Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Jeremiady nad czytelnictwem

Biblioteka Narodowa poda┼éa wyniki najnowszych bada┼ä czytelnictwa. Dlaczego tak ch─Ötnie na nie narzekamy?

ilustr.: Anna Gwiazda

ilustr.: Anna Gwiazda


Co sprawia, ┼╝e dobrowolnie czytamy ksi─ů┼╝ki? Wed┼éug pojawiaj─ůcych si─Ö od lat komentarzy w mediach (oficjalnych i spo┼éeczno┼Ťciowych): nawyki wynoszone z domu, inspiruj─ůce nauczycielki i nauczyciele, obracanie si─Ö w┼Ťr├│d ludzi ceni─ůcych czytanie, w┼éasny kontakt z dobrymi powie┼Ťciami, dost─Öpno┼Ť─ç bibliotek (najlepiej z bogatymi zbiorami, kompetentn─ů obs┼éug─ů i licznymi wydarzeniami kulturalnymi).
Wyja┼Ťnienia te maj─ů wa┼╝n─ů cech─Ö wsp├│ln─ů: za pod┼éo┼╝e (nie)czytania uznaj─ů zr├│┼╝nicowanie spo┼éecze┼ästwa pod wzgl─Ödem kapita┼éu kulturowego. W takich wypowiedziach podkre┼Ťla si─Ö, ┼╝e tylko niekt├│rzy ludzie gustuj─ů w lekturze ksi─ů┼╝ek, rozumiej─ů konwencje literackie, dysponuj─ů odpowiedni─ů wiedz─ů i wykszta┼éceniem oraz maj─ů wystarczaj─ůco du┼╝e (w┼éasne lub rodzinne) ksi─Ögozbiory. Subtelniejsza wersja nie dzieli spo┼éecze┼ästwa na dwa bieguny, lecz wskazuje na z┼éo┼╝ono┼Ť─ç i stopniowalno┼Ť─ç praktyk lekturowych ÔÇô ale i w├│wczas w polu zainteresowania pozostaje tylko kultura oraz zwi─ůzany z ni─ů wycinek relacji spo┼éecznych. W tym samym obszarze mieszcz─ů si─Ö te┼╝ medialne postulaty naprawy Rzeczypospolitej, dotycz─ůce np. r├│┼╝nych form wsp├│┼épracy mi─Ödzy szko┼éami a bibliotekami, zach─Öcania dzieci przez rodzic├│w do samodzielnej lektury, upowszechniania kompetencji cyfrowych w gronie os├│b starszych czy te┼╝ promowania czytelnictwa w kulturze popularnej.
Uwarunkowania kulturowe s─ů niew─ůtpliwie istotne, ale w takim stawianiu sprawy uderza nieobecno┼Ť─ç kontekstu spo┼éeczno-ekonomicznego. Chocia┼╝ niekiedy trafiaj─ů si─Ö tu pojedyncze spostrze┼╝enia, chyba nikt w popularnych mediach nie proponuje g┼é─Öbszej analizy. Tymczasem poziom czytelnictwa w┼Ťr├│d dzieci zale┼╝y nie tylko od rozmiar├│w rodzinnego ksi─Ögozbioru, lecz tak┼╝e od tego, czy rodzic├│w sta─ç na zakup atrakcyjnych nowo┼Ťci wydawniczych. Pora┼╝ki szko┼éy w kszta┼étowaniu nawyk├│w lekturowych wynikaj─ů w niema┼éym stopniu z trudnych warunk├│w: przepe┼énionych klas, egzaminacyjnego szale┼ästwa, niewysokich zarobk├│w i w─ůtpliwego presti┼╝u zawodu nauczycielskiego, a tak┼╝e jawnej lub ukrytej segregacji maj─ůtkowej w gimnazjach i liceach (polski system edukacyjny pod tym k─ůtem krytykuje m.in. prof. Tomasz Szkudlarek). Cz─Ö┼Ť─ç doros┼éych czytelnik├│w i czytelniczek rezygnuje z lektury ksi─ů┼╝ek z powodu przeci─ů┼╝enia nisko p┼éatn─ů prac─ů. I tak dalej, i tak dalej.
Te obserwacje maj─ů pewne ugruntowanie statystyczne. W raporcie z bada┼ä prowadzonych przez Bibliotek─Ö Narodow─ů w 2015 roku (kwestia nier├│wno┼Ťci spo┼éecznych zosta┼éa w nim om├│wiona stosunkowo szeroko) znajdziemy m.in. informacj─Ö, ┼╝e do grupy najmniej czytaj─ůcej ÔÇ×nale┼╝─ů statystycznie najcz─Ö┼Ťciej badani powy┼╝ej 60. roku ┼╝ycia, mieszka┼äcy wsi, osoby o przeci─Ötnie najni┼╝szych dochodach, oceniaj─ůce swoj─ů sytuacj─Ö materialn─ů negatywnie, legitymuj─ůce si─Ö wykszta┼éceniem podstawowym. [ÔÇŽ] To cz─Östo osoby o najni┼╝szej pozycji spo┼éecznej w badanej pr├│bieÔÇŁ.
Wymowne s─ů r├│wnie┼╝ tabele ko┼äcz─ůce trzy ostatnie raporty o czytelnictwie:

  • W 2014 roku (s. 64) ani jednej ksi─ů┼╝ki nie przeczyta┼éo 46% respondent├│w oceniaj─ůcych swoj─ů sytuacj─Ö materialn─ů jako raczej dobr─ů, 59% uznaj─ůcych w┼éasne po┼éo┼╝enie za zno┼Ťne lub ┼Ťrednie i┬áa┼╝ 70% wybieraj─ůcych odpowied┼║ ÔÇ×raczej ┼║leÔÇŁ.
  • W roku 2015 (s. 88ÔÇô91) odsetki te wynosi┼éy odpowiednio 50%, 64% i 74% (w obu badaniach podgrupy spod znaku ÔÇ×bardzo dobrzeÔÇŁ i ÔÇ×bardzo ┼║leÔÇŁ by┼éy bardzo nieliczne, trudno wi─Öc wyci─ůga─ç wnioski na ich temat).
  • W 2016 roku (s. 87ÔÇô89) zadano nieco inne pytanie, z mo┼╝liwymi odpowiedziami si─Ögaj─ůcymi od ÔÇ×Starcza na wszystko i jeszcze oszcz─Ödzamy na przysz┼éo┼Ť─çÔÇŁ do ÔÇ×Pieni─Ödzy starcza tylko na podstawowe potrzebyÔÇŁ. W tym wypadku pi─Ö─ç kolejnych odsetk├│w wynios┼éo 40%, 52%, 65%, 69% i┬á73%.

W tabelach widoczna jest te┼╝ przewidywalna tendencja dotycz─ůca drugiego kra┼äca skali, czyli respondentek i respondent├│w czytaj─ůcych siedem lub wi─Öcej ksi─ů┼╝ek w roku. W jednozdaniowym skr├│cie: im lepsze po┼éo┼╝enie materialne, tym wy┼╝szy odsetek takich os├│b.
Sprowadzanie dyskusji do kwestii kulturowych stanowi wi─Öc nadmierne uproszczenie. Trzeba dostrzec, ┼╝e ograniczenia dost─Öpu do d├│br kultury s─ů sprz─Ö┼╝one z nier├│wno┼Ťciami w dziedzinie zawodu, dochod├│w, mo┼╝liwo┼Ťci dysponowania czasem wolnym. Inaczej stan czytelnictwa w Polsce pozostanie tematem zast─Öpczym, przedmiotem jeremiad, kt├│rych ukryta funkcja to przes┼éanianie wa┼╝nych wymiar├│w zr├│┼╝nicowania naszego spo┼éecze┼ästwa.
Popularno┼Ť─ç takich jednostronnych narzeka┼ä nie jest dzie┼éem przypadku. Po pierwsze, poprzez wsp├│lny lament mo┼╝emy utwierdza─ç si─Ö w poczuciu wy┼╝szo┼Ťci nad osobami nieczytaj─ůcymi. Wykorzystujemy do tego przewag─Ö kulturow─ů, gdy┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç z nas nie ma wystarczaj─ůco du┼╝ych zasob├│w ekonomicznych. (Wed┼éug informacji o rozk┼éadzie dochod├│w wszystkich polskich podatnik├│w PIT, kt├│r─ů uzyska┼éa z Ministerstwa Finans├│w Partia Razem, w 2013 roku tylko 10% Polak├│w zarabia┼éo miesi─Öcznie przynajmniej 3,7 tys. z┼éotych netto, czyli nieca┼ée 900 euro. Nawet je┼Ťli nieco powi─Ökszymy ten odsetek, aby uwzgl─Ödni─ç szar─ů stref─Ö, to i tak nie b─Ödzie wysoki). A je┼Ťli nie brakuje nam ┼Ťrodk├│w, to przecie┼╝ i tak przyjemnie jest pomy┼Ťle─ç, ┼╝e czytamy jedynie dzi─Öki nadprzeci─Ötnemu wykszta┼éceniu i aspiracjom, a nie (r├│wnie┼╝) dlatego, ┼╝e mamy do┼Ť─ç czasu lub pieni─Ödzy.
Po drugie, selektywna percepcja wpisuje si─Ö w dobrze zakorzenion─ů w Polsce wizj─Ö ┼Ťwiata, wed┼éug kt├│rej ludzkie sukcesy i pora┼╝ki wynikaj─ů wy┼é─ůcznie z jednostkowych wad i zalet, a przynale┼╝no┼Ť─ç do grup zajmuj─ůcych ni┼╝sz─ů lub wy┼╝sz─ů pozycj─Ö w hierarchii spo┼éecznej nie ma znaczenia. Kiedy ju┼╝ przesz┼éo si─Ö do porz─ůdku dziennego nad wykrzywionym rozk┼éadem szans edukacyjnych b─ůd┼║ zawodowych, trzeba jeszcze tylko pomin─ů─ç pytanie: ÔÇ×W jakiej mierze za nier├│wno┼Ťci kulturowe odpowiadaj─ů jednostki, a w jakiej ca┼ée spo┼éecze┼ästwo?ÔÇŁ ÔÇô i ju┼╝ mo┼╝na by─ç niewzruszonym indywidualist─ů.
Zbie┼╝no┼Ť─ç opinii o wska┼║nikach czytelnictwa jest w polskich mediach niebywa┼éa. ┼╗e to powa┼╝ny problem ÔÇô i ┼╝e to problem kulturowy ÔÇô zgadza si─Ö prawie ca┼éa prasa, od ÔÇ×Gazety WyborczejÔÇŁ po ÔÇ×Prosto z MostuÔÇŁ. W ubieg┼éym roku dziennikarze ochoczo pisali o ÔÇ×najgorszym wyniku w historii III RPÔÇŁ, aby nada─ç zjawisku apokaliptyczny rys (a przecie┼╝ mieli┼Ťmy ju┼╝ 38% i 39% os├│b, kt├│re w danym roku przeczyta┼éy jak─ů┼Ť ksi─ů┼╝k─Ö, wi─Öc tegoroczne i zesz┼éoroczne 37% to wynik wprawdzie niski, lecz stabilny). Kiedy dodamy do tego media spo┼éeczno┼Ťciowe, trudno nie stwierdzi─ç, ┼╝e pod spodem kryj─ů si─Ö szeroko rozpowszechnione przekonania. Dlatego powtarzaj─ůce si─Ö reakcje na kolejne raporty Biblioteki Narodowej s─ů ┼Ťwietnym materia┼éem do diagnozy polskiego spo┼éecze┼ästwa (a przynajmniej jego grup opiniotw├│rczych i sporej cz─Ö┼Ťci aktywnych u┼╝ytkownik├│w internetu).
Czy to znaczy, ┼╝e nie warto czyta─ç ksi─ů┼╝ek? Sk─ůd┼╝e, z pewno┼Ťci─ů warto. Niemniej formy, w kt├│rych wyra┼╝amy sw├│j niepok├│j, czasami m├│wi─ů mniej o czytelnictwie ni┼╝ o nas samych.
Pozosta┼ée teksty z bie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç tutaj.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś