fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Kultura hurt ÔÇô detal

Relacja sztuki i otaczaj─ůcego j─ů ┼Ťwiata nigdy nie b─Ödzie jednokierunkowa. To nieko┼äcz─ůce si─Ö zmaganie mi─Ödzy maj─ůcymi co┼Ť do wyra┼╝enia artystami a rozmaitymi si┼éami, kt├│re wykorzystuj─ů sztuk─Ö do w┼éasnych interes├│w, cz─Östo w wyj─ůtkowo cyniczny spos├│b.
Kultura hurt ÔÇô detal
ilustr.: Arina Bo┼╝ok

W 2016 roku wydawnictwo komiksowe DC Comics ÔÇô publikuj─ůce mi─Ödzy innymi komiksowe serie o Batmanie, Supermanie, Wonder Woman oraz Lidze Sprawiedliwo┼Ťci ÔÇô zapowiedzia┼éo stworzenie kilku serii oraz miniserii komiks├│w adaptuj─ůcych klasyczne kresk├│wki nieistniej─ůcego ju┼╝ studia animacji Hanna-Barbera znanego z takich produkcji jak Scooby-Doo i Flinstonowie.

Nie dlatego, ┼╝e kto┼Ť bardzo chcia┼é do takiego eksperymentu doprowadzi─ç albo ┼╝e istnia┼éo jakie┼Ť zapotrzebowanie na t─Ö konkretn─ů ÔÇô cokolwiek niecodzienn─ů ÔÇô synergi─Ö. Tak si─Ö po prostu z┼éo┼╝y┼éo, ┼╝e obie te w┼éasno┼Ťci intelektualne ÔÇô DC Comics i Hanna-Barbera ÔÇô od lat znajdowa┼éy si─Ö w posiadaniu korporacji Warner Bros. Entertainment, Inc., jednego z tych przera┼╝aj─ůco pot─Ö┼╝nych moloch├│w medialnych powoli po┼╝eraj─ůcych wszystko wok├│┼é siebie na podobie┼ästwo lewiatana zasysaj─ůcego morsk─ů drobnic─Ö. Pewnego dnia kto┼Ť to dostrzeg┼é i ÔÇô najpewniej po przeprowadzeniu jakich┼Ť pobie┼╝nych bada┼ä rynku ÔÇô uzna┼é, ┼╝e tego typu eksperyment mo┼╝e by─ç dochodowy.

Tak oto narodzi┼éa si─Ö istniej─ůca przez kilka lat linia wydawnicza o nazwie Hanna-Barbera Beyond, w ramach kt├│rej DC Comics publikowa┼éo komiksy ┼Ťredniego i d┼éu┼╝szego metra┼╝u, zwykle bior─ůce na warsztat jak─ů┼Ť na wp├│┼é zapomnian─ů kresk├│wk─Ö Hanna-Barbera i umieszczaj─ůc─ů jej bohater├│w w mrocznym, dekonstruktywnym kontek┼Ťcie. W┼Ťr├│d nich takie jak ÔÇ×Scooby ApocalypseÔÇŁ (co by by┼éo, gdyby Scooby-Doo i sp├│┼éka przetrwali zombie apokalips─Ö?), ÔÇ×Wacky RacelandÔÇŁ (co by by┼éo, gdyby obsada Odlotowych Wy┼Ťcig├│w ┼╝y┼éa na postnuklearnym pustkowiu rodem z ÔÇ×Mad MaxaÔÇŁ?) czy ÔÇ×The FlinstonesÔÇŁ (co by by┼éo, gdyby Flinstonowie byli jadowit─ů satyr─ů polityczno-spo┼éeczn─ů na pierwsz─ů dekad─Ö XXI wieku?).

Bardzo wiele element├│w kultury masowej powstaje w taki w┼éa┼Ťnie spos├│b. Nie dlatego, ┼╝e ktokolwiek chcia┼é opowiedzie─ç tak─ů, a nie inn─ů histori─Ö albo ┼╝e istnia┼é oddolny ruch fan├│w domagaj─ůcych si─Ö powrotu jakich┼Ť konkretnych bohater├│w lub kontynuacji danej opowie┼Ťci. Powstaj─ů dlatego, ┼╝e brand uznany zosta┼é za dostatecznie rozpoznawalny i stosunkowo niewielkim nak┼éadem si┼é oraz koszt├│w mo┼╝na by┼éo wyci─ůgn─ů─ç z niego jeszcze odrobin─Ö pieni─Ödzy.

Multimedialne franczyzy pokroju Gwiezdnych Wojen, Doctora Who czy kinowego Uniwersum Marvela opanowa┼éy t─Ö sztuk─Ö do perfekcji. Ka┼╝da posta─ç jest czyj─ů┼Ť ulubion─ů, ka┼╝da mikrofranczyza ma swoich fan├│w, wi─Öc umiej─Ötne szacowanie popularno┼Ťci ka┼╝dej z nich oraz regularne wypuszczanie odpowiednio skalibrowanego kontentu jest w stanie podkr─Öci─ç zyski.

Hanna-Barbera Beyond nie jest tu wyj─ůtkiem. Co┼Ť bardzo podobnego niedawno robi┼é zreszt─ů Disney, zlecaj─ůc wydawnictwu Marvel pr├│b─Ö rewitalizacji komiks├│w innej, wykupionej wcze┼Ťniej oficyny wydawniczej CrossGen (nie wysz┼éo), przerobienie niekt├│rych atrakcji z Disneylandu na komiksowe fabu┼éy (wysz┼éo ┼Ťrednio), a ostatnio adaptowanie w┼éasno┼Ťci intelektualnych nabytych razem ze studiem 20th Century Studios, takich jak Obcy, Predator i Planeta Ma┼ép (na razie wychodzi). Prawie nigdy nie s─ů to dobre rzeczy ÔÇô wi─Ökszo┼Ť─ç z nich od pocz─ůtku planowana jest na zaledwie kilka zeszyt├│w prezentuj─ůcych zamkni─Öt─ů histori─Ö, kt├│ra sko┼äczy si─Ö szybciej ni┼╝ uwaga skromnej grupy czytelniczej sk┼éonnej p┼éaci─ç za taki wytw├│r ÔÇô a tworzeniem tego typu popkulturowego zanieczyszczenia zajmuj─ů si─Ö na og├│┼é scenarzy┼Ťci i rysownicy, kt├│rzy akurat nie maj─ů niczego wa┼╝niejszego do roboty. Ale te┼╝ nie musz─ů by─ç to dobre rzeczy. Musz─ů przyku─ç zainteresowanie potencjalnych odbiorc├│w i utrzyma─ç je przez kilka miesi─Öcy.

Po┼╝ar za kulisami

Paradoksalnie taka sytuacja pod pewnymi wzgl─Ödami mo┼╝e by─ç korzystna. Niski presti┼╝ tego typu wyrob├│w komiksowych wi─ů┼╝e si─Ö z brakiem jakich┼Ť wyj─ůtkowo restrykcyjnych obostrze┼ä ze strony zespo┼éu redakcyjnego. Nie mo┼╝na trwale u┼Ťmierci─ç ani powa┼╝nie okaleczy─ç Spider-Mana na kartach jego komiksowej serii ÔÇô jest zbyt dochodow─ů postaci─ů, by wydawnictwo Marvel na to pozwoli┼éo. Nikt jednak nie przejmie si─Ö specjalnie tym, co stanie si─Ö z bohaterem tej albo innej kresk├│wki sprzed siedemdziesi─Öciu lat, o kt├│rej prawie nikt ju┼╝ nie pami─Öta, a kt├│ra przez rozmaite zawirowania licencyjne mo┼╝e z dnia na dzie┼ä przej┼Ť─ç w inne r─Öce, wi─Öc wyprodukowany o niej materia┼é za kilka lat mo┼╝e by─ç nawet niemo┼╝liwy do sprzedania ÔÇô o ile w og├│le ktokolwiek b─Ödzie chcia┼é go kupi─ç. A to daje tw├│rcom takich komiks├│w do┼Ť─ç du┼╝─ů swobod─Ö artystyczn─ů ÔÇô skoro nikogo specjalnie nie obchodzi, co si─Ö z nimi robi, mo┼╝na zrobi─ç z nimi w┼éa┼Ťciwie cokolwiek.

Ameryka┼äski scenarzysta komiksowy Mark Russell postanowi┼é skorzysta─ç z tej swobody, a przy okazji najwyra┼║niej sprawdzi─ç, jak daleko mo┼╝e si─Ö w tym korzystaniu posun─ů─ç, dop├│ki kto┼Ť go nie powstrzyma. Tak powsta┼é ÔÇ×Exit Stage Left: The Snagglepuss ChroniclesÔÇŁ, sze┼Ťciozeszytowy komiks adaptuj─ůcy stosunkowo zapomniany serial animowany ze stajni Hanna-Barbera. W kresk├│wkowym pierwowzorze tytu┼éowy Snagglepuss by┼é wyra┼╝aj─ůc─ů si─Ö w zmanierowany spos├│b r├│┼╝ow─ů pum─ů nosz─ůc─ů wykwinty ko┼énierzyk i bez przerwy pakuj─ůc─ů si─Ö w k┼éopoty oraz bezskutecznie staraj─ůc─ů si─Ö poprawi─ç sw├│j mizerny stan ekonomiczny. Istnia┼éo milion leniwych sposob├│w na stworzenie mrocznej, pokr─Öconej wersji tej narracji, kt├│ra by┼éaby atrakcyjna dla koneser├│w przyg├│d Batmana czy Zielonej Latarni.

Ale, poniewa┼╝ nikt nie patrzy┼é, Russell napisa┼é zamiast tego postironiczny komiks z otwartymi, bezpo┼Ťrednimi odwo┼éaniami do intelektualnego dorobku Sorena Kierkegaarda i Fryderyka Nietzschego, w kt├│rym Snagglepuss (ewidentnie wzorowany na Tennessee Williamsie) jest uznanym broadwayowskim dramaturgiem ┼╝yj─ůcym w Stanach epoki makkartyzmu i ci─ůganym po s─ůdach z powodu nieameryka┼äskiego stylu ┼╝ycia (czyt. homoseksualno┼Ťci) oraz podejrze┼ä o sympatie komunistyczne. Komiks stanowi po┼é─ůczenie jadowitego komentarza spo┼éecznego z dramatem rodzinnym oraz ukazaniem rodz─ůcego si─Ö w b├│lach ameryka┼äskiego ruchu LGBT+. Wszystko to w pakiecie ze zobrazowaniem zamieszek w Stonewall w narracyjnym tle oraz w konwencji narzucaj─ůcej nieodparte skojarzenia z serialem animowanym ÔÇ×BoJack HorsemanÔÇŁ.

W prologu do ÔÇ×Exit Stage Left: The Snagglepuss ChroniclesÔÇŁ g┼é├│wny bohater zaczepiony zostaje przez pieska Augiego, innego zapominanego bohatera kresk├│wek Hanna-Barbera, a w tej wersji ÔÇô m┼éodego, aspiruj─ůcego pisarza, kt├│ry bardzo chce p├│j┼Ť─ç w ┼Ťlady Snagglepussa i tworzy─ç sztuk─Ö, kt├│ra b─Ödzie porusza┼éa serca i przemawia┼éa do umys┼é├│w. Sztuk─Ö, kt├│ra b─Ödzie zmienia┼éa ┼Ťwiat!

S┼éysz─ůc to, Snagglepuss bierze m┼éodzie┼äca na stron─Ö i opowiada mu histori─Ö ze swojej przesz┼éo┼Ťci, gdy jako m┼éody kociak pracowa┼é w podrz─Ödnym teatrze wystawiaj─ůcym lekkie komedyjki i farsy ku uciesze gawiedzi, kt├│rej nie trzeba by┼éo wiele, by zdrowo zarechota─ç i cho─ç na moment utopi─ç w tym rechocie troski ┼╝ycia codziennego. Pewnego dnia kto┼Ť za kulisami zapr├│szy┼é ogie┼ä w trakcie przedstawienia. Gdy dyrektor spanikowa┼é i da┼é nog─Ö tylnym wyj┼Ťciem, m┼éodziutki Snagglepuss, wci─ů┼╝ przebrany w kostium klauna, wypad┼é na scen─Ö, krzycz─ůc do publiczno┼Ťci: ÔÇ×OGIE┼â! PALI SI─ś!ÔÇŁ. Publiczno┼Ť─ç uzna┼éa to jednak za element przedstawienia i zamiast pospiesznie opu┼Ťci─ç budynek ÔÇô gruchn─Ö┼éa gromkim ┼Ťmiechem.

ÔÇ×┼Üwiat stoi w ogniu, m┼éodzie┼äczeÔÇŁ podsumowa┼é t─Ö histori─Ö Snagglepuss. ÔÇ×W┼éa┼Ťciwym jest, by┼Ťmy, jako pisarze, ostrzegali przed tym ludzi. Pami─Ötaj jednak, by m├│wi─ůc ┼Ťwiatu prawd─Ö, nie ok┼éamywa─ç przy tym samego siebie. Pisz, co chcesz. G┼éo┼Ť prawd─Ö. Nie wyobra┼╝aj sobie jednak, ┼╝e cokolwiek tym zmieniasz. Bo ludzie chc─ů tylko dobrze si─Ö bawi─çÔÇŁ.

Zar├│wno Snagglepuss, jak i Mark Russell doskonale zdaj─ů sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e krzyczenie ÔÇ×PALI SI─ś!ÔÇŁ do publiczno┼Ťci, kt├│ra po prostu pragnie chwili niezobowi─ůzuj─ůcej rozrywki, nie ma wi─Ökszego sensu. Nikt nie we┼║mie ci─Ö na powa┼╝nie, a nawet je┼Ťli ÔÇô to i tak wi─Öksz─ů uwag─Ö przykuje tw├│j ┼Ťmiesznie ┼éami─ůcy si─Ö g┼éos i kostium klauna ni┼╝ twoje ostrze┼╝enia. Wi─Öc jasne, krzycz, ostrzegaj, czy┼ä wszystko, co w twojej mocy, by ponie┼Ť─ç swoje przes┼éanie jak najdalej. Ale pami─Ötaj, ┼╝e to nie dla niego ludzie przychodz─ů na ciebie popatrze─ç. Wi─Öc przede wszystkim zadbaj o to, by tw├│j g┼éos ┼éama┼é si─Ö wystarczaj─ůco zabawnie, a tw├│j kostium klauna by┼é dostatecznie barwny.

ilustr.: Arina Bo┼╝ok

Antykapitalistyczny kapitalizm

Angielski filozof i teoretyk kultury Mark Fisher w swoim ÔÇ×Realizmie KapitalistycznymÔÇŁ okre┼Ťli┼é relacj─Ö sztuki i kapitalizmu jako ÔÇ×zmagania mi─Ödzy detournement a rekuperacj─ůÔÇŁ. Detournement to nazwa praktyki zaproponowanej przez sytuacjonist├│w ÔÇô dwudziestowieczny francuski ruch artystyczno-polityczny. Polega ona na przejmowaniu wytworzonych przez kapitalizm rozpoznawalnych znak├│w i symboli i transformowaniu ich w sztuk─Ö zmieniaj─ůc─ů ich wyd┼║wi─Ök na antykapitalistyczny albo w inny spos├│b neguj─ůcy jego oryginaln─ů wymow─Ö.

Przyk┼éad├│w tego typu zabieg├│w jest wiele. Jednym z najbardziej aktualnych i rozpoznawalnych jest prawdopodobnie przedzierzgni─Öcie postaci Mei z gry ÔÇ×OverwatchÔÇŁ w symbol protest├│w mieszka┼äc├│w i mieszkanek Hong Kongu w 2019 roku. Producent ÔÇ×OverwatchÔÇŁ ÔÇô Blizzard Entertainment ÔÇô mia┼é bardzo dobre uk┼éady z autorytarnym rz─ůdem Chin i bardzo chcia┼é w├│wczas te dobre uk┼éady zachowa─ç, by nie mie─ç problem├│w ze sprzeda┼╝─ů swoich produkcji na lukratywnym chi┼äskim rynku. Dlatego gdy Ng Wai ÔÇ×blitzchungÔÇŁ Chung, jeden z zawodowych graczy w ÔÇ×HearthstoneÔÇŁ, inn─ů gr─Ö Blizzarda, publicznie wyrazi┼é poparcie dla prodemokratycznych demonstracji w Hong Kongu, w trakcie wywiadu wykrzykuj─ůc popularny w├│wczas slogan ÔÇ×Wyzwoli─ç Hong Kong! Rewolucja naszych czas├│w!ÔÇŁ, Blizzard w rozczarowuj─ůcy, ale te┼╝ przewidywalny spos├│b podkuli┼é ogon i potulnie zawiesi┼é Chunga w rozgrywkach.

Ten wyj─ůtkowo wyrazisty przejaw korporacyjnego braku kr─Ögos┼éupa moralnego wzbudzi┼é ca┼ékowicie zrozumia┼éy gniew sporej cz─Ö┼Ťci fan├│w gier Blizzarda. W ramach reakcji na t─Ö decyzj─Ö postanowili oni uczyni─ç z Mei ÔÇô jednej z g┼é├│wnych bohaterek najpopularniejszej gry tego producenta, ÔÇ×OverwatchÔÇŁ, kt├│ra w narracyjnej przestrzeni tej gry jest obywatelk─ů Chin ÔÇô symbol protest├│w w Hong Kongu, tworz─ůc grafiki, memy i ilustracje przedstawiaj─ůce Mei demonstruj─ůc─ů rami─Ö w rami─Ö z mieszka┼äcami stolicy Chin i wykrzykuj─ůc─ů prodemokratyczne has┼éa. Popularno┼Ť─ç gry ÔÇ×OverwatchÔÇŁ sprawia, ┼╝e jej bohaterowie ÔÇô w tym Mei ÔÇô s─ů rozpoznawalnymi ikonami. T─Ö popularno┼Ť─ç, zbudowan─ů id─ůc─ů w setki tysi─Öcy dolar├│w kampani─ů marketingow─ů promuj─ůc─ů gr─Ö, mo┼╝na zatem umiej─Ötnie przechwyci─ç i wykorzysta─ç, by uderzy─ç w wielkie korporacje ich w┼éasn─ů broni─ů, jednocze┼Ťnie krzy┼╝uj─ůc im szyki (fani Blizzarda rozpowszechniaj─ůcy memy z protestuj─ůc─ů Mei otwarcie przyznawali, ┼╝e chodzi im o doprowadzenie do sytuacji, w kt├│rej rz─ůd Chin zablokuje sprzeda┼╝ gry). Jest to zatem idealny przyk┼éad Detournement.

Rekuperacja jest natomiast procesem odwrotnym. Sytuacj─ů, w kt├│rej to kapitalizm przejmuje antykapitalistyczne has┼éa, po czym w mniej lub bardziej ostentacyjny spos├│b rozbraja je z ich rewolucyjnego potencja┼éu, wyg┼éadza i komercjalizuje, zarabiaj─ůc na ich popularno┼Ťci i wyrazisto┼Ťci. Prawdopodobnie najlepszym przyk┼éadem rekuperacji s─ů masowo produkowane koszulki z ikonicznym wizerunkiem komunistycznego rewolucjonisty Ernesto Che Guevary, kt├│ry z czasem sta┼é si─Ö popularnym ÔÇô a przez to niesamowicie dochodowym ÔÇô symbolem oporu przeciwko establishmentowi. Czemu wi─Öc establishment nie mia┼éby na tym skorzysta─ç? W ten spos├│b manifestacja sprzeciwu wobec dominuj─ůcych si┼é jedynie te dominuj─ůce si┼éy wzmacnia.

Momentami rekuperacja przyjmuje wyj─ůtkowo cyniczne formy. Brytyjski serial telewizyjny ÔÇ×Black MirrorÔÇŁ, znany z krytykowania tego, w jaki spos├│b media spo┼éeczno┼Ťciowe oraz nowe technologie wp┼éywaj─ů ÔÇô czasami pozytywnie, cz─Ö┼Ťciej jednak negatywnie ÔÇô na relacje spo┼éeczne, powr├│ci┼é w tym roku z nowym sezonem. Tematem przewodnim kilku odcink├│w by┼é tym razem Netflix czy te┼╝ raczej jego fikcyjny ekwiwalent, Streamberry. Serial bierze na warsztat i bezlito┼Ťnie krytykuje takie zjawiska jak kontent produkowany pod dyktando danych maszynowo zbieranych od cz─Östo nie┼Ťwiadomych tego procederu widz├│w czy eksploatacja realnych tragedii poprzez produkcj─Ö opartych na faktach seriali z gatunku true crime.

Problem polega jednak na tym, ┼╝e od kilku lat ÔÇ×Black MirrorÔÇŁ jest produkowany i dystrybuowany przez Netfliksa. Jak─ůkolwiek krytyk─Ö wymierzy w t─Ö platform─Ö streamingow─ů Charlie Brooker, showrunner serialu, Netflix na tej krytyce zarobi.

Relacja sztuki i otaczaj─ůcego j─ů ┼Ťwiata nie jest, nigdy nie by┼éa i nigdy nie b─Ödzie jednokierunkowa. Mo┼╝na j─ů opisa─ç raczej jako proces, kt├│ry ÔÇô jak s┼éusznie zauwa┼╝y┼é Fisher ÔÇô jest nieko┼äcz─ůcym si─Ö zmaganiem mi─Ödzy maj─ůcymi co┼Ť do wyra┼╝enia artystami a rozmaitymi si┼éami ÔÇô kapitalistycznymi, politycznymi, ideologicznymi ÔÇô kt├│re wykorzystuj─ů sztuk─Ö do w┼éasnych partykularnych interes├│w, cz─Östo w wyj─ůtkowo cyniczny spos├│b. Sama zawarto┼Ť─ç sztuki staje si─Ö irrelewantna, bo w taki albo inny spos├│b podleg┼éa jest establishmentowi.

Popkulturowy dylemat kury i jajka

Pytanie o to, czy sztuka jest w stanie zmienia─ç otaczaj─ůc─ů nas rzeczywisto┼Ť─ç w jakikolwiek znacz─ůcy spos├│b, jest tak niekonkretne, ┼╝e bez zarysowania wyra┼║nych ram potencjalna odpowied┼║ tak czy inaczej rozp┼éynie si─Ö w czystej abstrakcji. Bo co w┼éa┼Ťciwie uznamy za ÔÇ×zmienianie ┼ŤwiataÔÇŁ? Wp┼éywanie na wybory parlamentarne? Transformacj─Ö norm spo┼éecznych? Edukacj─Ö? Ka┼╝da z tych zmiennych sama w sobie jest dostatecznie skomplikowana, a pr├│ba oszacowania, czy jaki┼Ť tekst kultury jest w stanie pchn─ů─ç swoich odbiorc├│w w tym czy innym kierunku na tyle mocno, by spowodowa┼éo to reakcj─Ö ┼éa┼äcuchow─ů i doprowadzi┼éo do znacz─ůcej zmiany spo┼éecznej, jest w zasadzie niemo┼╝liwa.

Jednym z cz─Östo przywo┼éywanych przyk┼éad├│w takiego procesu jest serial ÔÇ×24 godzinyÔÇŁ, popularny w pierwszej dekadzie XXI wieku thriller sensacyjny, kt├│ry ka┼╝dego tygodnia gromadzi┼é przed telewizorami miliony Amerykan├│w. Jednym z bohater├│w serialu by┼é David Palmer, fikcyjny prezydent Stan├│w Zjednoczonych Ameryki P├│┼énocnej, grany przez czarnego aktora Dennisa Haysberta. Popularno┼Ť─ç serialu, jak i samej postaci, wskazywana by┼éa przez komentator├│w politycznych i krytyk├│w kultury ÔÇô oraz, skoro ju┼╝ o tym mowa, przez samego Haysberta ÔÇô jako jeden z czynnik├│w, kt├│re pomog┼éy Barackowi Obamie zwyci─Ö┼╝y─ç w wy┼Ťcigu o prezydencki fotel w 2008. Logika tego rozumowania prezentuje si─Ö w nast─Öpuj─ůcy spos├│b: Amerykanie tak bardzo oswoili si─Ö dzi─Öki ÔÇ×24 godzinomÔÇŁ z ide─ů czarnego prezydenta USA, ┼╝e byli sk┼éonni zag┼éosowa─ç na Obam─Ö.

Czy naprawd─Ö popularno┼Ť─ç ÔÇ×24 godzinÔÇŁ oraz postaci Davida Palmera wywar┼éa a┼╝ tak znacz─ůcy wp┼éyw na polityk─Ö USA? ┼╗eby zyska─ç odpowied┼║, musieliby┼Ťmy wynale┼║─ç maszyn─Ö do podr├│┼╝owania mi─Ödzy alternatywnymi rzeczywisto┼Ťciami, odnale┼║─ç uniwersum, w kt├│rym wszystko potoczy┼éo si─Ö dok┼éadnie tak samo jak w naszym, z wyj─ůtkiem powstania serialu ÔÇ×24 godzinyÔÇŁ, oraz sprawdzi─ç, czy Obama wygra┼é r├│wnie┼╝ i w tym ┼Ťwiecie.

R├│wnie dobrze mo┼╝na postawi─ç tez─Ö, ┼╝e w 2001 roku, gdy serial ÔÇ×24 godzinyÔÇŁ mia┼é swoj─ů premier─Ö, stosunek do czarnej mniejszo┼Ťci w USA by┼é ju┼╝ na tyle neutralny, i┼╝ producenci czuli si─Ö komfortowo w obsadzeniu czarnego aktora w roli prezydenta, bez obaw, ┼╝e wywo┼éa to jakie┼Ť kontrowersje i w negatywny spos├│b wp┼éynie na ogl─ůdalno┼Ť─ç serialu. A zatem nie tyle stworzyli warunki, kt├│re pomog┼éy Barackowi Obamie wygra─ç wybory, ile wpisali si─Ö w trend spo┼éeczny, kt├│ry to zrobi┼é.

I zn├│w ÔÇô nie mamy najmniejszego poj─Öcia, jak by┼éo w istocie. To kulturowy odpowiednik dylematu kury i jajka. Mo┼╝liwe, ┼╝e sztuka jest wy┼é─ůcznie reakcj─ů na to, co si─Ö wok├│┼é nas dzieje, pozbawion─ů jakiegokolwiek znacz─ůcego wp┼éywu na otaczaj─ůc─ů nas rzeczywisto┼Ť─ç, pian─ů na fali przemian polityczno-spo┼éecznych, kt├│r─ů to fal─Ö wzbudzaj─ů inne si┼éy. Mo┼╝liwe te┼╝ jednak, ┼╝e sztuka w istocie ma realny, rzeczywisty wp┼éyw na ┼Ťwiat, ┼╝e zmienia i formuje postawy i opinie os├│b z ni─ů obcuj─ůcych, a na tworz─ůcych j─ů artystach przynajmniej cz─Ö┼Ťciowo spoczywa ci─Ö┼╝ar odpowiedzialno┼Ťci za to, co si─Ö wok├│┼é nas dzieje.

Bo arty┼Ťci bardzo cz─Östo znajduj─ů si─Ö w krzy┼╝owym ogniu wojen kulturowych. Stawiane s─ů im okre┼Ťlone oczekiwania ÔÇô co do reprezentacji marginalizowanych mniejszo┼Ťci, poprawnego przedstawienia z┼éo┼╝onych problem├│w spo┼éecznych, poruszania aktualnych temat├│w, og├│lnego wyd┼║wi─Öku tworzonych przez nich tre┼Ťci, przes┼éania. Cz─Östo te┼╝ rozliczani s─ů przez publiczno┼Ť─ç z tych rzeczy, czasami ÔÇô szczeg├│lnie gdy w gr─Ö wchodz─ů media spo┼éeczno┼Ťciowe z ich tendencj─ů do generowania konflikt├│w i sp┼éycania dyskursu ÔÇô w wyj─ůtkowo brutalny spos├│b.

Pytanie brzmi jednak: czy takie rozliczanie, cho─çby i symboliczne, ma jakikolwiek sens? Bo je┼Ťli kultura jest wy┼é─ůcznie reakcj─ů na otaczaj─ůc─ů nas rzeczywisto┼Ť─ç, rodzajem emocjonalnej implozji, odreagowania, ventingu niemaj─ůcego ┼╝adnego rzeczywistego, transformatywnego wp┼éywu na ┼Ťwiat ÔÇô czemu czepia─ç si─Ö artyst├│w o to, co przekazuj─ů za pomoc─ů swojej tw├│rczo┼Ťci? Przecie┼╝ i tak nie ma to ┼╝adnego wp┼éywu na cokolwiek, mo┼╝e z ewentualnym wyj─ůtkiem indywidualnych odczu─ç i reakcji poszczeg├│lnych odbiorc├│w. Ale to ju┼╝ kwestia gust├│w, o kt├│rych ÔÇô jak g┼éosi s┼éynne powiedzenie ÔÇô si─Ö nie dyskutuje.

Na tym polega w┼éa┼Ťnie problem ÔÇô nie wiemy i nie jeste┼Ťmy w stanie sprawdzi─ç. Nie mamy poj─Öcia, czy efekt Scully ÔÇô wzrost liczby m┼éodych kobiet studiuj─ůcych nauki ┼Ťcis┼ée w Stanach Zjednoczonych lat 90. rzekomo zainspirowanych postaci─ů gran─ů przez Gillian Anderson w kultowym ju┼╝ dzi┼Ť serialu ÔÇ×Z Archiwum XÔÇŁ ÔÇô by┼é tym prze┼éomem, kt├│ry wp┼éyn─ů┼é na feminizacj─Ö kierunk├│w STEM. Mo┼╝e po prostu kilka odnotowanych dowod├│w anegdotycznych wytworzy┼éo tylko takie┬áz┼éudzenie, a efekt Scully by┼é w istocie rezultatem naturalnego procesu spo┼éecznego, kt├│rego ÔÇ×Z Archiwum XÔÇŁ by┼é jedynie drobnym elementem.

Kultura nie jest bowiem ani przyczyn─ů, ani skutkiem. Jest procesem. Wi─Öcej nawet ÔÇô elementem procesu, kt├│ry z braku lepszego okre┼Ťlenia mo┼╝emy nazwa─ç ÔÇ×rzeczywisto┼Ťci─ůÔÇŁ. Arty┼Ťci inspiruj─ů si─Ö otaczaj─ůc─ů ich rzeczywisto┼Ťci─ů, komentuj─ůc j─ů w swojej tw├│rczo┼Ťci. Mo┼╝e czasami, w wyj─ůtkowo sprzyjaj─ůcych okoliczno┼Ťciach, s─ů w stanie pchn─ů─ç ┼Ťwiat odrobin─Ö bardziej w kierunku, kt├│ry uznaj─ů za w┼éa┼Ťciwy ÔÇô ale nie ponosz─ů za efekt ca┼éej odpowiedzialno┼Ťci.

*

Augie, po wys┼éuchaniu anegdotki z ┼╝ycia Snagglepussa i zrozumieniu jej przes┼éania, prze┼╝ywa drobny kryzys, w┼éa┼Ťciwy chyba pocz─ůtkuj─ůcym artystom po raz pierwszy ┼Ťcieraj─ůcym si─Ö z bardziej do┼Ťwiadczonymi, cynicznymi i wypranymi z idealistycznych z┼éudze┼ä przedstawicielami swojej profesji. ÔÇ×Po co w takim razie w og├│le zawraca─ç sobie g┼éow─Ö pisaniem?ÔÇŁ pyta swojego idola, zafrasowany. ÔÇ×Jaki w tym sens?ÔÇŁ Snagglepuss ma na to nast─Öpuj─ůc─ů odpowied┼║: ÔÇ×Synu, w ┼╝yciu nie toczysz walk, bo spodziewasz si─Ö zwyci─Östwa. Toczysz je wy┼é─ůcznie dlatego, ┼╝e trzeba je stoczy─çÔÇŁ.

Mo┼╝e zatem Snagglepuss ma racj─Ö. By─ç mo┼╝e sztuka nie jest w stanie zmieni─ç otaczaj─ůcego nas ┼Ťwiata, ale mo┼╝na ÔÇô powinno si─Ö ÔÇô przecie┼╝ przynajmniej spr├│bowa─ç.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy ┼Ťrodowisko zaanga┼╝owane w walk─Ö z podzia┼éami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi─Öki Waszemu wsparciu!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś