edukacyjne i ekspozycyjne, kt贸rych celem by艂o przybli偶enie przemilczanej historii. Nale偶y do nich zaliczy膰 m.in. wystawy 鈥濶ie tylko Katy艅鈥 oraz 鈥濸ami臋膰 nie da艂a si臋 zg艂adzi膰鈥. Druga z tych ekspozycji sta艂a si臋 podstaw膮 do narracji prezentowanej dzi艣 w Muzeum Katy艅skim.
Powstanie plac贸wki nale偶y wpisa膰 w szerszy kontekst przemian w muzealnictwie, kt贸re mo偶emy zaobserwowa膰 od otwarcia w 2004 roku Muzeum Powstania Warszawskiego. By艂o to pierwsze polskie muzeum, kt贸re okre艣li膰 mo偶emy jako nowoczesne muzeum narracyjne. Inspiracje t膮 plac贸wk膮 wida膰 wyra藕nie w Muzeum Katy艅skim. Podobie艅stwa dostrze偶emy zar贸wno na samej ekspozycji g艂贸wnej, jak i w sposobie i charakterze funkcjonowania instytucji. Muzeum zosta艂o okre艣lone w statucie jako plac贸wka martyrologiczno-muzealno-badawcza, dokumentuj膮ca zbrodni臋 katy艅sk膮. To wyraz wielotorowo艣ci podejmowanych dzia艂a艅. W ich zakres wchodz膮 tradycyjne zadania, takie jak przechowywanie zabytk贸w, ale miejsce to uosabia przede wszystkim pewien spos贸b my艣lenia o muzeach-pomnikach czy muzeach-艣wi膮tyniach. Takie za艂o偶enia s膮 pewn膮 awangard膮 wzgl臋dem pocz膮tkowych cel贸w Muzeum Wojska Polskiego. Mia艂o ono bowiem skupia膰 si臋 na chwale, wygranych bitwach i s艂ynnych bohaterach, a w najmniejszym stopniu na ofiarach.
Ekspozycja g艂贸wna w Muzeum Katy艅skim sk艂ada si臋 z dw贸ch zasadniczych cz臋艣ci pt.: 鈥濷dkrywanie鈥 i 鈥炁歸iadectwo鈥. Pierwsza z nich prezentuje chronologicznie dzieje zbrodni. Narracja zaczyna si臋 w 1920 roku od wojny polsko-bolszewickiej, przytacza skr贸towo histori臋 polityczn膮 dwudziestolecia mi臋dzywojennego ze szczeg贸lnym uwzgl臋dnieniem traktat贸w mi臋dzynarodowych. Nast臋pnie prezentuje kolejno: pocz膮tek II wojny 艣wiatowej, dwie okupacje 鈥 niemieck膮 i sowieck膮, atak Hitlera na ZSRR, odkrywanie masowych mogi艂, mi臋dzynarodow膮 reakcj臋 na zbrodni臋 katy艅sk膮, dzia艂ania Rosji na rzecz zak艂amywania historii. Ekspozycj臋 ko艅czy temat transformacji i ujawnienie dokument贸w zbrodni przez prezydenta ZSRR Michai艂a Gorbaczowa. Tej opowie艣ci towarzysz膮 r贸偶nego typu 藕r贸d艂a maj膮ce uwiarygodni膰 przekaz. Nale偶膮 do nich m.in.: poczt贸wki, materia艂y filmowe, zdj臋cia, zeznania 艣wiadk贸w ekshumacji (w tym niezwykle poruszaj膮ce opisy autorstwa Tadeusza Czapskiego). Do ich prezentacji zastosowano najnowsze techniki muzealne. Dzi臋ki nim mo偶liwe jest imienne i indywidualne upami臋tnienie ofiar, kt贸rych biogramy czy fotografie s膮 wy艣wietlane na ekranach. Zamordowani przestaj膮 by膰 anonimow膮 mas膮, zyskuj膮c twarze i nazwiska. To uwiarygodnia przekaz i mocniej anga偶uje emocjonalnie odbiorc臋. Za pomoc膮 nowych technologii wymienieni z imienia i nazwiska zostali r贸wnie偶 sprawcy. Nie tylko ci podpisuj膮cy wyrok 艣mierci, jak J贸zef Stalin, ale te偶 zwykli wykonawcy rozkaz贸w. Dla zwiedzaj膮cego jest to swego rodzaju s膮d i po艣miertnie og艂oszony wyrok, kt贸rego rodziny ofiar nigdy nie doczeka艂y przed prawdziwym wymiarem sprawiedliwo艣ci.
Drugim elementem wystawy jest wspomniana ju偶 cz臋艣膰 鈥炁歸iadectwo鈥. Sk艂adaj膮ce si臋 na ni膮 gabloty zajmuj膮 ponad po艂ow臋 ekspozycji (ca艂y poziom -1 oraz kilka z nich ulokowano obok tre艣ci zaprezentowanych na parterze). Taki podzia艂 przestrzeni wskazuje na znacznie wa偶niejsz膮 rol臋, jak膮 w przekazie Muzeum, odgrywa ta cz臋艣膰 ekspozycji. W tej przestrzeni wystawiono relikwiarze z pami膮tkami znalezionymi przy cia艂ach ofiar podczas ekshumacji. Nazwa gablot odnosi si臋 do tradycji katolickiej i okre艣la naczynia kultu, kt贸re s艂u偶y艂y do przechowywania fragment贸w cia艂 zmar艂ych os贸b, uznanych za 艣wi臋te. W muzealnych relikwiarzach ukazano przedmioty osobiste ofiar zbrodni katy艅skiej, takie jak: oprawki okular贸w, cz臋艣ci garderoby, r贸偶a艅ce, mena偶ki czy guziki od mundur贸w. Przedmioty nie podlega艂y wcze艣niej 偶adnym pracom konserwatorskim, co tym bardziej podkre艣la ich autentyczno艣膰. Przyt艂aczaj膮ca ilo艣膰 pami膮tek wyra偶a tragizm zbrodni i stawia pomordowanych w gronie m臋czennik贸w, kt贸rzy zgin臋li w imi臋 wy偶szych warto艣ci. Ich postawa godna jest na艣ladowania, podobnie jak 艣wi臋tych, kt贸rych doczesne szcz膮tki katolicy czcz膮 pod postaci膮 relikwii. Po latach przemilcze艅 i zak艂ama艅, nieme ofiary wreszcie zyskuj膮 nale偶ny im ho艂d i pami臋膰. Zastanawiaj膮ce jest jednak to, 偶e przedstawione w relikwiarzach przedmioty zawieraj膮 艣lady u偶ywania, a nawet krwi czy potu. Sk艂ania to do refleksji nad etycznym wymiarem eksponowania takich obiekt贸w. Czy przypadkiem muzealnicy, prze艣cigaj膮c si臋 w uczynieniu wystawy maksymalnie wiarygodn膮, nie posuwaj膮 si臋 zbyt daleko? Z drugiej za艣 strony, zwiedzaj膮cy, kt贸ry ogl膮da coraz bardziej realistyczne dowody zbrodni, traci wra偶liwo艣膰 i oboj臋tnieje na og贸lny przekaz.
Martyrologi臋 podkre艣la r贸wnie偶 przestrze艅 na zewn膮trz budynku. Wychodz膮c z ekspozycji zwiedzaj膮cy kierowany jest do w膮skiego, ciemnego tunelu, kt贸ry z jednej strony sk艂ania do refleksji nad ostatnimi chwilami 偶ycia pomordowanych, z drugiej mo偶e by膰 metafor膮 d艂ugiego przemilczania historii o Katyniu. Od tunelu do wyj艣cia na g艂贸wny plac mija si臋 jeszcze dwa niezwykle wymowne symboliczne upami臋tnienia. Pierwszym z nich jest Aleja Nieobecnych, na kt贸r膮 sk艂ada si臋 30 kamiennych klock贸w z wypisanymi zawodami ofiar, natomiast drugi element, czyli epitafium, to p艂yty z symbolami religijnymi (katolickim, prawos艂awnym, 偶ydowskim i islamskim) z wypisanymi nazwiskami zamordowanych. Oba miejsca pami臋ci maj膮 za zadanie przekona膰 zwiedzaj膮cego o ogromie i masowo艣ci zbrodni, kt贸ra dotkn臋艂a osoby z tak r贸偶norodnych 艣rodowisk i przynale偶膮cych do odmiennych wyzna艅. Wydaje mi si臋, 偶e to te偶 pr贸ba polemiki z wyrokiem Europejskiego Trybuna艂u Praw Cz艂owieka. Uzna艂 on, 偶e zbrodnia katy艅ska by艂a zbrodni膮 wojenn膮, ale nie przychyli艂 si臋 do stanowiska, 偶e by艂a to zbrodnia przeciwko ludzko艣ci. Powodem tej decyzji by艂 jednolity charakter grupy ofiar oraz ich zwi膮zek z wojskiem.
Muzeum porusza. Z pewno艣ci膮 wizyta w nim pozostanie na d艂ugo w pami臋ci, a tre艣膰 wystawy sk艂ania do refleksji. Szkoda tylko, 偶e nie zadbano o lepsz膮 promocj臋 tej plac贸wki. Jej strona internetowa jest kompletnie nieczytelna, trudno znale藕膰 informacje o dzia艂alno艣ci muzeum w mediach spo艂eczno艣ciowych, nie wychodzi te偶 ono za bardzo 鈥瀗a zewn膮trz鈥. Mimo to warto podczas spacer贸w po 呕oliborzu odwiedzi膰 to ma艂e i ciche miejsce pami臋ci. Jest ono wa偶nym g艂osem dla naszej 艣wiadomo艣ci historycznej, a tak偶e ujmuj膮cym 艣wiadectwem tego, jak siln膮 moc ma pami臋膰 zbiorowa.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij