Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Berlin. Miasto pami─Öci (fragment ksi─ů┼╝ki)

M┼éodzi polscy historycy, socjolodzy oraz kulturoznawcy stworzyli wyj─ůtkowy przewodnik. Prowadzi on Czytelnika przez stolic─Ö Niemiec, przybli┼╝aj─ůc nie tylko histori─Ö, ale przede wszystkim symboliczne znaczenia wybranych miejsc pami─Öci. Przewodnik pomaga w poszukiwaniach odpowiedzi na fundamentalne, a zarazem bardzo trudne pytania: o czym Berlin pami─Öta, czego nie mo┼╝e sobie przypomnie─ç i o czym chcia┼éby zapomnie─ç.

"Berlin. Miasto pami─Öci", mat. prasowe
„Berlin. Miasto pami─Öci”┬ázawiera 20 artyku┼é├│w po┼Ťwi─Öconych zar├│wno tym najbardziej rozpoznawalnym, jak i mniej znanym obiektom, na kt├│rych pi─Ötno odcisn─Ö┼éy dwa dwudziestowieczne systemy totalitarne. Ksi─ů┼╝ka pomaga zrozumie─ç fenomen z┼éo┼╝onej tkanki miejskiej Berlina, wpisuj─ůc j─ů w szerszy kontekst niemieckiej polityki historycznej i pami─Öci spo┼éecznej. W dzisiejszym┬áwydaniu┬áÔÇťKontaktuÔÇŁ publikujemy fragment ksi─ů┼╝ki po┼Ťwi─Öcony Karl-Marx-Allee, kt├│rego autorem jest Jan Burek. Oficjalna premiera odb─Ödzie si─Ö 17 marca o 18:30 w warszawskim Domu Spotka┼ä z Histori─ů (ul. Karowa 20)┬á
*** 
Karl-Marx-Allee
Stoj─ůc na pocz─ůtku Karl-Marx-Allee przy stacji metra┬áFrankfurter Tor, nietrudno uwierzy─ç, ┼╝e widzimy przed┬ásob─ů najwi─Ökszy projekt wschodnioniemieckich architekt├│w┬áepoki socrealizmu. Aleja jest szeroka na blisko 90┬ámetr├│w i flankowana wysokimi, dziesi─Öciopi─Ötrowymi┬ákamienicami, tworz─ůcymi monumentalne pierzeje.
Nawet wybitni architekci i krytycy architektury dawali si─Ö┬áuwie┼Ť─ç jej totalitarnemu urokowi. Gdy w 1993 roku Philip┬áJohnson odwiedzi┼é Berlin, stwierdzi┼é, ┼╝e za┼éo┼╝enie Karl-┬áMarx-Allee to ÔÇ×planowanie miasta w wielkim┬ástyluÔÇŁ. Z kolei Aldo Rossi okre┼Ťli┼é alej─Ö mianem┬áÔÇ×ostatniej wielkiej ulicy EuropyÔÇŁ.
Wystarczy kr├│tki spacer KMA, by przekona─ç si─Ö, ┼╝e nie jest┬áona sko┼äczonym projektem. Tak jak ca┼éy Berlin, ma ona┬ástruktur─Ö patchworkow─ů. Pomi─Ödzy gigantycznymi socrealistycznymi┬ákamienicami kryj─ů si─Ö niskie modernistyczne┬ábudynki. Zbli┼╝aj─ůc si─Ö do Alexanderplatz (wie┼äcz─ůcego KMA┬áod zachodu), zobaczymy natomiast ogromne bloki utrzymane┬áw stylistyce p├│┼║nego radzieckiego modernizmu.
Mimo swych totalitarnych korzeni KMA nie jest, jak chcia┼éby┬áJohnson, jednolitym projektem. Jest w istocie hybryd─ů trzech┬ár├│┼╝nych za┼éo┼╝e┼ä. Nazw─Ö alei po wojnie zmieniano dwukrotnie,┬ádwukrotnie r├│wnie┼╝ zmienia┼éy si─Ö wytyczne architektoniczne┬ái urbanistyczne. Gdy w 1948 roku decydowano, ┼╝e┬ábudowa KMA b─Ödzie pierwszym wielkim projektem odbudowy┬áwe wschodniej cz─Ö┼Ťci Berlina, ulica ta nosi┼éa jeszcze┬ásw─ů przedwojenn─ů nazw─Ö: Frankfurter Allee.┬áPierwsze budynki wzniesiono tam w nast─Öpnym roku.┬áOdsuni─Öte od ulicy, cho─ç tworz─ůce pierzej─Ö pi─Öciopi─Ötrowe┬ábloki kontynuowa┼éy przerwan─ů przez rz─ůdy nazist├│w tradycj─Ö┬ániemieckiego modernizmu. Nie r├│┼╝ni┼éy si─Ö w zasadzie od┬áosiedli wznoszonych w├│wczas w zachodnich Niemczech.
Taki stan rzeczy nie trwa┼é d┼éugo. W grudniu 1948 roku,┬áz okazji 70. urodzin Stalina, ulic─Ö przemianowano na Stalinallee.┬áOds┼éoni─Öcie tabliczek informuj─ůcych o nowej nazwie┬ástanowi┼éo zwie┼äczenie uroczysto┼Ťci odbywaj─ůcych si─Ö w ca┼éych┬áwschodnich Niemczech. By┼é to r├│wnie┼╝ dobitny znak┬áca┼ékowitego uzale┼╝nienia wschodnioniemieckich w┼éadz od┬áMoskwy. Przyw├│dca ZSSR otrzyma┼é sw─ů ulic─Ö w stolicy NRD┬áwcze┼Ťniej ni┼╝ Karol Marks.┬áZmiana nazewnictwa szybko zosta┼éa poparta wprowadzeniem┬ázmian projektowych. Dyrektywy przysz┼éy bezpo┼Ťrednio ze┬áZwi─ůzku Radzieckiego. Na wiosn─Ö 1950 roku do Moskwy┬áuda┼éa si─Ö wycieczka wschodnioniemieckich architekt├│w.┬áWr├│cili z jasnymi wytycznymi ÔÇô modernizm nale┼╝a┼éo odrzuci─ç┬ájako styl kosmopolityczny. Odt─ůd tryumfowa─ç mia┼é socrealizm,┬áoparty na radzieckich wzorcach, ale nawi─ůzuj─ůcy do┬ánarodowych tradycji architektonicznych.
Zmiana ta zosta┼éa poparta przez najwy┼╝sze w┼éadze NRD.┬áW lipcu 1950 roku sam pierwszy sekretarz SED (Socjalistycznej┬áPartii Jedno┼Ťci Niemiec, sprawuj─ůcej rz─ůdy┬áw NRD), Walter Ulbricht, oskar┼╝a┼é modernistycznych architekt├│w┬áo pr├│b─Ö umniejszenia znaczenia Belina i ÔÇ×kosmopolityczne┬áfantazjeÔÇŁ. W─ůtek ÔÇ×kosmopolityzmuÔÇŁ podnosi┼éa r├│wnie┼╝┬áprasa. Warto doda─ç, ┼╝e u┼╝ywaj─ůc tego samego sformu┼éowania┬áarchitektur─Ö modernistyczn─ů atakowali w latach 30.┬ánazi┼Ťci. Nie umkn─Ö┼éo to oczywi┼Ťcie zachodnioniemieckiej┬áopinii publicznej, kt├│ra dostrzeg┼éa zwi─ůzek mi─Ödzy systemami┬átotalitarnymi nie tylko w propagandowych has┼éach, ale tak┼╝e┬áw formach architektonicznych. Zachodnim architektom┬áprojekty socrealistyczne przywodzi┼éy na my┼Ťl dzie┼éa g┼é├│wnego┬áarchitekta III Rzeszy Alberta Speera.
Pierwszym niemieckim budynkiem socrealistycznym stylu by┼é┬áuko┼äczony w maju 1952 roku Hochhaus an der Weberwiese,┬ápo┼éo┼╝ony na ty┼éach Stalinallee i zaprojektowany przez┬ág┼é├│wnego architekta tej ulicy Hermanna Henselmanna.┬áWysoko┼Ťciowiec ten jest bez w─ůtpienia w duchu socrealizmu, nie┬áprzypomina jednak s┼éynnych ÔÇ×wie┼╝ StalinaÔÇŁ, jakie znamy┬áz Moskwy, Rygi czy Warszawy. Jego prosta, wertykalna bry┼éa┬á┼Ťwiadczy o zakorzenieniu Henselmanna w modernizmie.
W 1952 roku rozpocz─Ö┼éa si─Ö budowa pierwszych socrealistycznych gmach├│w przy Stalinallee. Jako wzorzec┬áÔÇ×narodowej formyÔÇŁ zosta┼éy przyj─Öte budynki projektu Karla┬áFriedricha Schinkla, zdobi─ůce mi─Ödzy innymi Unter den┬áLinden. Klasycystyczne budowle reprezentuj─ůce pot─Ög─Ö┬ápruskiej monarchii mia┼éy stanowi─ç inspiracje dla projektant├│w┬áwznosz─ůcych budynki ┼Ťwiadcz─ůce o pot─Ödze┬árobotnik├│w w robotniczym pa┼ästwie. W ich formie niewiele┬ázosta┼éo ju┼╝ z modernizmu.
Stalinallee projektowana by┼éa z ogromnym rozmachem.┬áPrzyziemia kamienic wy┼éo┼╝one zosta┼éy kamieniem, elewacje┬áwy┼╝szych partii ceramik─ů. Co wi─Öcej, Stalinallee mia┼éa by─ç┬ánie tylko osiedlem mieszkalnym, ale nowym centrum┬áBerlina. W przyziemiach planowane by┼éy sklepy i punkty┬áus┼éugowe. Mieszka┼äcy nowych budynk├│w dobierani byli┬áspo┼Ťr├│d partyjnej nomenklatury, wspieraj─ůcych re┼╝im┬áintelektualist├│w i artyst├│w oraz przodownik├│w pracy. Mieszkanie w tym miejscu wi─ůza┼éo si─Ö z obowi─ůzkiem udzia┼éu┬áw odbywaj─ůcych si─Ö na ulicy pochodach. W 1954 roku┬ádemonstracje takie organizowano ┼Ťrednio co cztery dni.
Te ambitne plany zweryfikowa┼éa jednak rzeczywisto┼Ť─ç.┬áW czerwcu 1953 roku robotnicy wznosz─ůcy Stalinallee zbuntowali┬ási─Ö przeciwko wy┼Ťrubowanym normom pracy. Ich bunt┬ározla┼é si─Ö nast─Öpnie na ca┼éy wschodni Berlin, przechodz─ůc do┬áhistorii pod nazw─ů powstania berli┼äskiego. Po jego st┼éumieniu┬ábudow─Ö kontynuowano, ale na drodze stan─Ö┼éy┬áproblemy finansowe. ÔÇ×Pa┼éace dla robotnik├│wÔÇŁ, jak nazywano┬ásocrealistyczne kamienice, okaza┼éy si─Ö przekracza─ç mo┼╝liwo┼Ťci┬áÔÇ×robotniczego pa┼ästwaÔÇŁ. Ostatecznie pod koniec lat 50.┬ásocrealistyczne plany zosta┼éy zarzucone, w du┼╝ej mierze tak┼╝e┬ápod wp┼éywem nacisk├│w p┼éyn─ůcych z powracaj─ůcego do┬ámodernizmu Zwi─ůzku Radzieckiego. Zamiast projektowanych┬ákamienic powstawa─ç zacz─Ö┼éy modernistyczne bloki.
W 1961 roku, osiem lat po ┼Ťmierci Stalina, zachodnia cz─Ö┼Ť─ç┬áulicy przemianowana zosta┼éa na Karl-Marx-Allee, wschodnia┬áza┼Ť odzyska┼éa swe przedwojenne miano Frankfurter Allee.┬áTym razem zmiana nazwy przebieg┼éa bez pompy. W listopadow─ů,┬ádeszczow─ů noc oddzia┼éy milicji zamkn─Ö┼éy ulic─Ö. Gdy┬áBerli┼äczycy obudzili si─Ö nast─Öpnego dnia, tabliczki na budynkach┬áinformowa┼éy ju┼╝ o nowej nazwie alei, bez ┼Ťladu┬áznikn─ů┼é te┼╝ wzniesiony kilka lat wcze┼Ťniej pomnik Stalina.
Karl-Marx-Allee nie sta┼éa si─Ö nowym centrum Berlina i od┬álat 60. powoli popada┼éa w zapomnienie. Z niestarannie wyko┼äczonych┬ábudynk├│w odrywa┼éy si─Ö fragmenty ceramicznych┬áelewacji. Tu┼╝ przed upadkiem muru berli┼äskiego ulica zosta┼éa┬ájednak wpisana na list─Ö zabytk├│w.┬áZjednoczenie Berlina, kt├│re przesun─Ö┼éo centrum miasta na┬ázach├│d, usun─Ö┼éo KMA jeszcze bardziej w cie┼ä. Socrealistyczne┬ágmachy poddano co prawda renowacji i ulica prezentuje si─Ö┬áobecnie jak w latach swej ┼Ťwietno┼Ťci, ale nie wp┼éyn─Ö┼éo to na┬ájej o┼╝ywienie. KMA nie sta┼éa si─Ö r├│wnie┼╝ wa┼╝nym miejscem┬ápami─Öci o komunizmie. Nawet robotniczy bunt z 1953 roku┬ánie zosta┼é w przestrzeni ulicy upami─Ötniony.
Po upadku muru nie dyskutowano wiele o kolejnej zmianie┬ánazwy ulicy. Karol Marks nie jest dla wi─Ökszo┼Ťci Niemc├│w┬ápostaci─ů szczeg├│lnie kontrowersyjn─ů. Do tradycji marksowskiej┬áprzez d┼éugi czas odwo┼éywa┼éa si─Ö nie tylko┬áwschodnioniemiecka partia komunistyczna, ale r├│wnie┼╝┬ázachodnioniemiecka socjaldemokracja.
Wydaje si─Ö, ┼╝e obecnie KMA stoi przed szans─ů na nowe ┼╝ycie.┬áDo budynk├│w przy ulicy wprowadza si─Ö coraz wi─Öcej m┼éodych┬áludzi. Osiedlaj─ů si─Ö tam skuszeni du┼╝o ni┼╝szymi cenami┬áwynajmu ni┼╝ w zachodniej cz─Ö┼Ťci miasta. Ich pojawienie si─Ö┬áoznacza w du┼╝ej mierze zerwanie ci─ůg┼éo┼Ťci pami─Öci na KMA.┬áNie tylko nie czuj─ů si─Ö oni zwi─ůzani z miejscem, do kt├│rego┬áprzybywaj─ů, nie znaj─ů r├│wnie┼╝ jego historii. Na razie jednak┬ána ulicy wci─ů┼╝ ┼éatwiej jest ujrze─ç spaceruj─ůcych powoli┬ástarszych ludzi pami─Ötaj─ůcych czasy, gdy aleja nosi┼éa imi─Ö┬áStalina.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś