Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Cicho┼äska: Krajobraz z monumentalnym ko┼Ťcio┼éem

Ogrodzony ko┼Ťci├│┼é zamiast stanowi─ç otwart─ů przestrze┼ä, zamyka si─Ö na otaczaj─ůc─ů go rzeczywi┼Ťto┼Ť─ç. Tak, jakby jednak nie darzy┼é zaufaniem wszystkich. Nadal dominuje architektonicznie, ale ju┼╝ nie anga┼╝uje nas na co dzie┼ä w takim stopniu jak kiedy┼Ť, odgradza si─Ö od codzienno┼Ťci.

Ko┼Ťci├│┼é w Kra┼Ťniku; zdj. Igor Snopek

Ko┼Ťci├│┼é w Kra┼Ťniku; zdj. Igor Snopek


O projekcie Architektura VII Dnia z Izabel─ů Cicho┼äsk─ů rozmawia Ala Budzy┼äska.
Autorzy projektu: Izabela Cicho┼äska, Kuba Snopek oraz Fundacja B─Öc Zmiana z Warszawy. Wystaw─Ö po┼Ťwi─Öcon─ů projektowi mo┼╝na ogl─ůda─ç do 28 lutego w Muzeum Etnograficznym w Warszawie.
 *** 
ALA BUDZY┼âSKA: Ko┼Ťcio┼éy zajmuj─ů w Polsce, nawet dos┼éownie, fizycznie, niezwykle du┼╝o miejsca. Z waszej wystawy dowiadujemy si─Ö, ┼╝e jest to jedna z niewielu inicjatyw, bada┼ä na temat architektury sakralnej. Sk─ůd pomys┼é na zaj─Öcie si─Ö akurat tym tematem?
IZABELA CICHO┼âSKA: Badanie architektury sakralnej by┼éo naszym pomys┼éem ÔÇô odpowiedzi─ů na temat zadany architektom przez Rema Koolhasa ÔÇ×Absorbing Modernity 1914ÔÇô2014ÔÇŁ dla weneckiego biennale w 2014 roku. G┼é├│wna my┼Ťl kuratora wystawy dotycz─ůca utraty przez architektur─Ö narodowego charakteru, jej umi─Ödzynarodowienie i w rezultacie ÔÇô nijako┼Ť─ç i jednakowo┼Ť─ç, dotyczy r├│wnie┼╝ Polski. W zniszczonych wojn─ů miastach powsta┼éa zunifikowana, ujednolicona zabudowa. Obiekty, kt├│re w tym czasie wymkn─Ö┼éy si─Ö standaryzacji, to ÔÇ×Architektura VII DniaÔÇŁ ÔÇô czyli ko┼Ťcio┼éy, kt├│re zacz─Öli┼Ťmy z Kub─ů bada─ç.
Ten temat by┼é zawsze w jakim┼Ť stopniu podejmowany i jako dow├│d na to znale┼║li┼Ťmy stylistyczne klasyfikacje architektury sakralnej poprzednich badaczy architektury lub profesor├│w, kt├│rzy wyk┼éadali na uczelniach pa┼ästwowych. M├│wi─Ö tu o pracach architekta Konrada Kuczy-Kuczy┼äskiego, architekta Jana Zachwatowicza, profesora historyka sztuki nowoczesnej Andrzeja Olszewskiego oraz Marii Ewy Rosier-Siedleckiej. Nie mieli oni takich mo┼╝liwo┼Ťci komunikacji, jakie dzisiaj mamy: Internetu, szybkiego przesy┼éu danych, zdj─Ö─ç satelitarnych i tak dalej. Nikt nie m├│g┼é popatrze─ç na t─Ö architektur─Ö tak┬ánaprawd─Ö w ca┼éo┼Ťci. Ka┼╝dej z klasyfikacji przyjrzeli┼Ťmy si─Ö dok┼éadniej po tym, jak zebrali┼Ťmy zdj─Öcia wszystkich ko┼Ťcio┼é├│w, kt├│re powsta┼éy w Polsce po II Wojnie ┼Üwiatowej, i ┼╝adna z nich nie pomog┼éa nam posegregowa─ç zbioru obiekt├│w, kt├│re zacz─Öli┼Ťmy bada─ç. Dzisiaj, z pomoc─ů technologii, mo┼╝emy zrobi─ç ca┼éo┼Ťciowe badania tej architektury i popatrze─ç na pewne problemy i zjawiska globalnie.
Jednak mimo obecno┼Ťci temat├│w architektonicznych w debacie publicznej problematyka architektury sakralnej jest w niej niemal┼╝e nieobecna.
Tak, to prawda. 8 grudnia min─Ö┼éo pi─Ö─çdziesi─ůt lat od zako┼äczenia II soboru watyka┼äskiego. Od tych trzydziestu, czterdziestu, pi─Ö─çdziesi─Öciu lat te ko┼Ťcio┼éy po prostu wros┼éy w kontekst, a my ich chyba nie zauwa┼╝yli┼Ťmy. Cz─Östo te┼╝ wstydzimy si─Ö ich, gdy┼╝ wi─Ökszo┼Ťci z nich nie cechuje wysoka warto┼Ť─ç estetyczna. S─ů za to ÔÇ×bylejakoÔÇŁ wykonane: nieumiej─Ötnie dobrano materia┼éy budowlane i nie uszanowano kontekstu architektonicznego.
Dzi─Öki waszej bazie danych mo┼╝liwe staje si─Ö ca┼éo┼Ťciowe spojrzenie na pewne zjawiska. Jak w waszej ocenie sob├│r wp┼éyn─ů┼é na architektur─Ö? Jakie s─ů najwa┼╝niejsze r├│┼╝nice w architekturze przed i posoborowej?
Celem Soboru Watyka┼äskiego II by┼éo wzmocnienie poczucia wsp├│lnoty oraz┬ázwi─Ökszenie ┼Ťwiadomego udzia┼éu wiernych w nabo┼╝e┼ästwie. Dlatego sob├│r zmieni┼é msz─Ö ┼Ťwi─Öt─ů, wprowadzaj─ůc do liturgii j─Özyki narodowe. Niezwykle znacz─ůce by┼éo odwr├│cenie ksi─Ödza twarz─ů do wiernych. Te wszystkie zabiegi z pewno┼Ťci─ů ÔÇ×przybli┼╝y┼éy wiernych do BogaÔÇŁ. Kiedy rozmawiali┼Ťmy z lud┼║mi na ten temat, m├│wili oni, jak bardzo by┼éo to nowatorskie. Ale r├│wnie┼╝ k┼éopotliwe. Wierni zupe┼énie nie wiedzieli, co odpowiada─ç na mszy ┼Ťwi─Ötej, wi─Öc spotykali si─Ö na przyk┼éad w soboty, ┼╝eby to prze─çwiczy─ç.
W mojej ocenie najwi─Ökszym owocem soboru by┼éo w┼éa┼Ťnie utworzenie tej wsp├│lnoty, kt├│ra tak silnie wp┼éyn─Ö┼éa na krajobraz miast i wsi, wznosz─ůc ÔÇ×nowe ko┼Ťcio┼éyÔÇŁ. W spos├│b szczeg├│lny w Polsce, kt├│ra sta┼éa si─Ö ÔÇ×laboratoriumÔÇŁ posoborowej architektury. SWII nie wprowadzi┼é sztywnego kanonu, ale wr─Öcz przeciwnie, umo┼╝liwi┼é swobod─Ö architektoniczn─ů, wymagaj─ůc jedynie funkcjonalno┼Ťci. Wszelkie wytyczne zosta┼éy opisane g┼é├│wnie w dw├│ch dokumentach: ÔÇ×Konstytucji o liturgii ┼Ťwi─ÖtejÔÇŁ i w ÔÇ×Instrukcji o nale┼╝ytym wykonywaniu Konstytucji o liturgii ┼Ťwi─Ötej Inter OecumeniciÔÇŁ.
Jedn─ů z obecnych ┬átendencji w architekturze sakralnej jest zanik projektowania ko┼Ťcio┼é├│w tr├│jnawowych. W takim uk┼éadzie nawy boczne dawa┼éy mo┼╝liwo┼Ť─ç budowania kaplic po┼Ťwi─Öconych konkretnym ┼Ťwi─Ötym. Ka┼╝dy ksi─ůdz mia┼é zazwyczaj swoj─ů kaplic─Ö, w kt├│rej odprawia┼é msze w tygodniu. Sob├│r to zlikwidowa┼é, uzna┼é, ┼╝e kaplice te nie s─ů konieczne.
Podobnie, je┼Ťli chodzi o dekoracje ÔÇô uzna┼é, ┼╝e nie musz─ů by─ç bardzo bogate, wystarczy, ┼╝eby by┼éy w jaki┼Ť spos├│b godne. Ale tu r├│wnie┼╝ nie by┼éo jasnych nakaz├│w, raczej zniesienie tego, co wcze┼Ťniej wydawa┼éo si─Ö obowi─ůzkowe.
Odwr├│cenie ksi─Ödza twarz─ů do wiernych przyczyni┼éo si─Ö natomiast do zmiany uk┼éadu o┼étarza ÔÇô nale┼╝a┼éo umo┼╝liwi─ç obej┼Ťcie o┼étarza, a tak┼╝e odpowiednio wyeksponowa─ç go, by strefa liturgii eucharystycznej by┼éa zawsze widoczna. By┼éo to przyczyn─ů wielkich rekonstrukcji, kt├│rych dokonywano w ko┼Ťcio┼éach historycznych, zbudowanych przed soborem. Nowe ko┼Ťcio┼éy budowane s─ů cz─Östo w uk┼éadach centralnych, poniewa┼╝ to w┼éa┼Ťnie o┼étarz staje si─Ö elementem podporz─ůdkowuj─ůcym sobie przestrze┼ä w ko┼Ťciele posoborowym.
Ko┼Ťci├│┼é w Kra┼Ťniku; zdj. Igor Snopek

Ko┼Ťci├│┼é w Kra┼Ťniku; zdj. Igor Snopek


Reformy posoborowe por├│wnuje si─Ö do reform teatru Grotowskiego. Co jeszcze, opr├│cz przybli┼╝enia wiernych do o┼étarza i zaanga┼╝owania ich w liturgi─Ö, przemawia za tym por├│wnaniem?
Przede wszystkim to, ┼╝e wierny i widz przestaj─ů by─ç bierni, pojawiaj─ů si─Ö w aktywnych rolach zar├│wno dla spektaklu, jak i misterium. ┼╣r├│d┼éem kreowania przestrzeni dla obu staje si─Ö wsp├│lnota. W teatrze Grotowskiego widz staje si─Ö elementem przestrzeni stworzonej dla przedstawienia. W ko┼Ťciele uk┼éad krzese┼é lub ┼éaw powinien podkre┼Ťla─ç jedno┼Ť─ç wn─Ötrza, a celebrans i asysta powinni by─ç widoczni dla wszystkich wiernych, jednocze┼Ťnie pozostaj─ůc cz─Ö┼Ťci─ů zgromadzenia, i jedno┼Ť─ç ta powinna by─ç odczuwalna. Przygl─ůdaj─ůc si─Ö uwa┼╝nie wskaz├│wkom SWII, mam nieodparte wra┼╝enie, ┼╝e projektowanie ko┼Ťcio┼éa posoborowego powinno zacz─ů─ç si─Ö w┼éa┼Ťnie od tego uk┼éadu funkcjonalnego, od ┼Ťwiadomego rozrysowania wn─Ötrza wraz z jego detalami ÔÇô ÔÇ×skorup─ů otaczaj─ů wsp├│lnot─ÖÔÇŁ.
Kolejnym elementem wsp├│lnym jest podej┼Ťcie do dekoracji. W 1968 roku Jerzy Grotowski publikuje w Danii sw├│j manifest ÔÇ×Ku teatrowi ubogiemuÔÇŁ, w kt├│rym proponuje pozbycie si─Ö bogactwa, rozmachu i zasi─Ögu medialnego teatru na rzecz prostoty, ub├│stwa i ascezy. M├│wi, ┼╝e teatr musi wreszcie uzna─ç swoje granice. Skupi─ç si─Ö na aktorze, kt├│ry w ubogim teatrze jest niemal┼╝e ÔÇ×┼Ťwi─ÖtyÔÇŁ. Reforma Soboru tak┼╝e dotyka ÔÇ×dekoracjiÔÇŁ. Nie eliminuje ich, ale wprowadza zasad─Ö wyznaczaj─ůc─ů podej┼Ťcie do sztuki, kt├│ra brzmi: ÔÇ×Szlachetne pi─Ökno ani┼╝eli przepychÔÇŁ.
Ko┼Ťci├│┼é we Wroc┼éawiu; zdj. Igor Snopek

Ko┼Ťci├│┼é we Wroc┼éawiu; zdj. Igor Snopek


Dla polskiej architektury posoborowej bardzo wa┼╝nym kontekstem jest ten politycznoÔÇôekonomicznoÔÇôspo┼éeczny. To, ┼╝e ko┼Ťcio┼éy powstawa┼éy w specyficznym systemie, jakim by┼é peerelowski socjalizm. W jaki spos├│b wp┼éyn─Ö┼éo to na architektur─Ö?
To jest dobre pytanie, bo daje mo┼╝liwo┼Ť─ç wyja┼Ťnienia bardzo wielu kwestii. Pocz─ůtkowo, jak zabierali┼Ťmy si─Ö za projekt, brali┼Ťmy tylko pod uwag─Ö kwestie estetyczne. Chcieli┼Ťmy stworzy─ç kategorie wizualne, wed┼éug kt├│rych mogliby┼Ťmy usystematyzowa─ç ca┼é─ů baz─Ö danych. I to nam si─Ö nie uda┼éo, zreszt─ů podobnie jak poprzednim badaczom, kt├│rzy wcze┼Ťniej szukali klucza do ko┼Ťcio┼é├│w posoborowych w estetyce.
Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e warto┼Ť─ç ich nie tkwi w samej bryle, ale w procesie budowy, kt├│ry t─Ö architektur─Ö wygenerowa┼é. Czyli znowu we wsp├│lnocie, kt├│ra podj─Ö┼éa trud wzniesienia ┼Ťwi─ůtyni. Zauwa┼╝yli┼Ťmy, ┼╝e proces budowy jest za ka┼╝dym razem inn─ů, ciekaw─ů histori─ů, bez wzgl─Ödu na rezultat ko┼äcowy. I dlatego nasz projekt skupia si─Ö na wy┼éapaniu tych najciekawszych opowie┼Ťci. W─ůtpi─Ö, czy kiedykolwiek w Polsce powt├│rzy si─Ö podobne zjawisko fali samoorganizuj─ůcych si─Ö s─ůsiedztw lub wsp├│lnot buduj─ůcych i finansuj─ůcych dla siebie obiekty u┼╝yteczno┼Ťci publicznej.
Do lat 90. ko┼Ťcio┼éy posoborowe by┼éy budowane tak zwanym systemem gospodarczym (Ko┼Ťci├│┼é sam wymy┼Ťli┼é na to tak─ů nazw─Ö), czyli wsp├│lnie. Wierni sk┼éadali si─Ö na budow─Ö, nie tylko dostarczaj─ůc materia┼éy, ale przede wszystkim po┼Ťwi─Öcaj─ůc sw├│j w┼éasny czas, swoje ÔÇ×roboczogodzinyÔÇŁ. Ksi─ůdz przyjmowa┼é odpowiedzialn─ů rol─Ö mened┼╝era budowy wsp├│┼épracuj─ůcego ┼Ťci┼Ťle z architektem, kt├│ry z kolei bardzo cz─Östo pracowa┼é za darmo. Jeden architekt wykonywa┼é nierzadko wszystkie rysunki projektu budowlanego i wykonawczego. A efekt ko┼äcowy zale┼╝a┼é w du┼╝ej mierze od umiej─Ötno┼Ťci organizacyjnych ksi─Ödza i od jego kontakt├│w. To pokazuje nam, ┼╝e mamy do czynienia z zupe┼énie innym spo┼éecze┼ästwem, kt├│re w my┼Ťl za┼éo┼╝e┼ä PRL-u buduje co┼Ť razem dla siebie. Postulaty w┼éadzy, paradoksalnie, zrealizowa┼éy si─Ö w tych ko┼Ťcio┼éach posoborowych.
Wystarczy spojrze─ç na dane, na przyk┼éad na to, ┼╝e w parafii pw. Odkupiciela ┼Üwiata we Wroc┼éawiu wierni rocznie przepracowywali od dwunastu do szesnastu tysi─Öcy┬áÔÇ×roboczogodzinÔÇŁ. W Ustrzykach Dolnych w ko┼Ťciele pw. ┼Üwi─Ötego J├│zefa Robotnika w 1984 roku do prac budowlanych zg┼éosi┼éo si─Ö 2634 pracownik├│w, spo┼Ťr├│d kt├│rych wielu po┼Ťwi─Öci┼éo sw├│j urlop na rzecz budowy. To jest fenomen, kt├│ry z naszej perspektywy jest ju┼╝ czym┼Ť archaicznym. Dlatego na naszej stronie zbieramy wspomnienia z budowy, by odkry─ç sposoby i techniki crowdfoundingÔÇÖu oraz crowdsourcingÔÇÖu z lat ÔÇ×bezinternetowegoÔÇŁ PRL. Chcemy pozna─ç jak najwi─Öcej historii, bo ka┼╝da z nich jest zupe┼énie wyj─ůtkowa.
 
Ko┼Ťci├│┼é w Ustrzykach Dolnych; zdj. Igor Snopek

Ko┼Ťci├│┼é w Ustrzykach Dolnych; zdj. Igor Snopek


Co by┼éo wed┼éug was g┼é├│wnym czynnikiem motywuj─ůcym ludzi do takiego zaanga┼╝owania w budow─Ö ko┼Ťcio┼é├│w?
To, ┼╝e budowali dla siebie ÔÇ×azylÔÇŁ. Budowa ko┼Ťcio┼éa by┼éa aktem ideologicznego sprzeciwu, a sam obiekt sakralny by┼é nie tylko domem Boga, ale stawa┼é si─Ö te┼╝ oknem na Zach├│d, bezpiecznym miejscem dla wrog├│w systemu politycznego i ÔÇô┬áw pewnym sensie ÔÇô┬ádomem kultury. Wierni budowali wi─Öc miejsce, w kt├│rym mogli si─Ö modli─ç, spotyka─ç, czu─ç bezpiecznie. Ko┼Ťcio┼éy powstawa┼éy na znak protestu, chocia┼╝ budowano je metodami propagowanymi przez w┼éadz─Ö. Nie zmienia to faktu, ┼╝e zaanga┼╝owanie w budow─Ö ko┼Ťcio┼éa by┼éo w opozycji do promowanego stylu ┼╝ycia i pogl─ůd├│w. Ko┼Ťci├│┼é stawa┼é si─Ö nadziej─ů na co┼Ť lepszego i ucieczk─ů od ┼╝ycia codziennego.
Czy z tego wynika ich awangardowo┼Ť─ç?
Wydaje mi si─Ö, ┼╝e to jest jeszcze inna historia. Jej ┼║r├│d┼éem jest ta specyficzna sytuacja, w kt├│rej za ca┼é─ů budow─Ö odpowiada ksi─ůdz proboszcz i jeden architekt. Dla architekt├│w projekt ko┼Ťcio┼éa stawa┼é si─Ö szans─ů zrealizowania unikalnego obiektu, niekiedy z eksperymentaln─ů konstrukcj─ů. Projektu obiektu samego dla siebie.
Pa┼ästwowe biura architektoniczne ÔÇô┬áoczywi┼Ťcie nie wszystkie ÔÇô┬ákopiowa┼éy bloki, kt├│re ju┼╝ kiedy┼Ť gdzie┼Ť powsta┼éy, dostosowuj─ůc je tylko do innej lokalizacji. Ambitni architekci mogli natomiast realizowa─ç si─Ö, projektuj─ůc w┼éa┼Ťnie ko┼Ťcio┼éy. Architektura sakralna dla projektant├│w sta┼éa si─Ö niejako manifestacj─ů wyobra┼║ni, eksperymentem urbanistycznym, ale te┼╝ pokazem indywidualnego podej┼Ťcia do podj─Ötego tematu przestrzennego. Pytanie, sk─ůd oni brali inspiracje do tej tw├│rczo┼Ťci. Jakie ksi─ů┼╝ki by┼éy wtedy dost─Öpne, co prezentowano w czasopismach? Okazuje si─Ö, ┼╝e do lat 80. na ┼éamach popularnego czasopisma ÔÇ×ArchitekturaÔÇŁ opublikowano tylko cztery projekty ko┼Ťcio┼é├│w posoborowych. Gazety wype┼énione by┼éy natomiast projektami kin, teatr├│w, oper oraz dom├│w kultury. O wycieczkach za granic─Ö nie by┼éo mowy, a zabytki sakralne ocala┼ée w centrach miast w stylach gotyckim, renesansowym, barokowym i tak dalej nadal zachwyca┼éy swoj─ů atmosfer─ů i nastrojem wn─Ötrz. Mo┼╝e w┼éa┼Ťnie dlatego w posoborowych ko┼Ťcio┼éach wymiesza┼éo si─Ö takie bogactwo styl├│w i rozwi─ůza┼ä. Okazuje si─Ö, ┼╝e w p├│┼║nym modernizmie wymy┼Ťlili┼Ťmy wszystkie postmodernizmy, i to w┼éa┼Ťnie w architekturze sakralnej.
Ko┼Ťci├│┼é w Olsztynie; zdj. Igor Snopek

Ko┼Ťci├│┼é w Olsztynie; zdj. Igor Snopek


A co zmieni┼éo si─Ö po 1989? Wiadomo, ┼╝e proces budowy z oczywistych wzgl─Öd├│w nie wygl─ůda ju┼╝ tak jak dawniej. Ale jak procesy polityczne wp┼éyn─Ö┼éy na sam─ů architektur─Ö?
Najwi─Ökszy boom budowlany ko┼Ťcio┼é├│w przypada na lata 80. i jego kontynuacja przeci─ůga si─Ö przez ca┼é─ů kolejn─ů dekad─Ö, mi─Ödzy innymi dlatego, ┼╝e powstaj─ů wtedy najwi─Öksze obiekty sakralne (powy┼╝ej 1500 m┬▓). ┬áW latach 90. budowa systemem gospodarczym powoli zanika i ust─Öpuje miejsca bardziej kapitalistycznemu rozwi─ůzaniu. Zmienia si─Ö zaanga┼╝owanie parafian w budow─Ö: nie bior─ů fizycznie w niej udzia┼éu, ale wspieraj─ů przedsi─Öwzi─Öcie wp┼éacaniem datk├│w.
Wydaje mi si─Ö, ┼╝e powstaje te┼╝ du┼╝o mniej dobrych realizacji ni┼╝ w latach 70. czy 80. mi─Ödzy innymi ze wzgl─Ödu na d┼éugo┼Ť─ç realizacji projekt├│w. ┬áMetoda gospodarcza wr─Öcz zak┼éada┼éa, ┼╝e budowanie ko┼Ťcio┼éa to d┼éugi proces, wszystko przemy┼Ťli si─Ö i zrobi na spokojnie. Niekt├│re ko┼Ťcio┼éy powstawa┼éy w┼éa┼Ťciwie metodami ┼Ťredniowiecznymi. To wszystko dawa┼éo czas na planowanie, wi─Öksz─ů rozwag─Ö i d┼éugie zaanga┼╝owanie jednego architekta. Najlepszym przyk┼éadem na to jest jeden z moich ulubionych ko┼Ťcio┼é├│w pw. Naj┼Ťwi─Ötszej Maryi Panny w ┼Üwidnicy autorstwa architekta Mariana Tunikowskiego. Kiedy sko┼äczy┼é studia, jego ojciec, znany architekt Roman Tunikowski, by┼é w trakcie realizacji osiedla mieszkaniowego w ┼Üwidnicy. Proboszcz poprosi┼é go o projekt ko┼Ťcio┼éa, kt├│ry znalaz┼éby si─Ö mi─Ödzy blokami. Ojciec zaprosi┼é Mariana, ┼╝eby ten te┼╝ opracowa┼é wst─Öpn─ů koncepcj─Ö, kt├│r─ů potem zaopiniuje proboszcz. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e ksi─ůdz wraz z parafianami przeg┼éosowali projekt m┼éodszego Tunikowskiego. Zanim rozpocz─Ö┼éa si─Ö budowa, Marian Tunikowski mia┼é jeszcze cztery lata na zrobienie uprawnie┼ä. Wszystkie rysunki wykona┼é samodzielnie. Chocia┼╝ ko┼Ťci├│┼é ma ┼╝elbetow─ů konstrukcj─Ö, do budowy nie u┼╝ywano d┼║wigu. Ca┼éy proces trwa┼é dwadzie┼Ťcia lat, a zdaniem architekta ko┼Ťci├│┼é nadal nie jest sko┼äczony.
Rzeczywisto┼Ť─ç kapitalistyczna sprawia, ┼╝e zupe┼énie inaczej liczymy si─Ö z czasem. Dzi┼Ť rzadko zdarzaj─ů si─Ö architekci, kt├│rzy po┼Ťwi─Öcaj─ů si─Ö budowie do tego stopnia, ┼╝eby przez pi─Ö─ç czy dziesi─Ö─ç lat przychodzi─ç codziennie na budow─Ö z linijk─ů i wszystko sprawdza─ç. To odbi┼éo si─Ö na architekturze ko┼Ťcio┼é├│w po ÔÇÖ89.
Ko┼Ťci├│┼é w ┼Üwidnicy; zdj. Igor Snopek

Ko┼Ťci├│┼é w ┼Üwidnicy; zdj. Igor Snopek


Przyk┼éad ┼Üwidnicy, o kt├│rym wspomnia┼éa┼Ť, to osiedle i ko┼Ťci├│┼é, kt├│re powstawa┼éy w tym samym czasie. Takie ca┼éo┼Ťciowe za┼éo┼╝enie architektoniczne to chyba ewenement.
Plany na Osiedle M┼éodych, czyli najwi─Öksz─ů dzielnic─Ö mieszkaniow─ů ┼Üwidnicy, powsta┼éy o ponad dekad─Ö wcze┼Ťniej i na samym pocz─ůtku nie przewidywa┼éy budowy obiektu sakralnego. Z czasem mieszka┼äcy osiedla zacz─Öli ubiega─ç si─Ö o pozwolenie na ko┼Ťci├│┼é, kt├│re otrzymali w 1980 roku.
W tym czasie, gdy przeg┼éosowano projekt ko┼Ťcio┼éa, architekt Roman Tunikowski ubiega┼é si─Ö o zatrzymanie budowy jednego z segment├│w mieszkaniowych zaprojektowanego przez siebie osiedla, ┼╝eby stworzy─ç o┼Ť widokow─ů na ko┼Ťci├│┼é. Nigdy nie wybudowany segment mieszkalny uda┼éo si─Ö wstrzyma─ç na etapie fundament├│w.
W waszym projekcie, dzi─Öki temu, ┼╝e pokazujecie zdj─Öcia z ÔÇ×lotu ptakaÔÇŁ, bardzo wa┼╝ny staje si─Ö kontekst urbanistyczny, w kt├│rym funkcjonuje ko┼Ťci├│┼é. W wielu przypadkach budynek ko┼Ťcio┼éa dominuje na tyle, ┼╝e podporz─ůdkowuje sobie nawet wcze┼Ťniejsze zabudowania.
Faktycznie, zdj─Öcia ÔÇ×z perspektywy BogaÔÇŁ, wykonane przez drony daj─ů mo┼╝liwo┼Ť─ç zupe┼énie innego wgl─ůdu w Polsk─ů architektur─Ö i urbanistyk─Ö. Dzi─Öki nim wida─ç, ┼╝e na polskich suburbiach nie wybudowali┼Ťmy niczego lepszego od tych posoborowych ko┼Ťcio┼é├│w.
Zdj─Öcia z drona u┼Ťwiadamiaj─ů te┼╝ skal─Ö tych przedsi─Öwzi─Ö─ç.
Odkryli┼Ťmy, ┼╝e niekt├│re ko┼Ťcio┼éy, zw┼éaszcza w latach 80., by┼éy budowane na wyrost. Bardzo cz─Östo projekty tych obiekt├│w powstawa┼éy w poprzedniej dekadzie (przed wielkim boomem budownictwa sakralnego w Polsce) w przekonaniu, ┼╝e mo┼╝e to by─ç ostatni ko┼Ťci├│┼é, kt├│ry uda si─Ö wybudowa─ç. Jednym z takich przyk┼éad├│w jest ko┼Ťci├│┼é Chrystusa Odkupiciela Cz┼éowieka w Olsztynie powsta┼éy dla osiemnastu tysi─Öcy wiernych. Kolejnym wielkomiejski ko┼Ťci├│┼é w Kra┼Ťniku, powsta┼éy w ├│wcze┼Ťnie trzydziestotysi─Öcznym miasteczku, w dzielnicy, kt├│ra wed┼éug ├│wczesnych w┼éadz mia┼éa osta─ç si─Ö bez Boga.
Z nowszych realizacji dysproporcja obiektu sakralnego wzgl─Ödem kontekstu urbanistycznego jest widoczna w Licheniu, nieposiadaj─ůcym nawet praw miejskich. Mieszka w nim nieco powy┼╝ej tysi─ůca mieszka┼äc├│w.
Ko┼Ťci├│┼é w Licheniu, zdj. Igor Snopek

Ko┼Ťci├│┼é w Licheniu, zdj. Igor Snopek


Tak, ale to przyk┼éad specyficzny o tyle, ┼╝e to nie parafia, ale sanktuarium, do kt├│rego si─Ö pielgrzymuje.
To rzeczywi┼Ťcie w jakiej┼Ť mierze t┼éumaczy skal─Ö tego sanktuarium, jednak nie uzasadnia decyzji projektant├│w o ca┼ékowitym zignorowaniu kontekstu urbanistycznego.
Zwr├│ci┼éam uwag─Ö na jeden, wydawa─ç by si─Ö mog┼éo, szczeg├│┼é dotycz─ůcy ko┼Ťcio┼é├│w zbudowanych po 1989 roku. Ich cech─ů wsp├│ln─ů jest to, ┼╝e bardzo cz─Östo, wraz z zabudowaniami przyko┼Ťcielnymi, s─ů ogrodzone. Niemal┼╝e jak strze┼╝one osiedla. A tymczasem ko┼Ťci├│┼é powinien by─ç przecie┼╝ przestrzeni─ů otwart─ů i wsp├│ln─ů.
To ciekawe spostrze┼╝enie. Jestem pewna, ┼╝e pojawienie si─Ö ka┼╝dego z tych mur├│w jest uzasadnione na r├│┼╝ne sposoby. Mog─ů to by─ç t┼éumaczenia m├│wi─ůce o nieudanej wsp├│lnocie, o niebezpiecznej dzielnicy wok├│┼é ko┼Ťcio┼éa, o ksi─Ödzu, kt├│ry stawia ogrodzenie, ÔÇ×bo tak mu si─Ö podobaÔÇŁ. Efekt tego jest jeden: ko┼Ťci├│┼é zamiast stanowi─ç otwart─ů przestrze┼ä, odgradza si─Ö od otaczaj─ůcej go rzeczywisto┼Ťci. Tak, jakby jednak nie darzy┼é zaufaniem wszystkich. Nadal dominuje architektonicznie, ale ju┼╝ nie anga┼╝uje nas na co dzie┼ä w takim stopniu jak kiedy┼Ť, odgradza si─Ö od codzienno┼Ťci. To ciekawe zobrazowanie relacji w jakiej Ko┼Ťci├│┼é jest obecnie ze spo┼éecze┼ästwem.
Ko┼Ťci├│┼é na pewno bardziej ni┼╝ kiedy┼Ť dzieli ludzi. Jak to wp┼éyn─Ö┼éo na relacje, kt├│rych wys┼éuchali┼Ťcie? Z jakimi reakcjami na wasz projekt si─Ö spotkali┼Ťcie?
Dzi─Öki fundacji B─Öc Zmiana z Warszawy, we wsp├│┼épracy z kt├│r─ů rozwijamy projekt, zdobyli┼Ťmy zainteresowanie student├│w architektury, architekt├│w i badaczy przestrzeni. Dla najm┼éodszego pokolenia historia ko┼Ťcio┼é├│w budowanych metod─ů gospodarcz─ů brzmi zupe┼énie nieprawdopodobnie, s─ů wi─Öc zainteresowani tematem i ch─Ötni do wsp├│┼épracy z nami.
Dla pokolenia naszych rodzic├│w to barwne wspomnienie, cz─Östo te┼╝ przekoloryzowane, brzmi─ůce jak do┼Ťwiadczenie pracy na statku pirackim. A dla architekt├│w, kt├│rzy budowali te ko┼Ťcio┼éy, to sentymentalna i wzruszaj─ůca podr├│┼╝ w czasie do stworzonych przez nich samych ÔÇ×zabytk├│w nowoczesno┼ŤciÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś