Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Kryzys nier贸wno艣ci w wielu wymiarach

Gwa艂towny wstrz膮s, jakim jest pandemia, prowadzi cz臋sto do radykalnych postulat贸w ca艂kowitej reformy systemu spo艂eczno-gospodarczego. Wydaje si臋, 偶e dla zaradzenia obecnym i przysz艂ym nier贸wno艣ciom trzeba wykorzysta膰 dzia艂ania spoza dotychczasowego kanonu polityki gospodarczej.
Kryzys nier贸wno艣ci w wielu wymiarach
ilustr.: Aleksandra Herzyk

Jak w przypadku wi臋kszo艣ci kryzys贸w, biedni wyjd膮 z obecnego biedniejsi, a nier贸wno艣ci na 艣wiecie i wewn膮trz kraj贸w si臋 powi臋ksz膮. Ubo偶si nie tylko cz臋艣ciej trac膮 prac臋 i trudniej im j膮 odzyska膰, ale te偶, przez wykonywany przez siebie zaw贸d, s膮 bardziej nara偶eni na zaka偶enie koronawirusem. D艂u偶sza perspektywa r贸wnie偶 nie rysuje si臋 dla nich optymistycznie. Mniejsze zarobki to skromniejsze oszcz臋dno艣ci i ni偶sza emerytura; przerwy w pracy negatywnie wp艂ywaj膮 na rozw贸j kariery; brak mo偶liwo艣ci zapewnienia dzieciom odpowiednich warunk贸w do nauki zdalnej to gorsze szanse dla kolejnego pokolenia. Wreszcie, cz臋stsze zachorowania na COVID-19 to wi臋cej powik艂a艅 i d艂ugofalowych negatywnych skutk贸w zdrowotnych, wzmacniaj膮cych wszystkie wymienione powy偶ej ryzyka.

Bank 艢wiatowy, zajmuj膮cy si臋 problemem redukcji ub贸stwa na 艣wiecie, wskazuje, 偶e pandemia mo偶e zepchn膮膰 w skrajn膮 bied臋 mi臋dzy 88 a 115 mln ludzi. Rok 2020 b臋dzie pierwszym w tym stuleciu, w kt贸rym liczba os贸b 偶yj膮cych za mniej ni偶 1,9 dolara dziennie (abstrahuj膮c w tej chwili od tego, czy faktycznie za t膮 kwot臋 da si臋 godnie 偶y膰) zwi臋kszy si臋 o oko艂o 1,4% 艣wiatowej populacji. Prognozy wzrostu gospodarczego przygotowywane regularnie przez Mi臋dzynarodowy Fundusz Walutowy pokazuj膮, 偶e najbardziej poszkodowane z kryzysu wyjd膮 kraje Ameryki 艁aci艅skiej i Karaib贸w, Bliskiego Wschodu i Azji Centralnej oraz Afryki Subsaharyjskiej. W tych regionach w 2024 roku poziom produktu krajowego brutto na osob臋 wci膮偶 b臋dzie ni偶szy ni偶 w roku 2019. We wszystkich pozosta艂ych regionach 艣wiata 鈥 Unii Europejskiej i innych krajach rozwini臋tych 鈥 poziom dochodu sprzed kryzysu zostanie osi膮gni臋ty w 2022 lub 2023 roku (obliczenia w艂asne na bazie danych MFW 2019 i 2020).

Pogorszenie sytuacji w krajach ubo偶szych nie wynika przy tym jedynie z ni偶szego tempa wzrostu gospodarczego. Ci臋cia dotycz膮 te偶 chocia偶by pomocy rozwojowej, kt贸rej warto艣膰 jest zmniejszana przez kraje rozwini臋te, staj膮ce przed bardzo napi臋t膮 sytuacj膮 finans贸w publicznych.

Ub贸stwo edukacyjne

Innym wymiarem narastania globalnych nier贸wno艣ci jest sytuacja edukacyjna. Wiosn膮 na ca艂ym 艣wiecie oko艂o 1,6 mld dzieci zosta艂o w jakiej艣 formie odci臋tych od mo偶liwo艣ci uczenia si臋 w dotychczasowej formie. Wi臋kszo艣膰 rz膮d贸w, kt贸re podj臋艂y decyzj臋 o ca艂kowitym lub cz臋艣ciowym zamkni臋ciu szk贸艂, zaproponowa艂a rozwi膮zania w postaci nauki na odleg艂o艣膰. Jednak nie do艣膰, 偶e samo przeorganizowanie systemu w taki spos贸b, 偶eby efektywnie uczy膰 zdalnie, jest du偶ym wyzwaniem, to dodatkowo znaczny odsetek dzieci nie ma dost臋pu do infrastruktury odpowiedniej jako艣ci. Wed艂ug szacunk贸w UNICEF jedynie 33% dzieci na 艣wiecie ma w domach wystarczaj膮co dobry dost臋p do internetu. R贸偶nice mi臋dzy krajami i grupami kraj贸w s膮 tu ogromne. W pa艅stwach o wysokim dochodzie taki dost臋p do sieci ma a偶 mi臋dzy 74% a 97% dzieci. W krajach o niskim dochodzie 鈥 ju偶 tylko mi臋dzy 2% a 15%. Nawet je艣li wzi膮膰 poprawk臋 na zastosowan膮 przez UNICEF metodologi臋 czy trudno艣ci z zebraniem odpowiednich danych, wyniki te robi膮 wra偶enie. Upowszechnienie dost臋pu do edukacji jest jednym z najwa偶niejszych rozwi膮za艅 maj膮cych na celu wspieranie rozwoju w krajach globalnego Po艂udnia, tymczasem pandemia i zastosowane ograniczenia cofaj膮 pod tym wzgl臋dem 艣wiat o ca艂e lata.

Zamkni臋cie szk贸艂 doprowadzi do wzrostu nier贸wno艣ci nie tylko w krajach ubo偶szych, ale tak偶e w Polsce. Je艣li szko艂a jest miejscem, kt贸re daje (przynajmniej teoretyczne) szanse na wyr贸wnanie r贸偶nych warunk贸w startu i zniwelowanie r贸偶nego poziomu kapita艂u kulturowego wynoszonego z domu, to w trakcie pandemii to w艂a艣nie warunki domowe maj膮 znacznie wi臋ksze znaczenie. Z jednej strony, o mo偶liwo艣ci uczestniczenia w nauce zdalnej decyduj膮 mo偶liwo艣ci finansowe (potrzebny jest sprz臋t dla ka偶dego dziecka, a tak偶e odpowiedniej jako艣ci 艂膮cze internetowe oraz pomieszczenie do nauki), z drugiej, zwi臋kszone zaanga偶owanie rodzic贸w.聽 W Polsce nawet 37% uczni贸w musi dzieli膰 sprz臋t z rodze艅stwem, a 60% rodzic贸w po艣wi臋ca ponad 3 godziny dziennie na pomoc swoim dzieciom przy nauce (w tym w sprawach technicznych), przy czym dla 21% rodzic贸w jest to ponad 5 godzin dziennie! Taka organizacja zdalnej edukacji sprawia, 偶e cz臋艣膰 rodzic贸w decyduje si臋 na korzystanie z kruczk贸w prawnych umo偶liwiaj膮cych dzieciom chodzenie do szko艂y b膮d藕 te偶 decyduje si臋 na formalne przej艣cie w tryb nauczania domowego. Te rozwi膮zania dalej premiuj膮 uczni贸w z rodzin zamo偶nych (szko艂y niepubliczne zorganizuj膮 lekcje, szko艂y publiczne mog膮 poprzesta膰 na przechowaniu dziecka w 艣wietlicy) oraz tych, w kt贸rych jeden z rodzic贸w mo偶e po艣wi臋ci膰 si臋 organizacji nauczania w domu. Po drugiej stronie zosta艂y dzieci, kt贸re w czasie pandemii znikn臋艂y z systemu edukacji (problem dotyczy 48% szk贸艂) lub trafi艂y na nauczycieli, kt贸rzy r贸wnie偶 znikn臋li lub gorzej traktowali klasy z 鈥瀟rudnymi鈥 uczniami, nie przyk艂adaj膮c si臋 do przekazywania im wiedzy w stopniu r贸wnym klasom 鈥炁俛twiejszym鈥 (dane za: Buchner M., Wierzbicka M., 鈥濫dukacja zdalna w czasie pandemii鈥. Edycja II. Centrum Cyfrowe 2020).

Trzy wymiary nier贸wno艣ci na rynku pracy

Przechodz膮c dalej, to rynek pracy jest tym miejscem, w kt贸rym, oczywi艣cie poza sam膮 sytuacj膮 zdrowotn膮, kryzys przek艂ada si臋 na warunki 偶ycia ludzi w spos贸b najbardziej bezpo艣redni . Tu r贸wnie偶 narastaj膮 nier贸wno艣ci, w szczeg贸lno艣ci wewn膮trz kraj贸w, widoczne przynajmniej w trzech wymiarach.

Pierwszym jest zr贸偶nicowana sytuacja kobiet i m臋偶czyzn. Analiza zmian w stopie bezrobocia pokazuje, 偶e wzros艂a ona bardziej dla kobiet ni偶 dla m臋偶czyzn, szczeg贸lnie w takich krajach jak USA czy Kanada (dane za: 鈥濭-20 Report on Strong, Sustainable, Balanced and Inclusive Growth鈥, MFW, Listopad 2020). To kobiety s膮 cz臋艣ciej zatrudnione w zawodach wymagaj膮cych kontakt贸w bezpo艣rednich, a takie miejsca pracy najcz臋艣ciej znika艂y w czasie lockdownu i nie mog艂y by膰 wykonywane zdalnie (restauracje, hotele, opieka nad dzie膰mi, rozrywka). Jednocze艣nie powr贸t os贸b zatrudnionych w tych sektorach na rynek pracy b臋dzie trudniejszy i bardziej od艂o偶ony w czasie. Liczba og艂osze艅 o prac臋 w sektorach bardziej 鈥瀔obiecych鈥 (tj. z nadreprezentacj膮 kobiet) obni偶y艂a si臋 bardziej ni偶 w 鈥瀖臋skich鈥, a znacz膮ca r贸偶nica w tej statystyce utrzymuje si臋 przez ca艂y okres pandemii, a偶 do dzi艣. Co wi臋cej, kobiety cz臋艣ciej ni偶 m臋偶czy藕ni decyduj膮 si臋 na pozostanie w domu i zredukowanie godzin pracy lub rezygnacj臋 z niej, aby w wi臋kszym stopniu zaanga偶owa膰 si臋 chocia偶by w opiek臋 nad dzie膰mi, przymusowo zamkni臋tymi w domu z powodu zamkni臋cia szk贸艂. Co r贸wnie偶 istotne, sytuacja dla poszczeg贸lnych p艂ci jest inna w kryzysie pandemicznym ni偶 podczas ostatniego wielkiego kryzysu gospodarczego z lat 2007-2008, gdy utrata pracy w wi臋kszym stopniu dotyczy艂a m臋偶czyzn. Obecna sytuacja nie pozostaje bez wp艂ywu na sytuacj臋 finansow膮 kobiet r贸wnie偶 w d艂u偶szym okresie 鈥撀 poziom luki p艂acowej czy perspektyw臋 kariery i wysoko艣膰 zabezpieczenia emerytalnego.

Drugi wymiar narastaj膮cych nier贸wno艣ci wynika z silniejszego wp艂ywu zmian na rynku pracy na m艂odych, osoby o ni偶szych kwalifikacjach, mniej zarabiaj膮cych i ubo偶szych. Dodajmy, 偶e te charakterystyki cz臋sto si臋 zaz臋biaj膮, osoby m艂ode, rozpoczynaj膮ce karier臋 cz臋sto zarabiaj膮 ma艂o, s膮 zatrudniane na umowach niestandardowych (w polskim przypadku czasowych lub cywilnoprawnych), maj膮 te偶 ni偶sze umiej臋tno艣ci. Ale w przypadku pracownik贸w, kt贸rzy dopiero weszli na rynek pracy, skutki utraty zatrudnienia mog膮 by膰 odczuwalne przez ca艂y okres kariery, a tak偶e przek艂ada膰 si臋 na inne sfery 偶ycia. Niepewno艣膰, jak膮 rodzi obecna sytuacja, mo偶e wr臋cz sta膰 si臋 do艣wiadczeniem pokoleniowym, znajduj膮cym uj艣cie w formie r贸偶nego rodzaju i r贸偶nej skali niepokoj贸w spo艂ecznych 鈥 st膮d pojawiaj膮ce si臋 okre艣lenie 鈥瀔oronapokolenie鈥. W krajach Unii Europejskiej prawdopodobie艅stwo utraty pracy w drugim kwartale bie偶膮cego roku w艣r贸d os贸b do 24 roku 偶ycia wynosi艂o nawet 19% w Hiszpanii, 14% w Portugalii czy 12% we W艂oszech, a we wszystkich by艂o znacz膮co (ponaddwukrotnie, nie licz膮c Rumunii i Austrii) wy偶sze ni偶 艣rednie prawdopodobie艅stwo utraty pracy dla os贸b w wieku produkcyjnym (dane na podstawie Eurostatu). Co wi臋cej, warto zauwa偶y膰, 偶e kraje, w kt贸rych obecnie najwi臋cej m艂odych os贸b traci prac膮, s膮 tymi, w kt贸rych kryzys gospodarczy sprzed nieco ponad dekady r贸wnie偶 w najwi臋kszym stopniu uderzy艂 w m艂odych.

Podobne r贸偶nice do tych pomi臋dzy p艂ciami, zar贸wno je艣li chodzi o wzrost bezrobocia, jak i o perspektywy zatrudnienia mo偶na zaobserwowa膰 w stosunku do pracownik贸w o r贸偶nym poziomie umiej臋tno艣ci. Ci maj膮cy najwy偶sze wykszta艂cenie (czy te偶 najwy偶sze umiej臋tno艣ci) rzadziej byli dotkni臋ci bezrobociem na skutek lockdown贸w, mieli tak偶e najwi臋ksz膮 liczb臋 ofert pracy w sytuacji, gdy chcieli wr贸ci膰 na rynek. W niekt贸ry krajach, jak na przyk艂ad w Meksyku, bezrobocie w tej grupie wr臋cz spad艂o w drugim kwartale 2020 roku w por贸wnaniu do drugiego kwarta艂u 2019 roku (dane za: 鈥滸-20 Report鈥︹ dz. cyt.).

Wreszcie trzeci wymiar r贸偶nicuj膮cy sytuacj臋 na rynku pracy dotyczy tych, kt贸rzy mog膮 wykonywa膰 prac臋 zdalnie, i tych, kt贸rzy nie maj膮 takiej mo偶liwo艣ci. Ten wymiar nier贸wno艣ci dotyczy oczywi艣cie w najwi臋kszym stopniu r贸偶nic pomi臋dzy poszczeg贸lnymi zawodami. Jak pokazuj膮 dane GUS i PIE, w Polsce nieco ponad jedna czwarta pracownik贸w w trakcie pandemii korzysta艂a z pracy zdalnej (w pe艂nym lub cz臋艣ciowym wymiarze). OECD szacuje, 偶e dla kraj贸w rozwini臋tych nawet 40% miejsc pracy mo偶e dzia艂a膰 w tym trybie. W czasie pandemii taka mo偶liwo艣膰, po艂膮czona z odpowiednimi warunkami (analogicznymi do warunk贸w niezb臋dnych dla edukacji zdalnej), pozwala艂a nie tylko zachowa膰 prac臋, ale te偶 unikn膮膰 ryzyka zaka偶enia, hospitalizacji lub nawet 艣mierci. Pracownicy w przemy艣le lub us艂ugach wymagaj膮cych bezpo艣redniego kontaktu, a w czasie pandemii cz臋sto niezb臋dnych dla funkcjonowania ca艂ych spo艂eczno艣ci (jak sprzedawcy, kurierzy czy lekarze i piel臋gniarki) takiej mo偶liwo艣ci nie mieli. Warto przy tym zaznaczy膰, 偶e na przyk艂ad praca os贸b rozwo偶膮cych paczki czy dostarczaj膮cych jedzenie, cho膰 okaza艂a si臋 niezb臋dna dla pozostaj膮cych w domu, wykonywana jest bez formalnego zatrudnienia, a zatem bez ubezpieczenia czy prawa do zasi艂ku lub emerytury. Negatywna strona promowanej przez niekt贸rych geek economy zosta艂a wyostrzona w ostatnim czasie.

R贸偶nice w czasie pandemii doprowadzi艂y nie tylko do pogorszenia sytuacji finansowej i socjalnej os贸b ubo偶szych. Dramatycznie inna jest te偶 ich sytuacja zdrowotna. Jak pokazuj膮 dane z Nowego Jorku, liczba zachorowa艅 (na 100 tys. mieszka艅c贸w) by艂a w najubo偶szej grupie o po艂ow臋 wy偶sza ni偶 w grupie znajduj膮cej si臋 na granicy ub贸stwa. A liczba zgon贸w by艂a wy偶sza ponaddwukrotnie!

***

Kwestia nier贸wno艣ci jest obecna w dyskusji o dzia艂aniach rz膮d贸w w trakcie pandemii. Tak gwa艂towny wstrz膮s, jakim jest pandemia, prowadzi cz臋sto do radykalnych postulat贸w ca艂kowitej reformy systemu spo艂eczno-gospodarczego. O ile generalnie do tego typu skrajnych oczekiwa艅 nale偶y podchodzi膰 z ostro偶no艣ci膮, o tyle dla zaradzenia obecnym i przysz艂ym nier贸wno艣ciom trzeba wykorzysta膰 dzia艂ania spoza dotychczasowego kanonu polityki gospodarczej. St膮d pojawiaj膮ce si臋 i by膰 mo偶e bli偶sze realizacji ni偶 kiedykolwiek wcze艣niej postulaty wprowadzenia dochodu podstawowego b膮d藕 te偶 odd艂u偶enia kraj贸w Po艂udnia. Ca艂o艣ciowe skutki kryzysu i stopie艅, w jakim zmieni艂 on my艣lenie o gospodarce, b臋dziemy mogli oceni膰 dopiero z perspektywy lat, ale ju偶 dzi艣 warto zadba膰 o to, by problemem naszych dzieci nie by艂 radykalnie mniej r贸wny i sprawiedliwy 艣wiat.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij