fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Berlin. Miasto pami臋ci (fragment ksi膮偶ki)

M艂odzi polscy historycy, socjolodzy oraz kulturoznawcy stworzyli wyj膮tkowy przewodnik. Prowadzi on Czytelnika przez stolic臋 Niemiec, przybli偶aj膮c nie tylko histori臋, ale przede wszystkim symboliczne znaczenia wybranych miejsc pami臋ci. Przewodnik pomaga w poszukiwaniach odpowiedzi na fundamentalne, a zarazem bardzo trudne pytania: o czym Berlin pami臋ta, czego nie mo偶e sobie przypomnie膰 i o czym chcia艂by zapomnie膰.

"Berlin. Miasto pami臋ci", mat. prasowe
„Berlin. Miasto pami臋ci”聽zawiera 20 artyku艂贸w po艣wi臋conych zar贸wno tym najbardziej rozpoznawalnym, jak i mniej znanym obiektom, na kt贸rych pi臋tno odcisn臋艂y dwa dwudziestowieczne systemy totalitarne. Ksi膮偶ka pomaga zrozumie膰 fenomen z艂o偶onej tkanki miejskiej Berlina, wpisuj膮c j膮 w szerszy kontekst niemieckiej polityki historycznej i pami臋ci spo艂ecznej. W dzisiejszym聽wydaniu聽鈥淜ontaktu鈥 publikujemy fragment ksi膮偶ki po艣wi臋cony Karl-Marx-Allee, kt贸rego autorem jest Jan Burek. Oficjalna premiera odb臋dzie si臋 17 marca o 18:30 w warszawskim Domu Spotka艅 z Histori膮 (ul. Karowa 20)聽
***聽
Karl-Marx-Allee
Stoj膮c na pocz膮tku Karl-Marx-Allee przy stacji metra聽Frankfurter Tor, nietrudno uwierzy膰, 偶e widzimy przed聽sob膮 najwi臋kszy projekt wschodnioniemieckich architekt贸w聽epoki socrealizmu. Aleja jest szeroka na blisko 90聽metr贸w i flankowana wysokimi, dziesi臋ciopi臋trowymi聽kamienicami, tworz膮cymi monumentalne pierzeje.
Nawet wybitni architekci i krytycy architektury dawali si臋聽uwie艣膰 jej totalitarnemu urokowi. Gdy w 1993 roku Philip聽Johnson odwiedzi艂 Berlin, stwierdzi艂, 偶e za艂o偶enie Karl-聽Marx-Allee to 鈥瀙lanowanie miasta w wielkim聽stylu鈥. Z kolei Aldo Rossi okre艣li艂 alej臋 mianem聽鈥瀘statniej wielkiej ulicy Europy鈥.
Wystarczy kr贸tki spacer KMA, by przekona膰 si臋, 偶e nie jest聽ona sko艅czonym projektem. Tak jak ca艂y Berlin, ma ona聽struktur臋 patchworkow膮. Pomi臋dzy gigantycznymi socrealistycznymi聽kamienicami kryj膮 si臋 niskie modernistyczne聽budynki. Zbli偶aj膮c si臋 do Alexanderplatz (wie艅cz膮cego KMA聽od zachodu), zobaczymy natomiast ogromne bloki utrzymane聽w stylistyce p贸藕nego radzieckiego modernizmu.
Mimo swych totalitarnych korzeni KMA nie jest, jak chcia艂by聽Johnson, jednolitym projektem. Jest w istocie hybryd膮 trzech聽r贸偶nych za艂o偶e艅. Nazw臋 alei po wojnie zmieniano dwukrotnie,聽dwukrotnie r贸wnie偶 zmienia艂y si臋 wytyczne architektoniczne聽i urbanistyczne. Gdy w 1948 roku decydowano, 偶e聽budowa KMA b臋dzie pierwszym wielkim projektem odbudowy聽we wschodniej cz臋艣ci Berlina, ulica ta nosi艂a jeszcze聽sw膮 przedwojenn膮 nazw臋: Frankfurter Allee.聽Pierwsze budynki wzniesiono tam w nast臋pnym roku.聽Odsuni臋te od ulicy, cho膰 tworz膮ce pierzej臋 pi臋ciopi臋trowe聽bloki kontynuowa艂y przerwan膮 przez rz膮dy nazist贸w tradycj臋聽niemieckiego modernizmu. Nie r贸偶ni艂y si臋 w zasadzie od聽osiedli wznoszonych w贸wczas w zachodnich Niemczech.
Taki stan rzeczy nie trwa艂 d艂ugo. W grudniu 1948 roku,聽z okazji 70. urodzin Stalina, ulic臋 przemianowano na Stalinallee.聽Ods艂oni臋cie tabliczek informuj膮cych o nowej nazwie聽stanowi艂o zwie艅czenie uroczysto艣ci odbywaj膮cych si臋 w ca艂ych聽wschodnich Niemczech. By艂 to r贸wnie偶 dobitny znak聽ca艂kowitego uzale偶nienia wschodnioniemieckich w艂adz od聽Moskwy. Przyw贸dca ZSSR otrzyma艂 sw膮 ulic臋 w stolicy NRD聽wcze艣niej ni偶 Karol Marks.聽Zmiana nazewnictwa szybko zosta艂a poparta wprowadzeniem聽zmian projektowych. Dyrektywy przysz艂y bezpo艣rednio ze聽Zwi膮zku Radzieckiego. Na wiosn臋 1950 roku do Moskwy聽uda艂a si臋 wycieczka wschodnioniemieckich architekt贸w.聽Wr贸cili z jasnymi wytycznymi 鈥 modernizm nale偶a艂o odrzuci膰聽jako styl kosmopolityczny. Odt膮d tryumfowa膰 mia艂 socrealizm,聽oparty na radzieckich wzorcach, ale nawi膮zuj膮cy do聽narodowych tradycji architektonicznych.
Zmiana ta zosta艂a poparta przez najwy偶sze w艂adze NRD.聽W lipcu 1950 roku sam pierwszy sekretarz SED (Socjalistycznej聽Partii Jedno艣ci Niemiec, sprawuj膮cej rz膮dy聽w NRD), Walter Ulbricht, oskar偶a艂 modernistycznych architekt贸w聽o pr贸b臋 umniejszenia znaczenia Belina i 鈥瀔osmopolityczne聽fantazje鈥. W膮tek 鈥瀔osmopolityzmu鈥 podnosi艂a r贸wnie偶聽prasa. Warto doda膰, 偶e u偶ywaj膮c tego samego sformu艂owania聽architektur臋 modernistyczn膮 atakowali w latach 30.聽nazi艣ci. Nie umkn臋艂o to oczywi艣cie zachodnioniemieckiej聽opinii publicznej, kt贸ra dostrzeg艂a zwi膮zek mi臋dzy systemami聽totalitarnymi nie tylko w propagandowych has艂ach, ale tak偶e聽w formach architektonicznych. Zachodnim architektom聽projekty socrealistyczne przywodzi艂y na my艣l dzie艂a g艂贸wnego聽architekta III Rzeszy Alberta Speera.
Pierwszym niemieckim budynkiem socrealistycznym stylu by艂聽uko艅czony w maju 1952 roku Hochhaus an der Weberwiese,聽po艂o偶ony na ty艂ach Stalinallee i zaprojektowany przez聽g艂贸wnego architekta tej ulicy Hermanna Henselmanna.聽Wysoko艣ciowiec ten jest bez w膮tpienia w duchu socrealizmu, nie聽przypomina jednak s艂ynnych 鈥瀢ie偶 Stalina鈥, jakie znamy聽z Moskwy, Rygi czy Warszawy. Jego prosta, wertykalna bry艂a聽艣wiadczy o zakorzenieniu Henselmanna w modernizmie.
W 1952 roku rozpocz臋艂a si臋 budowa pierwszych socrealistycznych gmach贸w przy Stalinallee. Jako wzorzec聽鈥瀗arodowej formy鈥 zosta艂y przyj臋te budynki projektu Karla聽Friedricha Schinkla, zdobi膮ce mi臋dzy innymi Unter den聽Linden. Klasycystyczne budowle reprezentuj膮ce pot臋g臋聽pruskiej monarchii mia艂y stanowi膰 inspiracje dla projektant贸w聽wznosz膮cych budynki 艣wiadcz膮ce o pot臋dze聽robotnik贸w w robotniczym pa艅stwie. W ich formie niewiele聽zosta艂o ju偶 z modernizmu.
Stalinallee projektowana by艂a z ogromnym rozmachem.聽Przyziemia kamienic wy艂o偶one zosta艂y kamieniem, elewacje聽wy偶szych partii ceramik膮. Co wi臋cej, Stalinallee mia艂a by膰聽nie tylko osiedlem mieszkalnym, ale nowym centrum聽Berlina. W przyziemiach planowane by艂y sklepy i punkty聽us艂ugowe. Mieszka艅cy nowych budynk贸w dobierani byli聽spo艣r贸d partyjnej nomenklatury, wspieraj膮cych re偶im聽intelektualist贸w i artyst贸w oraz przodownik贸w pracy. Mieszkanie w tym miejscu wi膮za艂o si臋 z obowi膮zkiem udzia艂u聽w odbywaj膮cych si臋 na ulicy pochodach. W 1954 roku聽demonstracje takie organizowano 艣rednio co cztery dni.
Te ambitne plany zweryfikowa艂a jednak rzeczywisto艣膰.聽W czerwcu 1953 roku robotnicy wznosz膮cy Stalinallee zbuntowali聽si臋 przeciwko wy艣rubowanym normom pracy. Ich bunt聽rozla艂 si臋 nast臋pnie na ca艂y wschodni Berlin, przechodz膮c do聽historii pod nazw膮 powstania berli艅skiego. Po jego st艂umieniu聽budow臋 kontynuowano, ale na drodze stan臋艂y聽problemy finansowe. 鈥濸a艂ace dla robotnik贸w鈥, jak nazywano聽socrealistyczne kamienice, okaza艂y si臋 przekracza膰 mo偶liwo艣ci聽鈥瀝obotniczego pa艅stwa鈥. Ostatecznie pod koniec lat 50.聽socrealistyczne plany zosta艂y zarzucone, w du偶ej mierze tak偶e聽pod wp艂ywem nacisk贸w p艂yn膮cych z powracaj膮cego do聽modernizmu Zwi膮zku Radzieckiego. Zamiast projektowanych聽kamienic powstawa膰 zacz臋艂y modernistyczne bloki.
W 1961 roku, osiem lat po 艣mierci Stalina, zachodnia cz臋艣膰聽ulicy przemianowana zosta艂a na Karl-Marx-Allee, wschodnia聽za艣 odzyska艂a swe przedwojenne miano Frankfurter Allee.聽Tym razem zmiana nazwy przebieg艂a bez pompy. W listopadow膮,聽deszczow膮 noc oddzia艂y milicji zamkn臋艂y ulic臋. Gdy聽Berli艅czycy obudzili si臋 nast臋pnego dnia, tabliczki na budynkach聽informowa艂y ju偶 o nowej nazwie alei, bez 艣ladu聽znikn膮艂 te偶 wzniesiony kilka lat wcze艣niej pomnik Stalina.
Karl-Marx-Allee nie sta艂a si臋 nowym centrum Berlina i od聽lat 60. powoli popada艂a w zapomnienie. Z niestarannie wyko艅czonych聽budynk贸w odrywa艂y si臋 fragmenty ceramicznych聽elewacji. Tu偶 przed upadkiem muru berli艅skiego ulica zosta艂a聽jednak wpisana na list臋 zabytk贸w.聽Zjednoczenie Berlina, kt贸re przesun臋艂o centrum miasta na聽zach贸d, usun臋艂o KMA jeszcze bardziej w cie艅. Socrealistyczne聽gmachy poddano co prawda renowacji i ulica prezentuje si臋聽obecnie jak w latach swej 艣wietno艣ci, ale nie wp艂yn臋艂o to na聽jej o偶ywienie. KMA nie sta艂a si臋 r贸wnie偶 wa偶nym miejscem聽pami臋ci o komunizmie. Nawet robotniczy bunt z 1953 roku聽nie zosta艂 w przestrzeni ulicy upami臋tniony.
Po upadku muru nie dyskutowano wiele o kolejnej zmianie聽nazwy ulicy. Karol Marks nie jest dla wi臋kszo艣ci Niemc贸w聽postaci膮 szczeg贸lnie kontrowersyjn膮. Do tradycji marksowskiej聽przez d艂ugi czas odwo艂ywa艂a si臋 nie tylko聽wschodnioniemiecka partia komunistyczna, ale r贸wnie偶聽zachodnioniemiecka socjaldemokracja.
Wydaje si臋, 偶e obecnie KMA stoi przed szans膮 na nowe 偶ycie.聽Do budynk贸w przy ulicy wprowadza si臋 coraz wi臋cej m艂odych聽ludzi. Osiedlaj膮 si臋 tam skuszeni du偶o ni偶szymi cenami聽wynajmu ni偶 w zachodniej cz臋艣ci miasta. Ich pojawienie si臋聽oznacza w du偶ej mierze zerwanie ci膮g艂o艣ci pami臋ci na KMA.聽Nie tylko nie czuj膮 si臋 oni zwi膮zani z miejscem, do kt贸rego聽przybywaj膮, nie znaj膮 r贸wnie偶 jego historii. Na razie jednak聽na ulicy wci膮偶 艂atwiej jest ujrze膰 spaceruj膮cych powoli聽starszych ludzi pami臋taj膮cych czasy, gdy aleja nosi艂a imi臋聽Stalina.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij