Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Komuna warszawska 1944

Przedstawiamy fragmenty tekst贸w buduj膮cych lewicow膮 pami臋膰 powstania warszawskiego. Wst臋p, wyb贸r i opracowanie: Marta Tycner, Adam Tycner.

 

ilustr.: Andrzej D臋bowski

ilustr.: Andrzej D臋bowski

Op贸r partyzant贸w warszawskich wobec szanta偶u Moskwy nosi wyra藕ne pi臋tno proletariackie. Jako taki stanowi pierwszy etap na drodze do swobody dzia艂ania klas pracuj膮cych Europy i ca艂ego 艣wiata.

Powstanie warszawskie by艂o zrywem masowym, w ogromnej mierze robotniczym, a jego celem by艂o nie tylko wyzwolenie spod niemieckiej okupacji, ale r贸wnie偶 鈥 jak to uj膮艂 jeden z przewodnicz膮cych Rady Jedno艣ci Narodowej, czyli podziemnego parlamentu 鈥 stworzenie 鈥濻po艂ecznej Rzeczypospolitej Polskiej鈥. W przededniu wybuchu powstania p艂k. Jan Rzepecki, szef Biura Informacji i Propagandy AK, ostrzega艂 rz膮d w Londynie: je艣li w艂adze londy艅skiej Polski Podziemnej spr贸buj膮 zahamowa膰 鈥瀗ami臋tne d膮偶enie mas, kt贸rego nic zdusi膰 nie zdo艂a鈥 i nie wyst膮pi膮 z programem antykapitalistycznych reform spo艂ecznych, to 鈥瀌la niedo艂臋偶nych przyw贸dc贸w pozostanie pogarda lub nawet nienawi艣膰 i鈥 latarnia鈥.
Wsp贸艂czesna debata o powstaniu przez wiele lat toczy艂a si臋 pomi臋dzy prawic膮 a libera艂ami, a ostatnio zmonopolizowana zosta艂a przez praw膮 stron臋. Przedmiotem debat w tym ostatnim gronie si艂膮 rzeczy jest g艂贸wnie sprawa narodowa (kt贸ra zdaniem jednych mia艂a na powstaniu ucierpie膰, a wedle innych zyska膰) oraz to, czy decyzja o rozpocz臋ciu walk by艂a s艂uszna, czy mo偶e nieracjonalna. W takich dyskusjach zupe艂nie zagin臋艂a rzecz kluczowa i r贸wnie wa偶na: sprawa spo艂eczna. Prawicowa odpowied藕 na pytanie 鈥濷 jak膮 Polsk臋 walczyli powsta艅cy?鈥 brzmi 鈥濷 Polsk臋 woln膮 i niepodleg艂膮鈥. Jest to jednak odpowied藕 niepe艂na. Celem politycznym powstania by艂a r贸wnie偶 Polska w pe艂ni sprawiedliwa spo艂ecznie, wolna od wyzysku i, w przeciwie艅stwie do radzieckiego komunizmu, g艂臋boko demokratyczna
Jeste艣my tak oswojeni z coraz dalej przesuwaj膮c膮 si臋 w prawo opowie艣ci膮 o powstaniu, 偶e konfrontacja z niekt贸rymi 艣wiadectwami mo偶e si臋 okaza膰 szokuj膮ca. Oto Tadeusz B贸r-Komorowski domaga si臋 uspo艂ecznienia g艂贸wnych ga艂臋zi przemys艂u i przej臋cia wielkiej w艂asno艣ci rolnej bez odszkodowania. 1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17 ma si臋 odby膰 spotkanie ustanawiaj膮ce Warszawsk膮 Rad臋 Komitet贸w Fabrycznych. Podziemny polski parlament, przez ca艂e powstanie obraduj膮cy w stolicy, w sierpniu 1944 roku og艂asza reform臋 roln膮 oraz uspo艂ecznienie 艣rodk贸w produkcji jako podstaw臋 ustroju Polski po wojnie 鈥 i idzie w swoim manife艣cie o wiele dalej 鈥瀗a lewo鈥 ni偶 PKWN. Cz艂onek tego偶 parlamentu, Zygmunt Zaremba, pisze w Londynie pierwsz膮 bodaj ksi膮偶k臋 na temat powstania, opublikowan膮 jeszcze przed ko艅cem wojny, i nadaje jej angielski tytu艂, kt贸rego dos艂ownym polskim odpowiednikiem jest 鈥濳omuna warszawska鈥. Wszystko to brzmi dzi艣 jak historyczna fantazja, a jednak mia艂o miejsce.
Lewica w Polsce coraz 艣mielej si臋ga po histori臋, jednak powstanie warszawskie pozostaje wydarzeniem niemal przez ni膮 nietkni臋tym. Pami臋膰 ofiar cywilnych, historia pojedynczych oddzia艂贸w robotniczych i sformowanych przez lewicowe ugrupowania 鈥 to wszystko, co na razie trafi艂o do 艣wiadomo艣ci historycznej nowej lewicy. W du偶ej mierze wynika to z tego, 偶e obraz powstania kszta艂towany jest od dekad przez dalekie od lewicy 艣rodowiska i lewicowe opowie艣ci zwyczajnie nie s膮 ju偶 szerzej znane. Dlatego aby m贸c w og贸le rozpocz膮膰 dyskusj臋 o tym wydarzeniu jako cz臋艣ci pami臋ci lewicy, trzeba najpierw pozby膰 si臋 wielu warstw zapomnienia, przemilczenia i coraz to bardziej zniekszta艂conych opis贸w. St膮d te偶 decyzja, aby przedstawi膰 dzi艣 鈥 w rocznic臋 upadku powstania warszawskiego 鈥 lektur臋 do艣膰 nieoczywist膮: wyb贸r trzech tekst贸w na temat powstania, pisanych w trzech zupe艂nie r贸偶nych sytuacjach politycznych, w roku 1944, 1983 i 2016. Dwa nowsze powsta艂y jako opracowania historyk贸w, najstarszy za艣 jest 艣wiadectwem polityka PPS i wsp贸艂tw贸rcy powsta艅czych wydarze艅. Wszystkie pokazuj膮, 偶e wystarczy dos艂ownie par臋 ruch贸w, aby spod kurzu wyjrza艂a wyrazista lewicowa opowie艣膰.
Marta Tycner, Adam Tycner

1. Zygmunt Zaremba, Spo艂eczne oblicze Powstania, 1944/1945 (Tekst pierwotnie ukaza艂 si臋 3 wrze艣nia 1944 r. w PPS-owskim dzienniku 鈥濺obotnik鈥, wydawanym w powsta艅czej Warszawie. Nast臋pnie wszed艂 jako rozdzia艂 do ksi膮偶ki Zygmunta Zaremby 鈥濸owstanie Sierpniowe鈥 wydanej po angielsku pod tytu艂em 鈥濼he Warsaw Commune鈥).
Od czasu kl臋ski wrze艣niowej, w kt贸rej za艂ama艂 si臋 fizycznie i moralnie system sanacyjnej dyktatury, 偶ycie Polski wyra藕nie opar艂o si臋 o si艂y ludowe. Fundamentem, z kt贸rego wyros艂a nieugi臋ta walka narodu w czasie okupacji, tak na odcinku wojskowym, jak i cywilnym, by艂y PPS i Stronnictwo Ludowe. Zwi膮zek Walki Zbrojnej, powsta艂y w ko艅cu 1939 roku, przekszta艂cony p贸藕niej w Armi臋 Krajow膮, przyj膮艂 za podstaw臋 polityczn膮 sojusz robotniczo-ch艂opski. Krajowe Porozumienie Polityczne, b臋d膮ce w pierwszej fazie g艂贸wnym ogniskiem kierowniczym oporu polskiego i p贸藕niejsza Rada Jedno艣ci Narodowej, funkcjonuj膮ca jako parlament Polski Podziemnej, bazowa艂y przede wszystkim na si艂ach PPS i Stronnictwa Ludowego.
W wyniku zwrotu dziej贸w, ci臋偶ar walki i odpowiedzialno艣ci narodu przeszed艂 na masy ludowe i mimo oporu stawianego przez 偶ywio艂y wsteczne, przemiana ta znalaz艂a szeroki wyraz w wewn臋trznym 偶yciu Polski Podziemnej. By艂o ono przesi膮kni臋te na wskro艣 idea艂ami demokracji nie tylko politycznej, ale i spo艂ecznej. Deklaracja z dnia 15 sierpnia 1943 roku, og艂oszona przez Krajowe Porozumienie Polityczne, sta艂a si臋 konkretnym programem demokratycznym walcz膮cego w kraju i na emigracji pa艅stwa polskiego. Powstanie Warszawskie, b臋d膮ce szczytowym punktem walki narodu polskiego z przemoc膮 hitlerowsk膮 i zakusami na jego wolno艣膰 id膮cymi od Wschodu, tym w艂a艣nie idea艂om da艂o najszczytniejszy wyraz.
15 sierpnia 1944 roku, po dw贸ch tygodniach powstania, Rada Jedno艣ci Narodowej (obraduj膮ca podczas powstania w pe艂nym sk艂adzie przedstawicieli stronnictw i grup politycznych; by艂y w niej reprezentowane PPS, Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Narodowe, Stronnictwo Pracy, ka偶de po trzech reprezentant贸w oraz Zjednoczenie Demokratyczne, Ch艂opska Organizacja 鈥濺ac艂awice鈥 i organizacja 鈥濷jczyzna鈥, po jednym przedstawicielu) zwr贸ci艂a si臋 do narodu polskiego z manifestem, w kt贸rym czytamy:

Polska w tej wojnie walczy nie tylko o byt i niepodleg艂o艣膰, ale i o wy偶sze cele. W ramach Karty Atlantyckiej, okre艣laj膮cej cele wojenne narod贸w sprzymierzonych, Polska ma swoje w艂asne d膮偶enia i konieczno艣ci dziejowe. Zagro偶ona powtarzaj膮c膮 si臋 raz po raz agresj膮 imperializm贸w, Polska musi mie膰 zapewnione bezpiecze艅stwo i mo偶liwo艣膰 spokojnej pracy na wiele pokole艅. Polska chce si臋 rz膮dzi膰 wedle w艂asnych zasad i praw. Zasady te zosta艂y ju偶 og艂oszone w odezwie z dnia 26 lipca br. Stanowi膮 one gwarancj臋, 偶e ustr贸j przysz艂ej Rzeczypospolitej oparty b臋dzie o wolno艣膰 polityczn膮 i sprawiedliwo艣膰 spo艂eczn膮.
Podstawami ustroju Polski, jako Rzeczypospolitej demokratycznej, b臋d膮:
a) przysz艂a konstytucja, zapewniaj膮ca sprawne rz膮dy, zgodne z wol膮 ludu;
b) demokratyczna ordynacja wyborcza do cia艂 ustawodawczych i samorz膮dowych, daj膮ca wierne odzwierciedlenie opinii spo艂ecze艅stwa;
c) przebudowa ustroju rolnego przez parcelacj臋 przeznaczonych na ten cel posiad艂o艣ci niemieckich i obszar贸w ziemskich ponad 50 ha oraz kierowanie nadmiaru ludno艣ci rolnej do pracy w przemy艣le i rzemio艣le;
d) uspo艂ecznienie kluczowych ga艂臋zi przemys艂u;
e) wsp贸艂udzia艂 pracownik贸w i robotnik贸w w kierownictwie i kontroli produkcji przemys艂owej;
f) zagwarantowanie wszystkim obywatelom pracy i dostatecznych warunk贸w bytu;
g) sprawiedliwy podzia艂 dochod贸w spo艂ecznych;
h) upowszechnienie o艣wiaty i kultury.

Znajdujemy tu zarys programu rzetelnej demokracji, zmierzaj膮cej ku gruntownej przebudowie ustroju spo艂eczno-gospodarczego pa艅stwa. Dumny mo偶e by膰 polski ruch socjalistyczny, jego to bowiem zasady programowe znalaz艂y tu powszechn膮 aprobat臋! Rada Jedno艣ci Narodowej pod przewodnictwem Kazimierza Pu偶aka, sekretarza generalnego PPS, nie tylko przyj臋艂a ten program spo艂ecznej demokracji, ale korzystaj膮c z mo偶no艣ci zgromadzania si臋, przyst膮pi艂a natychmiast do obleczenia tych zasad w konkretne formy ustaw i rozporz膮dze艅. Praca przygotowawcza do tego celu by艂a wykonana w du偶ej mierze ju偶 dawniej, w kom贸rkach fachowych delegatury rz膮du, gdzie wszystkie wa偶niejsze zagadnienia by艂y dok艂adnie przepracowane w toku d艂ugich lat okupacji.
I chyba jedynym tego rodzaju wydarzeniem w dziejach by艂y posiedzenia Rady Jedno艣ci Narodowej, konspiracyjnego parlamentu reprezentuj膮cego nar贸d walcz膮cy o swe wyzwolenie w najtrudniejszych warunkach. Posiedzenia te odbywa艂y si臋 bardzo cz臋sto; w pierwszej fazie, do wrze艣nia, prawie codziennie. Lokale by艂y zmieniane w zale偶no艣ci od nasilenia ognia w danym punkcie miasta. Gdy pociski rozwali艂y dom, w kt贸rym obradowano, przenoszono si臋 do drugiego. Akompaniament piekielnego 艣wistu samolot贸w i wybuch贸w zrzucanych przez nie bomb, huk rw膮cych si臋 gdzie艣 obok pocisk贸w artyleryjskich, brz臋k resztek lec膮cych z okien szyb, stale towarzyszy艂y obradom. Chyba najd艂u偶ej s艂u偶y艂a za miejsce posiedze艅 niewielka kamieniczka przy ulicy Przeskok nr 2; os艂oni臋ta przez wi臋ksze domy, dawa艂a z艂udzenie bezpiecze艅stwa przynajmniej przed pociskami artyleryjskimi. Seria bomb, kt贸re Niemcy rzucili burz膮c t臋 w艂a艣nie kamienic臋 i przemieniaj膮c ca艂膮 dzielnic臋 w gruzy kaza艂a wyrzec si臋 鈥瀞ta艂ej siedziby鈥 rady. Tutaj mia艂y miejsce g艂贸wne akty ustawodawcze Rady Jedno艣ci Narodowej nadaj膮ce powstaniu oblicze nie tylko zrywu patriotycznego, ale i rewolucji spo艂ecznej.
Tutaj opracowano lwi膮 cz臋艣膰 dekret贸w, kt贸re z艂o偶y艂y si臋 na trzy zeszyty 鈥濪ziennika Ustaw鈥 i da艂y g艂贸wne zr臋by ustroju nowej Polski. Idea gruntownej reformy rolnej, stwarzaj膮cej zdrowe gospodarczo warsztaty ch艂opskiej pracy, przyoblek艂a si臋 w szaty ustawy, wyw艂aszczaj膮cej obszary rolne przewy偶szaj膮ce 50 ha powierzchni i stwarzaj膮cej pa艅stwowy zapas ziemi przeznaczonej na reform臋 roln膮. Wed艂ug tej ustawy, w艂a艣ciciele obj臋tych ni膮 obszar贸w tracili prawo rozporz膮dzania sw膮 ziemi膮, kt贸ra przechodzi艂a jednocze艣nie wraz z wszystkimi urz膮dzeniami rolnymi pod opiek臋 przewidzianych w ustawie powiatowych i gminnych komitet贸w reformy rolnej.
Idea uspo艂ecznienia produkcji wyrazi艂a si臋 w ustawie o radach zak艂adowych, maj膮cych realizowa膰 zasady demokracji w wewn臋trznym 偶yciu fabryk i kopal艅. Ustala艂a ona zasady praktycznego wprowadzania robotnik贸w do kierownictwa przedsi臋biorstw i do organ贸w kontroluj膮cych produkcj臋. By艂a ona pierwszym aktem opracowanego w konspiracji systemu reprezentacji robotniczej w nowym ustroju gospodarki rz膮dz膮cej si臋 planowo艣ci膮 spo艂eczn膮. W innej ustawie 鈥 o samorz膮dzie gminnym 鈥 uciele艣niona zosta艂a podstawowa zasada ludow艂adztwa. Ustala艂a ona zwo艂anie natychmiast po usuni臋ciu okupacji niemieckiej samorz膮du gminnego wybranego na podstawie najbardziej demokratycznej ordynacji wyborczej. Samorz膮d w koncepcji ustrojowej, opracowanej przez organa Polski Podziemnej, mia艂 stanowi膰 zasadniczy fundament odbudowanego pa艅stwa, chroni膮c je od wynaturze艅 biurokratycznych i jakichkolwiek zakus贸w dyktatorskich.
Te same tendencje budowania pa艅stwa, rzeczywi艣cie demokratycznego i zabezpieczonego przed dyktatur膮 i tendencjami zbyt daleko posuni臋tej centralizacji w艂adz, wyra偶a艂a r贸wnie偶 ustawa opracowana podczas powstania i opublikowana w 鈥濪zienniku Ustaw鈥, o Pa艅stwowym Korpusie Bezpiecze艅stwa. Rozwi膮zywa艂a ona dawn膮 policj臋 pa艅stwow膮, tworz膮c system organ贸w bezpiecze艅stwa o 艣ci艣le okre艣lonych kompetencjach, wykluczaj膮cych mo偶no艣膰 u偶ytkowania policji w duchu pa艅stwa policyjnego. Wi臋kszo艣膰 czynno艣ci nale偶膮cych dotychczas do policji zosta艂a przelana na stra偶 samorz膮dow膮 oddan膮 ca艂kowicie pod w艂adz臋 organ贸w samorz膮du terytorialnego.
Wymieniamy tylko te akty ustawodawcze, dokonane przez Rad臋 Jedno艣ci Narodowej w toku powstania, kt贸re s膮 najbardziej charakterystyczne dla oblicza Powstania Sierpniowego.
Nale偶y przy tym jeszcze raz podkre艣li膰, 偶e w tym samym duchu szczerej demokracji, d膮偶膮cej do gruntownej przebudowy politycznego i spo艂ecznego ustroju Polski, przygotowywane by艂o wiele innych ustaw i rozporz膮dze艅, jak np. o ubezpieczeniach spo艂ecznych czy wolno艣ci prasy, kt贸re zarysowywa艂y wyra藕nie cele, jakie przy艣wieca艂y Polsce w jej samodzielnym rozwoju.
Tendencje te zosta艂y po tym brutalnie przekre艣lone lub niedo艂臋偶nie przej臋te przez polityk臋 PKWN triumfuj膮cego przy pomocy obcych bagnet贸w nad spo艂ecze艅stwem polskim.
Mimo to jednak dorobek ideologiczny powstania, daj膮cy wyraz przemianom spo艂ecznym i nowym pogl膮dom, jakie utrwali艂y si臋 w 艂onie spo艂ecze艅stwa polskiego w toku walki z okupantem niemieckim, nic nie traci na swym znaczeniu. Stanowi ono nadal podstaw臋, na kt贸rej spo艂ecze艅stwo chce si臋 rozwija膰 i do kt贸rej wbrew swej woli musi si臋 nagina膰 nawet system rz膮d贸w narzuconych. Stanowi on r贸wnie偶 wyra藕ny probierz do oceny ka偶dego posuni臋cia maj膮cego kszta艂towa膰 nasze 偶ycie spo艂eczne i polityczne. Dzi臋ki temu dorobkowi zmiany ustrojowe, przeprowadzane obecnie przez rz膮d tymczasowy, mog膮 znale藕膰 i znajduj膮 s艂uszn膮 ocen臋 z punktu widzenia post臋pu spo艂ecznego i ideologii demokratycznej, dojrza艂ej w naszym spo艂ecze艅stwie. Przez to jedni nie mog膮 si臋 przystraja膰 w pi贸rka realizator贸w wielkich idei wypracowanych przez masy ludowe, z drugiej za艣 strony dorobek Powstania Warszawskiego k艂adzie pot臋偶n膮 zapor臋 tendencji 偶ywio艂贸w reakcyjnych, kt贸re pragn膮 powrotu czas贸w przedwrze艣niowych. Jednym i drugim Powstanie Sierpniowe, krystalizuj膮c ostatecznie oblicze nowej Polski, przeciwstawia jasny obraz organizacji i 偶ycia odrodzonego pa艅stwa polskiego bazuj膮cego na zasadach demokracji spo艂ecznej.
 
2. Tadeusz 艁epkowski, 鈥濵y艣li o historii Polski i Polak贸w鈥, Warszawa 1983 (ksi膮偶ka wydana przez opozycyjne, podziemne wydawnictwo CDN). Fragmenty rozdzia艂u 鈥濺ewolucje polskie鈥.
Polska u schy艂ku II wojny 艣wiatowej i po jej zako艅czeniu prze偶y艂a trzy rewolucje. Dwie pierwsze na艂o偶y艂y si臋 cz臋艣ciowo na siebie i zderzy艂y gwa艂townie na pocz膮tku omawianego okresu, trzecia wybuch艂a w 1980 roku.
(…) Zar贸wno marksi艣ci jak i nie-marksi艣ci dziel膮 zazwyczaj rewolucje na dwie wielkie rodziny: spo艂eczn膮 (klasow膮) i narodow膮 (niepodleg艂o艣ciow膮, nacjonalistyczn膮). (…) Wspomniane podzia艂y s膮, jak mniemam, niezwykle uproszczone i praktycznie rzecz bior膮c nie odpowiadaj膮 niezwykle bogatej i skomplikowanej rzeczywisto艣ci. Zw艂aszcza w XX w. trudno dostrzec rewolucje o 艂atwo definiowalnej bazie spo艂ecznej, o jednym g艂贸wnym celu, o jednej motywacji, czy to klasowej, czy te偶 narodowej.
Zderzenia dw贸ch rewolucji: 1944-1947
(…) Polska zosta艂a nie tylko okupowana przez obc膮 armi臋, jak wiele innych kraj贸w europejskich. Zosta艂a pozbawiona niepodleg艂o艣ci, poddana w 1939 roku podzia艂owi mi臋dzy s膮siad贸w, sterroryzowana dwiema okupacjami, a od 1941 roku jedn膮 鈥 niemieck膮. Nar贸d polski, spauperyzowany, zegalitaryzowany i sploretaryzowany, jak niewiele innych w Europie, uto偶sami艂 si臋 w znacznej mierze z ludem, z masami ludzi pracy. Jednocze艣nie pa艅stwo polskie dzia艂a艂o w ramach autorytarnej konstytucji [kwietniowej] kwestionowanej przed wojn膮 przez bardzo wielu i pod rz膮dami kontynuuj膮cymi – przynajmniej formalnie 鈥 przedwojenny legalizm. Wi臋kszo艣膰 spo艂ecze艅stwa pozosta艂a wierna bez zastrze偶e艅 wobec w艂adz RP, cho膰 jednocze艣nie nie chcia艂a powrotu przedwojennego systemu politycznego.
Rz膮d RP w Londynie, opieraj膮cy si臋 na konstytucji z 1935 roku, nie by艂 zwyk艂膮 kontynuacj膮 w艂adz naczelnych sprzed wojny. Jego polityczna baza uleg艂a zmianie przez wprowadzenie do kierownictwa pa艅stwowego, tak na emigracji, jak i w kraju, stronnictw pozostaj膮cych przez Wrze艣niem w opozycji. Prawda, 偶e by艂y to zar贸wno partie prawicowe (SN), jak i centrum (SP) i lewicowe (ludowcy i socjali艣ci). Obserwatorzy i badacze nastroj贸w panuj膮cych w kraju w latach 1943-1944 stwierdzaj膮 jednomy艣lnie, 偶e radykalizacja pogl膮d贸w zar贸wno inteligencji, jak i ch艂op贸w i robotnik贸w zasz艂a do艣膰 daleko. Mo偶na zaryzykowa膰 twierdzenie, 偶e gdyby w po艂owie 1944 roku mo偶na by艂o przeprowadzi膰 wolne i demokratyczne wybory, bezwzgl臋dn膮 wi臋kszo艣膰 uzyskaliby ludowcy i socjali艣ci. A jednak liczni ludzie o lewicowych pogl膮dach popierali sanacyjne pod wzgl臋dem politycznym kierownictwo Armii Krajowej. Czynili tak dlatego, 偶e AK by艂a zbrojnym ramieniem Polski niepodleg艂ej, pa艅stwa nie uznaj膮cego rozbioru kraju w 1939 roku. Tak jak rewolucyjno艣膰 narodowa w dobie rozbiorowej oznacza艂a walk臋 o restytucj臋 niezawis艂ego pa艅stwa w granicach z 1772 roku, tak w latach II wojny 艣wiatowej przez rewolucyjny patriotyzm prawie powszechnie rozumiano wierno艣膰 niepodleg艂o艣ci, a wi臋c pa艅stwu polskiemu w granicach z 1939 roku.
(…) W艂adze Polski Podziemnej wiedzia艂y dobrze o radykalizacji nastroj贸w spo艂ecznych i cho膰 orientowa艂y si臋 te偶 w antykomunistycznym nastawieniu znacznej wi臋kszo艣ci opinii publicznej, l臋ka艂y si臋 stopniowego wzrostu nastroj贸w proradzieckich i propeperowskich. Mimo to og艂oszona 15 marca 1944 roku przez krajow膮 Rad臋 Jedno艣ci Narodowej deklaracja 鈥濷 co walczy nar贸d polski鈥 nie by艂a li tylko taktycznym posuni臋ciem maj膮cym zneutralizowa膰 wp艂ywy PPR. Odzwierciedla艂a trafnie nastroje polityczne zar贸wno szerokich rzesz jak i elit. M贸wi艂a o odrodzonej Polsce jako o republice parlamentarnej (zak艂ada艂o to milcz膮co przysz艂膮 zmian臋 konstytucji z 1935 roku) i spo艂ecznej (reforma rolna, upa艅stwowienie wielkiego przemys艂u, planowanie gospodarcze). Takie reformy w przysz艂ej Odrodzonej Rzeczpospolitej mog艂y si臋 dokona膰 鈥瀙o polsku鈥 jedynie w niepodleg艂ym i demokratycznym pa艅stwie. Godzi si臋 podkre艣li膰, 偶e zw艂aszcza m艂oda inteligencja, ale r贸wnie偶 inne klasy i warstwy spo艂eczne, wpatrzona by艂a we wzory demokracji zachodnich. R贸wnie偶 偶o艂nierze Polskich Si艂 Zbrojnych na Zachodzie wro艣li w demokratyczne stosunki Zachodu. Trudno przypu艣ci膰, by pogodzili si臋 oni z anachronicznym, autorytarnym systemem OZONu z ko艅ca lat trzydziestych. Ho艂dowano zasadzie podstawowej dla ogromnej wi臋kszo艣ci spo艂ecze艅stwa: 鈥瀗ajpierw by膰, a p贸藕niej jak by膰鈥. Rewolucja narodowo- i spo艂eczno-wyzwole艅cza musia艂a by膰 przede wszystkim powstaniem narodowym, walk膮 o niepodleg艂o艣膰.
Rewolucj膮 narodowa i demokratyczn膮 by艂o Powstanie Waszawskie, a tak偶e pr贸by powsta艅cze podejmowane przez AK i ludno艣膰 cywiln膮 na wschodnich terenach RP. Przyjrzyjmy si臋 przede wszystkim Powstaniu Warszawskiemu. M贸wi si臋 cz臋sto, 偶e by艂o ono skierowane militarnie przeciw Niemcom, a politycznie przeciw ZSRR i PKWN. Oczywi艣cie, gdy偶 stanowi艂o rewolucj臋 narodow膮, niepodleg艂o艣ciow膮. Inaczej by膰 nie mog艂o. Czy stanowi艂o te偶, jak Powstanie Listopadowe, rewolucj臋 konserwatywn膮? Trudno na to pytanie odpowiedzie膰, gdy偶 trwa艂o kr贸tko i przegra艂o. Wiadomo jednak, i偶 偶ycie polityczne w euforycznie patriotycznej, powsta艅czej Warszawie by艂o bujne, swobodne, demokratyczne, pluralistyczne. Ukazywa艂a si臋 prasa najr贸偶niejszych kierunk贸w politycznych do komunistycznej w艂膮cznie. Przy ca艂ej niech臋ci i nieufno艣ci wobec PPR i ograniczeniach stosowanych przez AL i og贸lniej zwolennik贸w PKWN, wolno艣膰 polityczna w powsta艅czej warszawie kontrastowa艂a z jej brakiem w 鈥瀢yzwolonym鈥 Lublinie. Rewolucja sierpniowa, nie maj膮ca 偶adnych szans na zwyci臋stwo, ograniczy艂a si臋 w praktyce do Warszawy. Upad艂a pod ciosami Niemc贸w, opuszczona przez bezsilny Zach贸d i 鈥瀦dalnie wykrwawiona鈥 przez patrz膮c膮 na jej tragedi臋 Armi臋 Czerwon膮. (…) W pa藕dzierniku 1944 roku upad艂a polska demokratyczna rewolucja niepodleg艂o艣ciowa. Przez trzy nast臋pne lata trwa艂a ju偶 tylko jej agonia: polityczne i zbrojne starcie z inn膮, komunistyczn膮 rewolucj膮, inspirowan膮 i popieran膮 przez ZSRR. Historia tej agonii nale偶y jednak bardziej do innej rewolucji.
W sprawie charakteru wydarze艅 i przeobra偶e艅 zachodz膮cych w Polsce lat 1944-1948 (…) wypowiadano si臋 cz臋sto i rozmaicie. R贸偶norodno艣膰 opinii sprowadzi膰 mo偶na do dw贸ch dominuj膮cych. Pierwsza jest tez膮 鈥瀙otoczn膮鈥漣 ogromnie rozpowszechnion膮, druga 鈥瀘ficjaln膮鈥, obowi膮zuj膮c膮 w szkole i urz臋dzie.
Teza pierwsza: 偶adnej rewolucji komunistycznej, socjalistycznej czy 鈥瀕udowej鈥 nie by艂o, a ustr贸j PRL zosta艂 narzucony narodowi polskiemu si艂膮 przez ZSRR, jest on zatem obcy. W艂adze Polski Ludowej by艂y od pocz膮tku mandatariuszami obcego mocarstwa. Zarz膮dzaj膮 one w jego imieniu protektoratem o nazwie PRL. Je艣li nawet przyj膮膰, 偶e powstanie Polski Ludowej by艂o rewolucj膮, to stanowi艂a ona importowany towar. Polskie opakowanie artyku艂u radzieckiego mog艂o zmyli膰 drobn膮 cz臋艣膰 spo艂ecze艅stwa polskiego, kt贸re zgodzi艂o si臋 z czasem narzucon膮 rewolucj臋 uzna膰 za swoj膮.
Teza druga: rewolucja ludowa by艂a rodzim膮, nawi膮zuj膮c膮 do w艂asnych tradycji rewolucyjnych i patriotycznych, robiona przez Polak贸w przy cennej pomocy internacjonalistycznego Zwi膮zku Radzieckiego. Popar艂a j膮 wprawdzie zrazu tylko mniejszo艣膰 Polak贸w (nie jest to wyj膮tek w dziejach rewolucji), ale reprezentuj膮ca najbardziej 艣wiadomych robotnik贸w i ch艂op贸w. Rewolucja, dokonana w imieniu najszerszych mas, by艂a zrazu mniejszo艣ciowa, lecz p贸藕niej, w toku pozyskiwania sobie przez komunist贸w coraz szerszego oparcia spo艂ecznego, sta艂a si臋 og贸lnonarodowa. W ko艅cu PRL sta艂a si臋 jedyn膮, socjalistyczn膮 ojczyzn膮 wszystkich Polak贸w.
W moim przekonaniu obydwie tezy s膮 nader schematyczne i nie odpowiadaj膮 skomplikowanemu przebiegowi wydarze艅 i proces贸w zachodz膮cych w Polsce w drugiej po艂owie lat czterdziestych naszego stulecia.
Rozpocz臋ta w 1944 roku rewolucja komunistyczna ukszta艂towa艂a system ustrojowy funkcjonuj膮cy w Polsce do dzi艣. Zaplanowana w Moskwie, umo偶liwiona poprzez zbrojn膮 obecno艣膰 Armii Czerwonej na ziemi polskiej, kontrolowana na ka偶dym jej zakr臋cie przez ZSRR, by艂a jednak po cz臋艣ci ruchem rodzimym, maj膮cym w艂asne, ludowe korzenie, nawi膮zuj膮cym do niekt贸rych, s艂abych, lecz istniej膮cych realnie tradycji rewolucyjnych, przewarto艣ciowanych w duchu 鈥瀗arodowym鈥 przez PPR. Rewolucja ta korzysta艂a z ograniczonego, lecz autentycznego poparcia spo艂ecznego. Negowanie tego faktu nie pozwala na rzeteln膮 analiz臋 historii Polski Ludowej.
Komuni艣ci polscy umiej臋tnie wykorzystali nastroje patriotyczne, antyniemieckie i egalitarystyczne, kt贸re tworzy艂y w ca艂ej niemal Europie atmosfer臋 euforycznego 鈥瀝ewolucyjnego nacjonalizmu鈥. Manifest PKWN by艂 przede wszystkim dokumentem programowym ruchu narodowowyzwole艅czego. Jego tre艣ci rewolucyjno-spoleczne nie by艂y wcale bardziej skrajne, 鈥瀕ewicowe鈥 od tych, jakie zawiera艂a deklaracja 鈥濷 co walczy nar贸d polski鈥. Dwie 艣cieraj膮ce si臋 rewolucje ubiera艂y si臋 w str贸j narodowy z mn贸stwem patriotycznych ozd贸b. R贸偶nica polega艂a na tym, 偶e rewolucja 鈥瀦achodnia鈥, demokratyczno-narodowa, mia艂a za sob膮 znaczn膮 wi臋kszo艣膰 spo艂ecze艅stwa, lecz nie posiada艂a poparcia zewn膮trz i nie mog艂a zbudowa膰 pa艅stwa. Rewolucja 鈥瀢schodnia鈥 mia艂a za sob膮 ma艂膮 mniejszo艣膰 spo艂ecze艅stwa, ale za to pot臋偶nego protektora i w艂asny aparat wojskowo-polityczny, a wi臋c pa艅stwo. To zdecydowa艂o o jej zwyci臋stwie.
(…) Rewolucja niepodleg艂o艣ciowo-demokratyczna przegra艂a latem 1944 roku w starciu bezpo艣rednim z Niemcami, a a po艣rednim z ZSRR i obozem PKWN. W toku agonii tej rewolucji (dobija艂a j膮, korzystaj膮c z pomocy radzieckiej, ta druga, komunistyczna) znika艂y z niej elementy demokratyczne, a pojawia艂y si臋 szowinistyczne (gwa艂towna rusofobia), antysemickie (uzasadniane sporym wp艂ywem w PPR i rz膮dzie 呕yd贸w i Polak贸w 偶ydowskiego pochodzenia), konserwatywne (niech臋膰 do reform spo艂ecznych i o艣wiatowych). Komuni艣ci polscy ten nieunikniony zwrot na prawo t臋pionego i prze艣ladowanego akowskiego podziemia skutecznie wykorzystywali przeci膮gaj膮c na swoj膮 stron臋 cz臋艣膰 starej, liberalnej i lewicuj膮cej inteligencji.
 
3. Zbigniew Marcin Kowalewski, 鈥濸olska mi臋dzy rewolucjami a czystkami etnicznymi鈥 (fragment pos艂owia do ksi膮偶ki Micha艂a Siermi艅skiego 鈥濪ekada prze艂omu鈥, Warszawa 2016).
Wyzwolenie Europy spod okupacji niemieckiej, pisa艂 艁epkowski, 鈥瀗ie by艂o li tylko gigantyczn膮 i krwaw膮 operacj膮 wojskow膮. Stanowi艂o jednocze艣nie rewolucyjny zryw mas ludowych i ca艂ych narod贸w przeciwko faszyzmowi i totalitarnej przemocy. Ludy Europy pragn臋艂y g艂臋bokiej przebudowy struktur spo艂eczno-gospodarczych i politycznych w duchu demokratycznym i socjalistycznym, je艣li nie wr臋cz komunistycznym. Je艣li u偶y膰 tradycyjnej, dziewi臋tnastowiecznej jeszcze formu艂y, Europa przesuwa艂a si臋 na lewo. Wyzwolenie narodowe uwa偶ano za niepe艂ne bez wyzwolenia spo艂ecznego. Znaczna cz臋艣膰 ludno艣ci ujarzmionej przez Niemcy cz臋艣ci Europy odrzuca艂a ide臋 restauracji porz膮dk贸w przedwojennych鈥. O ile jednak na Ba艂kanach, we W艂oszech i we Francji, a tak偶e w Czechos艂owacji 鈥瀙rzesuni臋cie na lewo oznacza艂o nierzadko przesuni臋cie a偶 do komunizmu, to rzecz przedstawia艂a si臋 inaczej w krajach 芦kontaktowych禄 z ZSRR, w kt贸rych tragiczne do艣wiadczenia praktycznie odpycha艂y spo艂ecze艅stwa od komunizmu鈥. (…)
[Tutaj] przyt艂aczaj膮ca wi臋kszo艣膰 spo艂ecze艅stw postrzega艂a partie komunistyczne jako narz臋dzia imperializmu rosyjskiego, tote偶 wicher radykalizacji spo艂ecznej r贸wnie偶 m贸g艂 by膰 silny, ale nie wia艂 w komunistyczne 偶agle. Tak by艂o w Polsce 鈥 po rozbiorach i stu trzydziestu latach rosyjskiego ucisku narodowego, po inwazji radzieckiej w 1920 roku (dwa lata po uzyskaniu niepodleg艂o艣ci) oraz po niemiecko-radzieckim rozbiorze pa艅stwa polskiego w 1939 roku. Kojarzony z Rosj膮 i wspierany przez armi臋 radzieck膮 ruch komunistyczny nie mia艂 szans na uzyskanie szerokiego poparcia w 艂onie tych samych klas i warstw, w kt贸rych nieraz mocno i rozlegle osadza艂 si臋 w wielu krajach 鈥瀗iekontaktowych鈥. Co wi臋cej, by艂 bardzo os艂abiony wskutek wymordowania jego kadr w ZSRR oraz, tu偶 przed wojn膮, rozwi膮zania Komunistycznej Partii Polski przez Komintern, a faktycznie przez Stalina.
To by艂a jedna strona medalu. Przyjrzyjmy si臋 jednak drugiej. Oto w maju 1944 roku, na podstawie oceny krajowej sytuacji spo艂eczno-politycznej, przygotowanej przez p艂k. Jana Rzepeckiego, kierownika Biura Informacji i Propagandy Komendy G艂贸wnej Armii Krajowej, gen. Tadeusz B贸r-Komorowski alarmowa艂 rz膮d emigracyjny w Londynie: 鈥濪u偶e przesuni臋cie si臋 艣wiatopogl膮d贸w na lewo. Silna radykalizacja, zw艂aszcza w艣r贸d ch艂op贸w i ubo偶szej inteligencji. Niemal powszechne 偶膮danie kontroli spo艂ecze艅stwa nad 偶yciem gospodarczym, likwidacji skupienia d贸br w r臋kach prywatnych ponad okre艣lone minimum i uprzywilejowania jednostek lub grup spo艂ecznych. W艂adza, kt贸ra by pr贸bowa艂a zahamowa膰 ten proces, narazi艂aby Kraj na ci臋偶kie wstrz膮sy鈥. Sam Rzepecki w swoim raporcie wyrazi艂 si臋 mniej ogl臋dnie 鈥 ostrzega艂, 偶e je艣li w艂adze 鈥瀕ondy艅skiej鈥 Polski Podziemnej spr贸buj膮 zahamowa膰 鈥瀟o nami臋tne d膮偶enie mas, kt贸rego nic zdusi膰 nie zdo艂a鈥, i nie wyst膮pi膮 z programem antykapitalistycznych reform spo艂ecznych, to 鈥瀌la niedo艂臋偶nych przyw贸dc贸w pozostanie pogarda lub nawet nienawi艣膰 i鈥 latarnia鈥.
Kiedy armia radziecka stan臋艂a u bram, w depeszy do Londynu Komorowski postulowa艂 w wyra藕nym pop艂ochu 鈥瀘debranie Sowietom inicjatywy reform spo艂ecznych w Polsce i dokonanie natychmiast takich poci膮gni臋膰 prawnych, kt贸re by natchn臋艂y szerokie masy ludowe wsi i miast pe艂nym zaufaniem do polskiego czynnika kierowniczego鈥, czyli do obozu londy艅skiego. Po to, 鈥瀉by masy stan臋艂y po jego stronie tak偶e w otwartej walce z Sowietami鈥, domaga艂 si臋 bezzw艂ocznego wydania, ni mniej, ni wi臋cej, tylko dekret贸w 鈥瀉) o przebudowie ustroju Polski obejmuj膮cego przej臋cie bez odszkodowania na rzecz reformy rolnej wielkiej w艂asno艣ci ziemskiej; b) o uspo艂ecznieniu g艂贸wnych ga艂臋zi produkcji przemys艂owej i ustanowieniu rad za艂ogowych; c) o upowszechnieniu o艣wiaty i opieki spo艂ecznej鈥. Dzia艂o si臋 to 22 lipca 1944 roku 鈥 w dniu, w kt贸rym w zaj臋tym ju偶 przez wojska radzieckie Che艂mie komuni艣ci og艂osili manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. W manife艣cie tym (na 偶膮danie Centralnego Biura Komunist贸w Polskich w ZSRR) o 偶adnych komitetach fabrycznych czy radach zak艂adowych nie by艂o mowy, a nawet nie by艂o mowy o nacjonalizacji jakichkolwiek 艣rodk贸w produkcji (Stalin osobi艣cie wykre艣li艂 odpowiedni punkt manifestu).
1 sierpnia 1944 o godzinie 17 mia艂o odby膰 si臋 podziemnie posiedzenie konstytuuj膮ce Warszawskiej Rady Komitet贸w Fabrycznych. Komitetami fabrycznymi, radami za艂ogowymi i radami zak艂adowymi nazywano w贸wczas demokratyczne przedstawicielstwa za艂贸g zak艂ad贸w pracy 鈥 elementarne instytucje i podstawy demokracji robotniczej. (…) Na konferencji tej 鈥瀖ia艂y by膰 reprezentowane wszelkie grupy polityczne, stoj膮ce na stanowisku uspo艂ecznienia 艣rodk贸w produkcji w momencie usuwania okupanta鈥 oraz 鈥42 komitety fabryczne ostro przeciwstawiaj膮ce si臋 pr贸bom rz膮du londy艅skiego uchwycenia w艂adzy w fabrykach poprzez delegat贸w AK鈥. Chodzi艂o o to, 偶e 鈥瀗a terenie fabryk istnia艂y praktycznie dwa o艣rodki w艂adzy podziemnej: robotniczy i 鈥瀕ondy艅ski鈥. Tak przedstawia艂o to [w gazecie 鈥濶aprz贸d鈥, nr 3 z 1945 roku] lewe skrzyd艂o przedwojennej Polskiej Partii Socjalistycznej 鈥 Robotnicza Partia Polskich Socjalist贸w (na terenach kontrolowanych przez PKWN zaczyna艂a dzia艂a膰 jako legalna PPS). Partia ta by艂a g艂贸wn膮 si艂膮 Centralizacji Stronnictw Demokratycznych i Socjalistycznych. Mia艂a najwi臋ksze wp艂ywy w komitetach fabrycznych, w kt贸rych dzia艂ali r贸wnie偶 komuni艣ci z Polskiej Partii Robotniczej.
Obok komitet贸w tych istnia艂y rady za艂ogowe, w kt贸rych wp艂ywy mia艂 prawe skrzyd艂o przedwojennej PPS wyst臋puj膮ce teraz pod nazw膮 PPS-Wolno艣膰, R贸wno艣膰, Niepodleg艂o艣膰 i nale偶膮ce do obozu londy艅skiego. W raportach wysy艂anych do Londynu Komorowski donosi艂: 鈥濿RN kurczy si臋 na terenie robotniczym na rzecz kierunku bardziej radykalnego. Dobrze zorganizowane i warto艣ciowe kadry, nap艂yw inteligencji. Wielka wrogo艣膰 w stosunku do Rosji. Lojalny wobec Rz膮du Polskiego. (鈥) Ma艂o ruchliwy w terenie. Poza 艢l膮skiem nie wyczuwa si臋 silniejszych jego wp艂yw贸w na p艂ynne masy robotnicze. Neguje znaczenie Centralizacji, uwa偶aj膮c j膮 za narz臋dzie PPS. RPPS nie uznaje frakcji dawnego PPS鈥, to znaczy WRN. 鈥濴ekcewa偶y j膮. Skurczenie si臋 wp艂yw贸w WRN w fabrykach budzi niepok贸j. Centralizacja posiada nik艂e wp艂ywy w terenie. RPPS jest jej jedyn膮 powa偶niejsz膮 grup膮, odznaczaj膮c膮 si臋 du偶ym dynamizmem鈥.
Na terenie fabrycznym toczy艂a si臋 walka polityczna mi臋dzy tymi dwoma skrzyd艂ami ruchu socjalistycznego. Zdaniem lewego skrzyd艂a istota konfliktu polega艂a na tym, 偶e 鈥瀙rawica zgrupowana w PPS-WRN reprezentowa艂a nieprzejednane stanowisko wobec Sowiet贸w i d膮偶no艣膰 do wsp贸艂pracy z rodzim膮 reakcj膮; lewica stawia艂a na sowieck膮 kart臋 i jednolity front stronnictw demokratycznych鈥 [鈥濶aprz贸d鈥 1945, nr 1]. Nie by艂o mowy o tym, aby te wrogo odnosz膮ce si臋 do siebie skrzyd艂a dawnej PPS prowadzi艂y wobec siebie polityk臋 jednolitego frontu robotniczego. Lewe oskar偶a艂o prawe, 偶e tworzy rady za艂ogowe podleg艂e AK i 鈥瀖aj膮ce zabezpieczy膰 obiekty przemys艂owe dla fabrykant贸w鈥, tote偶 鈥瀟am, gdzie proletariat posiada艂 pe艂ni臋 艣wiadomo艣ci klasowej, nie m贸g艂 艂膮czy膰 d膮偶e艅 do uspo艂ecznienia warsztat贸w pracy z podporz膮dkowaniem delegatom AK鈥 [鈥濶aprz贸d鈥 1945, nr 3].
Konferencja nie odby艂a si臋, poniewa偶 tego samego dnia na t臋 sam膮 godzin臋 dow贸dztwo AK wyznaczy艂o 鈥瀏odzin臋 W鈥 鈥 wybuch Powstania Warszawskiego. Lewe skrzyd艂o dawnego PPS komentowa艂o to tak: 鈥瀂bie偶no艣膰 termin贸w jest symboliczna. Sanacyjna awantura stan臋艂a tylko przypadkowo na przeszkodzie realizacji Rady Komitet贸w Fabrycznych 鈥 tego przejawu demokracji robotniczej. Og贸lnie natomiast bior膮c, powstanie zosta艂o uruchomione po to, aby nie dopu艣ci膰 do realizacji postulat贸w robotniczych鈥 [鈥濶aprz贸d鈥 1945, nr 3]. Tymczasem, niezale偶nie od tego, kto i z jakich pobudek politycznych wyda艂 rozkaz i dowodzi艂, jego decyzja porwa艂a masy, tak偶e czy g艂贸wnie robotnicze, do najwi臋kszego w okupowanej Europie wielkomiejskiego powstania zbrojnego. 呕adna awantura nie skutkuje wielkim zrywem powsta艅czym mas.
W tym samym dniu, w kt贸rym wybuch艂o Powstanie Warszawskie, 鈥瀕ondy艅ska鈥 Krajowa Rada Ministr贸w wyda艂a rozporz膮dzenie o radach zak艂adowych聽鈥 tak je teraz nazwa艂a 鈥 sygnalizuj膮c w ten spos贸b, 偶e maj膮 one sta膰 si臋 trwa艂膮 instytucj膮 przysz艂ego ustroju Polski. Zygmunt Zaremba, obok Kazimierza Pu偶aka przyw贸dca PPS-WRN, tak komentowa艂 to rozporz膮dzenie [w 鈥濸owstaniu Sierpniowym鈥漖: 鈥濱dea uspo艂ecznienia 艣rodk贸w produkcji wyrazi艂a si臋 w ustawie o radach zak艂adowych, maj膮cych realizowa膰 zasady demokracji w wewn臋trznym 偶yciu fabryk i kopal艅. Ustala艂a ona zasady praktycznego wprowadzenia robotnik贸w do kierownictwa przedsi臋biorstw i do organ贸w kontroluj膮cych produkcj臋. By艂a pierwszym aktem opracowanego w konspiracji systemu reprezentacji robotniczej w nowym ustroju gospodarki rz膮dz膮cej si臋 planowo艣ci膮 spo艂eczn膮鈥. Lewe skrzyd艂o socjalist贸w wrogo zareagowa艂o na to rozporz膮dzenie. Twierdzi艂o, 偶e chodzi w nim o stworzenie 鈥瀊ocznego organu kierownictwa zak艂adu鈥, o czym 艣wiadczy艂o to, 偶e obok przedstawicieli za艂贸g w radach mieli r贸wnie偶 zasiada膰 kierownicy zak艂ad贸w. 鈥濺ady zak艂adowe maj膮 by膰 konkurencj膮 dla zwi膮zk贸w zawodowych i w ten spos贸b sparali偶owa膰 maj膮 one organizacj臋 walki klas proletariatu. Dekret ten jest w istocie swojej reakcyjny鈥. [鈥濻yndykalista鈥 1944, nr 1] (…)
Rada Jedno艣ci Narodowej (podziemny 鈥瀙arlament鈥 obozu londy艅skiego) ju偶 wcze艣niej zapewni艂a, 偶e gospodarka b臋dzie planowa. Teraz, 15 sierpnia, wyda艂a odezw臋, w kt贸rej obieca艂a, 偶e podstawami ustroju spo艂ecznego powojennej Polski b臋d膮: 鈥瀋) przebudowa ustroju rolnego przez parcelacj臋 przeznaczonych na ten cel posiad艂o艣ci poniemieckich i obszar贸w ziemskich ponad 50 ha鈥, a wi臋c to samo, co zapowiedziano w manife艣cie PKWN, 鈥瀘raz skierowanie nadmiaru ludno艣ci rolnej do pracy w przemy艣le i rzemio艣le; d) uspo艂ecznienie kluczowych ga艂臋zi przemys艂u; e) wsp贸艂udzia艂 pracownik贸w i robotnik贸w w kierownictwie i kontroli produkcji przemys艂owej; f) zagwarantowanie wszystkim obywatelom pracy i dostatecznych warunk贸w bytu; g) sprawiedliwy podzia艂 dochodu spo艂ecznego鈥, a zatem to, o czym w manife艣cie PKWN w og贸le nie by艂o mowy. Biuro Informacji i Propagandy Komendy G艂贸wnej AK konstatowa艂o: 鈥濱dee nacjonalizacji wi臋kszych warsztat贸w pracy, g贸rnictwa, wi臋kszych bank贸w, komunikacji, radykalna reforma rolna posiadaj膮 nies艂ychan膮 si艂臋 porywania mas鈥.
W swojej prasie powsta艅czej socjali艣ci z obozu londy艅skiego wykazywali, 偶e powstanie ma 鈥瀋harakter masowego ruchu rewolucyjnego鈥 i obwieszczali: 鈥濶iemo偶liwym jest ju偶 powr贸t do przestarza艂ych przedwojennych form ustroju spo艂ecznego. Ginie on w gruzach palonej i bombardowanej Warszawy. Masy ludowe w ogniu walki z hitlerowsk膮 okupacj膮 staj膮 si臋 prawdziwym gospodarzem swego Pa艅stwa. O przebudowie gospodarki narodowej decydowa膰 b臋dzie nie drobna garstka uprzywilejowanych, lecz 艣wiadomy swych praw obywatelskich i obowi膮zk贸w spo艂ecznych ca艂y Lud Polski. Robotnik, ch艂op i pracownik umys艂owy, zespoleni w walce o wolno艣膰, musz膮 si臋 zespoli膰 w pracy nad budow膮 Spo艂ecznej Rzeczypospolitej Polskiej.鈥 Wkr贸tce Zaremba napisze: 鈥濸owstanie Sierpniowe wykaza艂o, 偶e klasa robotnicza sta艂a si臋 w Polsce najsilniejszym cementem zbiorowego 偶ycia narodu鈥.
Na mi臋dzynarodowej lewicy radykalnej niekt贸rzy zdali sobie spraw臋 z rewolucyjnego wymiaru tego powstania zaraz po jego upadku. Tak by艂o w przypadku Lewicowej Frakcji Komunist贸w i Socjalist贸w W艂oskich (FCSI), kt贸ra uzna艂a, 偶e oto 鈥瀐istoria zdrady pope艂nionej przez Moskw臋 w Hiszpanii powt贸rzy艂a si臋 w Warszawie鈥, a sta艂o si臋 tak dlatego, 偶e 鈥瀋harakter, jakiego nabiera europejski ruch partyzancki鈥 i powsta艅czy, 鈥瀘kre艣la post臋powy element klasowy wynikaj膮cy dialektycznie z wojny imperialistycznej, w kt贸rej Rosja odgrywa pierwszoplanow膮 rol臋. Dlatego op贸r partyzant贸w warszawskich wobec szanta偶u Moskwy nosi wyra藕ne pi臋tno proletariackie. Jako taki stanowi pierwszy etap na drodze do swobody dzia艂ania klas pracuj膮cych Europy i ca艂ego 艣wiata鈥. [Viva la Comune di Varsavia, 鈥濴a Sinistra Proletaria鈥, pa藕dziernik 1944]
艁epkowski mia艂 racj臋, kiedy stawia艂 tez臋, 偶e wraz z upadkiem powstania 鈥瀢 pa藕dzierniku 1944 roku upad艂a polska, demokratyczna rewolucja niepodleg艂o艣ciowa鈥. Upad艂a, twierdzi艂, dlatego, 偶e co prawda 鈥瀖ia艂a za sob膮 znaczn膮 wi臋kszo艣膰 spo艂ecze艅stwa, lecz nie posiada艂a poparcia z zewn膮trz i nie mog艂a zbudowa膰 pa艅stwa鈥. Jednak nie tylko dlatego, ale r贸wnie偶, a nawet przede wszystkim dlatego, 偶e jej rusztowanie stanowi艂y aparaty 鈥瀙a艅stwa podziemnego鈥, kt贸re by艂o przed艂u偶eniem pa艅stwa przedwojennego 鈥 stra偶nika kapitalizmu 鈥 a imperializmowi rosyjskiemu przeciwstawia艂o (od prawa do lewa, z socjalistami w艂膮cznie) obron臋 鈥瀋a艂o艣ci鈥 Polski, a zatem r贸wnie偶 polskiego panowania na Kresach Wschodnich.
Faktyczny strateg tej rewolucji, Rzepecki, postulowa艂 gruntown膮 przebudow臋 鈥瀙a艅stwa podziemnego鈥 poprzez oparcie go, kosztem prawicy (endecji i chadecji), na zwartym froncie polskiej lewicy鈥 鈥 nie tylko ludowc贸w i socjalist贸w z obozu londy艅skiego, ale r贸wnie偶 Centralizacji, kt贸r膮 nale偶a艂o przeci膮gn膮膰 na swoj膮 stron臋 (przy czym Rzepecki wiedzia艂, 偶e by艂a ona znacznie bardziej radykalna ni偶 PPR w zakresie programu przebudowy spo艂eczno-gospodarczej). Rzepecki [w swoich wspomnieniach] powo艂ywa艂 si臋 na dawnego, schwytanego przez gestapo w 1943 roku, komendanta g艂贸wnego AK gen. Stefana Grota-Roweckiego. 鈥濲eszcze w listopadzie 1939 r., kiedy z 芦Grotem禄 zastanawiali艣my si臋 nad przysz艂o艣ci膮 Polski, szybko doszli艣my do wniosku, 偶e musi ona i艣膰 na lewo, a rol臋 rozstrzygaj膮c膮 musi w niej odgrywa膰 ruch ludowy i ob贸z socjalistyczny. Przez ca艂y czas wojny nie zmieni艂em zdania鈥. Rzepecki mia艂 艣wiadomo艣膰, 偶e w jego rewolucyjnej strategii pi臋t臋 achillesow膮 stanowi przyt艂aczaj膮ca wi臋kszo艣膰 kadry oficerskiej AK 鈥 鈥瀟eoretycznie 芦apolityczna禄, a w rzeczywisto艣ci bez ideologii, b膮d藕 nastrojona konserwatywnie, b膮d藕 wreszcie o 艣wiatopogl膮dzie wr臋cz reakcyjnym. Ta kadra s艂abo nadaje si臋 na rewolucyjno-powsta艅czych dow贸dc贸w, kt贸rzy musz膮 by膰 zarazem przyw贸dcami walcz膮cych w AK rzesz ch艂opskich i robotniczych鈥, pisa艂 Rzepecki. Postulowa艂 鈥瀍nergiczne oddzia艂ywanie na wy偶szych dow贸dc贸w dla wpojenia im 艣wiatopogl膮du harmonizuj膮cego z epok膮 i rewolucyjno-powsta艅czymi zadaniami epoki鈥, ten za艣, 鈥瀔to konieczno艣ci tej przemiany nie rozumie鈥, dodawa艂, 鈥瀙owinien by膰 natychmiast usuni臋ty z ka偶dego stanowiska kierowniczego鈥. Nic nie 艣wiadczy o tym, aby taka przebudowa 鈥瀙a艅stwa podziemnego鈥, jakiej domaga艂 si臋 Rzepecki, by艂a mo偶liwa. Dlatego rewolucja ta mog艂a wybuchn膮膰 najpot臋偶niejszym w okupowanej Europie wielkomiejskim zrywem zbrojnym, ale nie mog艂a zwyci臋偶y膰.
Na polu walki pozosta艂a inna rewolucja, kierowana przez komunist贸w. Ta 鈥瀖ia艂a za sob膮 mniejszo艣膰 spo艂ecze艅stwa, ale za to pot臋偶nego protektora i w艂asny aparat wojskowo-polityczny, a wi臋c pa艅stwo. To zdecydowa艂o o jej zwyci臋stwie鈥, pisa艂 艁epkowski. 鈥濳rztusi艂a si臋 w latach 1944-1948 rozbuchanym patriotyzmem. Bia艂o-czerwone sztandary, narodowa i piastowska rodzimo艣膰 spleciona z gor膮cym antygermanizmem, Mazurek D膮browskiego, Bo偶e, co艣 Polsk臋 Rota 鈥 wszystko to mia艂o podkre艣li膰 narodowe tre艣ci rewolucji, nie za艣 jej tre艣ci klasowe, pocz膮tkowo do艣膰 skrz臋tnie ukrywane. Ze swoim zapleczem w Zwi膮zku Radzieckim mia艂a do艣膰 si艂, aby 鈥 kiedy tak postanowi艂 Stalin 鈥 obali膰 kapitalizm, co by艂o tym 艂atwiejsze, 偶e polsk膮 bur偶uazj臋 na du偶膮 skal臋 wyw艂aszczy艂 wcze艣niej okupant niemiecki. Rewolucja ta, od艂膮czaj膮c gospodark臋 narodow膮 od 艣wiatowego systemu kapitalistycznego, uwolni艂a rozw贸j si艂 wytw贸rczych, kt贸ry dotychczas by艂 sp臋tany przez historyczny niedorozw贸j kapitalizmu w Polsce, skutkuj膮cy op贸藕nionym, a w rezultacie na wp贸艂 peryferyjnym i na wp贸艂 zale偶nym rozwojem. Utorowa艂a zatem drog臋 do rewolucji przemys艂owej, kt贸r膮 z powodu jej op贸藕nienia mo偶na by艂o przeprowadzi膰 jedynie metodami pozakapitalistycznymi i si艂ami pa艅stwa. Wielki paradoks tej rewolucji 鈥 i ustanowionego przez ni膮 re偶imu 鈥 polega艂 na tym, 偶e jednocze艣nie zablokowa艂a ona drog臋 do socjalizmu. Sta艂o si臋 tak dlatego, 偶e jedyna mo偶liwa droga do rewolucji socjalistycznej prowadzi艂a przez demokratyczn膮 rewolucj臋 niepodleg艂o艣ciow膮 鈥 ka偶da z nich mog艂a realizowa膰 swoje zadania historyczne tylko w splocie z t膮 drug膮. Tak jak bez przero艣ni臋cia w rewolucj臋 socjalistyczn膮 demokratyczne rewolucja niepodleg艂o艣ciowa nie mog艂a zrealizowa膰 swoich zada艅, tak te偶 rewolucja socjalistyczna nie by艂a mo偶liwa bez realizacji zada艅 demokratycznej rewolucji niepodleg艂o艣ciowej. Rewolucja instaluj膮ca w Polsce re偶im wzorowany na radzieckiej dyktaturze stalinowskiej oraz zale偶ny od imperializmu rosyjskiego nie mog艂a by膰 demokratyczna i niepodleg艂o艣ciowa.
Bardziej ni偶 cokolwiek innego natur臋 tego re偶imu po艣wiadczy艂 stosunek do rad zak艂adowych. Jak widzieli艣my, kierownictwo obozu londy艅skiego, w tym nawet tak prawicowy wojskowy jak B贸r-Komorowski, wzniecaj膮c Powstanie Warszawskie, uwa偶a艂o, 偶e do najpilniejszych priorytet贸w politycznych w艂adz powsta艅czych nale偶y wydanie rozporz膮dzenia o radach zak艂adowych. By艂o to absolutnie nieodzowne dla powsta艅czej mobilizacji klasy robotniczej i zapewnienia jej poparcia dla 鈥瀙a艅stwa podziemnego鈥. Teraz, na terenach uwalnianych przez armi臋 radzieck膮 od okupacji niemieckiej, rady zak艂adowe tworzy艂y si臋 z inicjatyw robotniczych, przejmowa艂y kontrol臋 nad cz臋sto zrujnowanymi fabrykami, organizowa艂y odgruzowanie, mobilizowa艂y za艂ogi do pracy, uruchamia艂y fabryki i faktycznie nimi zarz膮dza艂y. Nowa w艂adza 鈥瀕ubelska鈥 nie mog艂a oby膰 si臋 bez nich, tote偶 wydawa艂o si臋, 偶e sprzyja ustanawianiu w艂adzy rad w zak艂adach pracy. Zapowiada艂a, 偶e szykuje dekret o radach zak艂adowych, i 偶e b臋dzie on jednym z podstawowych akt贸w ustawodawczych o prze艂omowym charakterze ustrojowym. D艂ugo zwleka艂a 鈥 dekret wyda艂a dopiero w lutym 1945 roku, prawie p贸艂 roku p贸藕niej ni偶 uczyni艂y to w艂adze 鈥瀙a艅stwa podziemnego鈥. W 偶ycie wszed艂 jeszcze p贸藕niej, bo 20 maja, przy czym, jak si臋 okaza艂o, tylko formalnie. Ju偶 1 czerwca minister przemys艂u Hilary Minc wyda艂 instrukcj臋, kt贸ra oznacza艂a obalenie wszelkiej realnej w艂adzy rad i zaprowadzenie w przedsi臋biorstwach jednoosobowego kierownictwa. Rady wcielono do zwi膮zk贸w zawodowych, a te szybko ubezw艂asnowolniono. Legalna PPS, kt贸ra dopiero co zapewnia艂a robotnik贸w, 偶e oto 鈥瀝ealizowana [jest] obecnie demokracja spo艂eczna, kt贸rej jednym z filar贸w jest uspo艂ecznienie 艣rodk贸w produkcji i wsp贸艂udzia艂 rad zak艂adowych w kierownictwie zak艂ad贸w pracy鈥, teraz spu艣ci艂a z tonu i wkr贸tce nabra艂a wody w usta.
Zd艂awienie rad zak艂adowych by艂o nieodzownym warunkiem ustanowienia, zabezpieczenia i utrwalenia specyficznej dla panowania biurokracji 鈥瀎ormy, w kt贸rej praca dodatkowa jest wyciskana z bezpo艣rednich wytw贸rc贸w鈥 (Marks). Biurokracja ta nie by艂a klas膮 panuj膮c膮, kt贸rej w艂adza polityczna jest pochodn膮 w艂adzy ekonomicznej, a jedynie warstw膮 paso偶ytnicz膮, kt贸rej w艂adza ekonomiczna jest pochodn膮 w艂adzy politycznej. Wdro偶enie i reprodukcja stosunk贸w wyzysku wymaga艂y zatem permanentnego stosowania przymusu pozaekonomicznego (politycznego). Wyzysk klasy robotniczej by艂 niemo偶liwy bez tego przymusu, a on wyklucza艂 wszelk膮 form臋 demokracji robotniczej oraz niezale偶nej organizacji robotniczej 鈥 nie tylko politycznej, ale nawet zwi膮zkowej.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij