fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Aborcyjny populizm

Po raz pierwszy w historii wybor├│w parlamentarnych w Polsce temat aborcji okaza┼é si─Ö kluczowy dla mobilizacji wyborc├│w. A kluczow─ů rol─Ö odegra┼é tu ÔÇô paradoksalnie ÔÇô populizm i sprzeciw wobec elity podejmuj─ůcej decyzje wbrew woli ludu.
Aborcyjny populizm
ilustr.: Ada Wawer

Populizm jest poj─Öciem powszechnie kojarzonym z prawic─ů. W ostatnich latach obserwowali┼Ťmy sukces wyborczy polityk├│w okre┼Ťlanych jako populi┼Ťci ÔÇô od Prawa i Sprawiedliwo┼Ťci przez Fidesz i Victora Orbana po Jaira Bolsonaro czy Donalda Trumpa. Fundamentem ich retoryki by┼éa opozycja pomi─Ödzy ÔÇ×niewinnym ludemÔÇŁ ÔÇô kt├│rego mieli by─ç rzecznikami, i ÔÇ×skorumpowan─ů elit─ůÔÇŁ ÔÇô uosabian─ů przez ich przeciwnik├│w, czy zagranicznymi si┼éami ÔÇ×wtr─ůcaj─ůcymi si─ÖÔÇŁ w wewn─Ötrzne sprawy kraju.

Populizm potrzebuje wroga, przed kt├│rym musi broni─ç ludu, a rol─Ö t─Ö regularnie odgrywaj─ů uchod┼║cy spoza Europy, kt├│rym po┼Ťwi─Öcona zosta┼éa mi─Ödzy innymi szeroka i bardzo skuteczna kampania nienawi┼Ťci zrealizowana przez Prawo i Sprawiedliwo┼Ť─ç w 2015 roku. W kolejnych wyborach podobna rola ÔÇ×zagro┼╝enia dla spo┼éecze┼ästwaÔÇŁ przypad┼éa osobom LGBTQ+. Budowaniu takich opozycji i konstruowaniu figury wroga sprzyjaj─ů warunki wsp├│┼éczesnej walki politycznej. W szczeg├│lno┼Ťci rosn─ůce znaczenie medi├│w spo┼éeczno┼Ťciowych faworyzuj─ůcych kr├│tki i kontrowersyjny przekaz, z kt├│rego w obliczu nat┼éoku bod┼║c├│w i informacji coraz cz─Ö┼Ťciej zapami─Ötujemy tylko coraz bardziej click-baitowe nag┼é├│wki. A kluczowym wyznacznikiem temat├│w, kt├│re podejmuj─ů politycy, staje si─Ö ich potencja┼é do generowania zasi─Ög├│w.

Po zwyci─Östwach wyborczych populist├│w przyszed┼é czas sprawowania w┼éadzy. Populizm jest nie tylko zestawem narz─Ödzi retorycznych, ale i programem nowego ustroju, alternatyw─ů dla demokracji liberalnej. Rz─ůdy populistyczne mog┼éyby jawi─ç si─Ö jako radykalna demokracja, w kt├│rej decydowa┼éaby wola wi─Ökszo┼Ťci traktowana jako wola powszechna. Pomimo wszelkich problem├│w, kt├│re mog┼éyby si─Ö z tym wi─ůza─ç, by┼éby to autentyczny wyraz oddolnej potrzeby sprawczo┼Ťci obywateli, a zarazem sprzeciw wobec idei bycia rz─ůdzonym i samej idei przedstawicielstwa. W rzeczywisto┼Ťci jednak populizm u w┼éadzy nie sta┼é si─Ö radykaln─ů demokracj─ů, a demokratycznym autorytaryzmem. System zachowa┼é demokracj─Ö, ale odrzuci┼é ustrojowy liberalizm i wszystko co z nim zwi─ůzane: pluralizm debaty publicznej, legitymizacj─Ö instytucji pa┼ästwowych, ide─Ö tr├│jpodzia┼éu w┼éadzy. Po przej─Öciu w┼éadzy wr├│g si─Ö nie zmieni┼é ÔÇô pozosta┼éy nim specyficznie definiowane elity (przeciwnicy w┼éadzy), st─ůd konieczne by┼éo przeprowadzenie procesu ich ÔÇ×wymianyÔÇŁ ÔÇô na przyk┼éad w Trybunale Konstytucyjnym.

Paradoks populizmu

O ile Prawo i Sprawiedliwo┼Ť─ç odnios┼éo retoryczny sukces w kontek┼Ťcie uchod┼║c├│w, o tyle populistyczny rz─ůd maj─ůcy przecie┼╝ wyra┼╝a─ç wol─Ö ludu nie zdo┼éa┼é przekona─ç go do swoich hase┼é o ochronie ÔÇ×dzieci nienarodzonychÔÇŁ, powtarzanych przez przedstawicieli obozu w┼éadzy. Pomimo tego ┼╝e aborcja od lat pozostaje sta┼éym tematem polaryzuj─ůcym spo┼éecze┼ästwo i debat─Ö publiczn─ů, ca┼ékowity zakaz przerywania ci─ů┼╝y by┼é jedn─ů z nielicznych propozycji w ca┼éej ultrakonserwatywnej agendzie, kt├│ra nie wzmacnia┼éa pozycji PiSu. Prawdopodobnie zosta┼é┬á cz─Ö┼Ťciowo zrealizowany dlatego, ┼╝e domaga┼éy si─Ö tego wp┼éywowe ruchy ultrakonserwatywne, kt├│re wesz┼éy we wsp├│┼éprac─Ö z polsk─ů prawic─ů.

Postulat zrealizowano wi─Öc r─Ökami ÔÇ×nowych elitÔÇŁ z Trybuna┼éu Konstytucyjnego ÔÇô elitarnej i┬átechnokratycznej instytucji. Trzyna┼Ťcie os├│b (przy dw├│ch zdaniach odr─Öbnych) po wniosku ze strony pos┼é├│w rz─ůdz─ůcej w├│wczas partii politycznej podj─Ö┼éo skrajnie niepopularn─ů decyzj─Ö. A lud wyszed┼é na ulice w prawdopodobnie najwi─Ökszej serii demonstracji po 1989 roku.

Sprzeciw spo┼éecze┼ästwa wobec tej decyzji by┼é ÔÇô tym razem faktycznie ÔÇô oddolnym buntem przeciwko elitom, ale rozumianym inaczej ni┼╝ w narracji w┼éadzy. Protesty by┼éy liczne, a z┼éo┼Ť─ç wyra┼╝ana populistycznie. Dominowa┼é przekaz emocjonalny, has┼éa powielano w mediach spo┼éeczno┼Ťciowych i na odr─Öcznie malowanych transparentach. Mo┼╝na by┼éo rozs─ůdnie i bez emocji wykazywa─ç, ┼╝e ju┼╝ wcze┼Ťniej przerywanie ci─ů┼╝y by┼éo w Polsce niemal┼╝e niemo┼╝liwe, a spo┼éecze┼ästwo, cho─ç z wyrokiem TK si─Ö nie zgadza, jest w temacie mocno podzielone. Bioetyczki mog┼éy rozwa┼╝a─ç status moralny p┼éodu, a prawniczki skupia─ç si─Ö na niewa┼╝no┼Ťci wybranego sk┼éadu Trybuna┼éu Konstytucyjnego. Ostatecznie jednak to prosty podzia┼é ÔÇ×myÔÇŁ kontra ÔÇ×oniÔÇŁ doprowadzi┼é do najwi─Ökszego wzmo┼╝enia spo┼éecznego w historii III RP.

Czarne protesty by┼éy ruchem oddolnym, nie kojarzonym jednoznacznie z ┼╝adn─ů z partii. W konsekwencji protest├│w to partie w swoich programach dostosowa┼éy si─Ö do postulat├│w protestuj─ůcych. Platforma Obywatelska, wcze┼Ťniej popieraj─ůca tzw. kompromis aborcyjny, zrewidowa┼éa sw├│j pogl─ůd, popieraj─ůc prawn─ů dopuszczalno┼Ť─ç przerywania ci─ů┼╝y do 12. tygodnia. R├│wnie┼╝ Trzecia Droga, koalicja Polski 2050 i konserwatywnego Polskiego Stronnictwa Ludowego, zgodzi┼éa si─Ö, ┼╝e nale┼╝y co najmniej wr├│ci─ç do sytuacji sprzed 2020 roku. Tym razem to wola ludu kszta┼étuje polityk─Ö, a nie polityka manipuluje wol─ů ludu.

Chantal Mouffe przekonywa┼éa, ┼╝e tylko ÔÇ×ludÔÇŁ zjednoczony w sprzeciwie wobec seksizmu, rasizmu, homofobii i innych form dominacji ma szans─Ö przeciwstawi─ç si─Ö ksenofobii proponowanej przez prawicowych populist├│w. To prawda, pod warunkiem, ┼╝e ├│w ÔÇ×lud” nie jest konstruktem wymy┼Ťlonym w gabinetach politycznych strateg├│w czy lewicowych intelektualist├│w, a autentycznym odzewem spo┼éecznym.

Mobilizacja

Skala rekordu frekwencyjnego w tegorocznych wyborach by┼éa zaskoczeniem nawet dla najwi─Ökszych optymist├│w. Podstawy tego spo┼éecznego wzmo┼╝enia by┼éy jednak widoczne ju┼╝ od pewnego czasu. Protesty po og┼éoszeniu decyzji Trybuna┼éu Konstytucyjnego by┼éy zjawiskiem masowym. Dziesi─ůtki tysi─Öcy ludzi wychodzi┼éy na ulice metropolii, setki protestowa┼éy w tym samym czasie w mniejszych miejscowo┼Ťciach. Wielu z nich po raz pierwszy w ┼╝yciu. Cho─ç na czarnych protestach mo┼╝na by┼éo spotka─ç przedstawicieli ka┼╝dej grupy spo┼éecznej, szczeg├│lnie dla dzisiejszych dwudziestoparolatk├│w wydaje si─Ö, ┼╝e by┼éo to do┼Ťwiadczenie politycznie formacyjne. Znaczna wi─Ökszo┼Ť─ç opozycyjnych demonstracji i protest├│w nie zatraci┼éa swojego dog┼é─Öbnie populistycznego charakteru, opartego na prostej opozycji i nienawi┼Ťci wobec w┼éadzy, czego by─ç mo┼╝e najlepszym symbolem jest regularnie rozbrzmiewaj─ůcy na nich muzyczny hit Cypisa, maj─ůcy dzi┼Ť 14 milion├│w odtworze┼ä ÔÇ×Je*a─ç PisÔÇŁ.

Bardziej ni┼╝ zazwyczaj zmotywowani i zaanga┼╝owani politycznie Polacy pojawili si─Ö wi─Öc 15 pa┼║dziernika przy urnach w rekordowej liczbie. W┼Ťr├│d nich r├│wnie┼╝ ci najm┼éodsi, historycznie najmniej ch─Ötni do g┼éosowania. W┼Ťr├│d wyborc├│w przed trzydziestk─ů cztery lata temu frekwencja wynios┼éa tylko 46,6 procent ÔÇô teraz by┼éo to a┼╝ 70,9 procent. To w┼éa┼Ťnie oni najbardziej zdecydowanie odrzucili rz─ůdy PiSu ÔÇô partia rz─ůdz─ůca uzyska┼éa tylko 14,4 procent poparcia w tej grupie, przy 26,2 procent w 2019 roku. Dost─Öp do aborcji by┼é wymieniany w sonda┼╝ach jako jedna z najistotniejszych kwestii, kt├│r─ů brali pod uwag─Ö g┼éosuj─ůcy, w szczeg├│lno┼Ťci wyborcy m┼éodzi oraz ci g┼éosuj─ůcy na opozycj─Ö. Cho─çby w Latarniku Wyborczym ponad 85 procent z wykonuj─ůcych test okre┼Ťli┼éo ten temat jako bardzo wa┼╝ny.

Pomimo stabilnej przewagi w Sejmie i Senacie parlamentarzyst├│w Koalicji Obywatelskiej, Trzeciej Drogi i Lewicy liberalizacja prawa do przerywania ci─ů┼╝y nie b─Ödzie prosta. Nowi koalicjanci ÔÇô jak mo┼╝na by┼éo si─Ö spodziewa─ç ÔÇô nie s─ů zgodni, jak uregulowa─ç przerywanie ci─ů┼╝y. W┼éadys┼éaw Kosiniak-Kamysz zapewni┼é, ┼╝e ÔÇ×kwestie ┼Ťwiatopogl─ůdowe nie mog─ů by─ç elementem umowy koalicyjnejÔÇŁ i zapewni┼é o braku dyscypliny partyjnej przy ewentualnym g┼éosowaniu w Sejmie. Ostatecznie w podpisanej umowie koalicyjnej znalaz┼éo si─Ö jedynie zdanie o uniewa┼╝nieniu tzw. wyroku Trybuna┼éu Konstytucyjnego.

Lewica zapowiada┼éa wniesienie ju┼╝ na pierwszym posiedzeniu Sejmu ustawy gwarantuj─ůcej dopuszczalno┼Ť─ç przerywania ci─ů┼╝y. Trudno spodziewa─ç si─Ö jednak, ┼╝eby taki projekt znalaz┼é poparcie wi─Ökszo┼Ťci parlamentarnej wobec sprzeciwu ze strony Trzeciej Drogi. Nie jest nawet pewne, czy wszyscy przedstawiciele KO i Lewicy zag┼éosuj─ů za liberalizacj─ů przepis├│w. Nawet gdyby tak si─Ö sta┼éo, to niemal pewne by┼éoby weto prezydenta. Mandat nowej koalicji nie b─Ödzie wystarczaj─ůco silny do jego prze┼éamania.

Wola ludu

Furtk─ů, kt├│ra mog┼éaby prze┼éama─ç sejmowy impas i odzwierciedli─ç pogl─ůdy obywateli, mog┼éoby by─ç referendum. Temu pomys┼éowi przeciwne s─ů jednak niekt├│re ┼Ťrodowiska na szeroko poj─Ötej lewicy, deklaruj─ůce has┼éo, ┼╝e ÔÇ×praw cz┼éowieka nie g┼éosuje si─Ö w referendumÔÇŁ. Pytanie brzmi jednak, dlaczego w takim razie mieliby┼Ťmy zgodzi─ç si─Ö na g┼éosowanie nad nimi w parlamencie? Czy zachodzi fundamentalna r├│┼╝nica pomi─Ödzy tym, czy w tej sprawie ja sama osobi┼Ťcie zakre┼Ťl─Ö krzy┼╝yk na karcie referendalnej, czy zamiast tego moja przedstawicielka w parlamencie podniesie r─Ök─Ö? W systemie demokratycznym nie istnieje inny spos├│b na zmian─Ö prawa ni┼╝ g┼éosowanie; ka┼╝dy dokument, kt├│ry reguluje kwestie praw cz┼éowieka, musia┼é by─ç kiedy┼Ť g┼éosowany. W wyk┼éadni polskiej Konstytucji (przeg┼éosowanej zreszt─ů w referendum) wskazuje si─Ö, ┼╝e prawa cz┼éowieka nie wynikaj─ů z prawa stanowionego, tylko s─ů przez nie deklarowane. Je┼╝eli kiedykolwiek chcemy mie─ç w Polsce prawo do przerywania ci─ů┼╝y, to i tak kto┼Ť b─Ödzie musia┼é za nim zag┼éosowa─ç ÔÇô pytanie dlaczego mia┼éoby by─ç lepiej, gdyby zrobili to pos┼éowie, a nie spo┼éecze┼ästwo?

Krytycy idei referendum wskazuj─ů, ┼╝e nie b─Öd─ů mog┼éy w nim wzi─ů─ç udzia┼éu niekt├│re z os├│b, kt├│rych jego wynik bezpo┼Ťrednio dotyczy. Jednocze┼Ťnie wielu ludzi, kt├│rych to prawo nie dotknie, b─Ödzie mia┼éo prawo do decyzji w tej sprawie. Na przyk┼éad kobiety poni┼╝ej 18 roku ┼╝ycia czy obywatelki innych kraj├│w mieszkaj─ůce w Polsce mog─ů zachodzi─ç w ci─ů┼╝─Ö, a jednocze┼Ťnie wielu z tych, kt├│rzy b─Öd─ů uprawnieni do g┼éosowania, nie ma takiej mo┼╝liwo┼Ťci. Jednak przywo┼éywana krytyka jest znacznie bardziej druzgoc─ůca wobec jedynej dost─Öpnej alternatywy, czyli sytuacji, w kt├│rej decyzj─Ö mia┼éby podj─ů─ç parlament. W Sejmie X kadencji jedynie 29,6% stanowi─ů kobiety. W g┼éosowaniu sejmowym ostateczna decyzja zale┼╝a┼éaby wi─Öc w bardziej znacz─ůcym stopniu od os├│b, kt├│rzy nigdy nie b─Öd─ů ni─ů bezpo┼Ťrednio dotkni─Öci. Spo┼éecze┼ästwo jest bardziej reprezentatywne, ni┼╝ jakakolwiek jego reprezentacja.

Oczywi┼Ťcie, referendum niesie w sobie r├│wnie┼╝ bezpo┼Ťredni potencja┼é do nadu┼╝y─ç. Czy mo┼╝emy za┼éo┼╝y─ç, ┼╝e pytanie zostanie u┼éo┼╝one w spos├│b mo┼╝liwie uczciwy i bezstronny? Po do┼Ťwiadczeniach dw├│ch ostatnich referend├│w og├│lnopolskich zasadne jest ograniczone zaufanie do referendum jako sposobu oddawania g┼éosu obywatelom. Takie stawianie sprawy daje zbyt ma┼éy kredyt zaufania obywatelom ÔÇô zar├│wno w przypadku g┼éosowania przy okazji ostatnich wybor├│w parlamentarnych, jak i referendum og┼éoszonego przez prezydenta Komorowskiego przed II tur─ů wybor├│w prezydenckich w 2015 roku, Polacy pokazali wyra┼║nie, co s─ůdz─ů o tendencyjnych referendach jako dora┼║nym sposobie zdobywania poparcia spo┼éecznego.

W debacie publicznej pojawia si─Ö r├│wnie┼╝ argument pragmatyczny ÔÇô o kosztach organizacji referendum og├│lnokrajowego. St─ůd cho─çby wzi─Ö┼éa si─Ö krytyka australijskiego plebiscytu z 2017 roku dotycz─ůcego r├│wno┼Ťci ma┼é┼╝e┼äskiej. Przecie┼╝ mo┼╝na to za┼éatwi─ç taniej i szybciej ÔÇô w┼éa┼Ťnie po to wybieramy parlament i p┼éacimy zasiadaj─ůcym w nim osobom, aby stanowili prawo w naszym imieniu. W obecnym roku czekaj─ů nas jednak wybory samorz─ůdowe i europejskie, mo┼╝na wi─Öc zorganizowa─ç referendum w tym samym terminie. Dodatkowo w obliczu trwaj─ůcego w parlamencie impasu, wzmocnionego kohabitacj─ů koalicji rz─ůdz─ůcej z prezydentem ÔÇô by─ç mo┼╝e jedyn─ů skuteczn─ů drog─ů do zmiany prawa w Polsce jest mandat, kt├│ry da┼éoby decydentom referendum aborcyjne.

Polska dyskusja o aborcji to dziesi─Öciolecia k┼é├│tni polityk├│w, telewizyjnych debat, posiedze┼ä komisji i g┼éosowa┼ä. W wi─Ökszo┼Ťci przypadk├│w bezowocnych, je┼Ťli nie liczy─ç medialnej ekspozycji dla os├│b, kt├│re mog┼éy ÔÇ×pochwali─ç si─ÖÔÇŁ najbardziej kontrowersyjnymi wypowiedziami ÔÇô rzekomo przemawiaj─ůc w imieniu spo┼éecze┼ästwa. Tymczasem oddolne i niezale┼╝ne inicjatywy obywatelskie podejmowa┼éy realne dzia┼éania: powstawa┼éy grupy oferuj─ůce pomoc w przerwaniu ci─ů┼╝y mimo gro┼╝─ůcej wolontariuszkom odpowiedzialno┼Ťci i inicjatywy promuj─ůce wiedz─Ö dotycz─ůc─ů praw reprodukcyjnych, a tak┼╝e pomoc medyczn─ů i prawn─ů. Polki udowodni┼éy, ┼╝e chc─ů i potrafi─ů bra─ç sprawy w swoje r─Öce. Tezy o jednoznacznej wy┼╝szo┼Ťci rozwi─ůzania parlamentarnego nad referendum pokazuj─ů brak zaufania dla spo┼éecze┼ästwa wykazuj─ůcego raz za razem odpowiedzialno┼Ť─ç i zaanga┼╝owanie. Je┼Ťli obecnie rz─ůdz─ůcy podziel─ů t─Ö krzywdz─ůc─ů opini─Ö, niewykluczone ┼╝e kolejny anty-elitarny sprzeciw spo┼éeczny oka┼╝e si─Ö wymierzony w┼éa┼Ťnie w nich.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy ┼Ťrodowisko zaanga┼╝owane w walk─Ö z podzia┼éami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi─Öki Waszemu wsparciu!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś