Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

J臋drzejczyk: Sto lat polskiej architektury. Jak budynki opowiadaj膮 histori臋?

Nie mo偶na m贸wi膰 o jednym, sp贸jnym stylu. Polska architektura pierwszej po艂owy XX wieku jest konglomeratem r贸偶nych postaw artystycznych i przenikania si臋 pomys艂贸w zwi膮zanych z odpowiedzi膮 na pytania: jak my艣le膰 o nowoczesnym mie艣cie i jak sprosta膰 nowemu rytmowi 偶ycia?
J臋drzejczyk: Sto lat polskiej architektury. Jak budynki opowiadaj膮 histori臋?
ilustr.: Ola Sadownik

Z Ma艂gorzat膮 J臋drzejczyk rozmawia Justyna Borycka. Wywiad zosta艂 przeprowadzony w zwi膮zku z wystaw膮 鈥濼o偶samo艣膰鈥 organizowan膮 przez Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki. 聽

Czy istnieje polski styl w architekturze?

To by艂o marzenie, a nawet motyw przewodni licznych dyskusji architektonicznych w Polsce na pocz膮tku XX wieku. Bardzo silnie podejmowano ten w膮tek tak偶e w dwudziestoleciu mi臋dzywojennym, w zmienionej sytuacji politycznej. Potrzeba wypracowania czego艣, co wyr贸偶nia艂oby Polsk臋 na tle innych pa艅stw i o艣rodk贸w nowoczesno艣ci, by艂a naturalnym ruchem i mia艂a zwi膮zek z pr贸b膮 legitymizowania kraju jako suwerennego bytu politycznego na nowej mapie Europy. To znalaz艂o uj艣cie mi臋dzy innymi na wystawie w Pary偶u w 1925 roku w postaci Pawilonu Polskiego i wystawy, kt贸ra pokazywa艂a prace artyst贸w zwi膮zanych mi臋dzy innymi z Warsztatami Krakowskimi 鈥 za艂o偶onym w 1913 roku stowarzyszeniem zrzeszaj膮cym artyst贸w i rzemie艣lnik贸w m艂odego pokolenia. Prace nawi膮zywa艂y do tw贸rczo艣ci z obszaru architektury, sztuk u偶ytkowych i sztuk plastycznych, zakorzenionych w lokalnych tradycjach budowlanych i artystycznych. Czerpano inspiracje chocia偶by z teren贸w Podhala, staraj膮c si臋 na nowo obudzi膰 zainteresowanie na przyk艂ad stylem zakopia艅skim jako pewn膮 propozycj膮 rozumienia tego, co jest to偶samo艣ci膮 i stylem narodowym.

Tych pomys艂贸w by艂o oczywi艣cie wi臋cej. W okresie mi臋dzywojennym 偶ywy pozostawa艂 tak zwany styl dworkowy, oparty na typie siedemnastowiecznej siedziby szlacheckiej ze wschodnich teren贸w Polski. Traktowano go jako 鈥瀉rchetyp polsko艣ci鈥 w architekturze. Innym przyk艂adem s膮 poj臋cia ukute w XIX wieku w historii sztuki, na przyk艂ad styl s艂owia艅sko-ba艂tycki czy wi艣lano-ba艂tycki, za pomoc膮 kt贸rych starano si臋 uchwyci膰 odr臋bno艣膰 rodzimego gotyku.

Nie mo偶na jednak m贸wi膰 o jednym, sp贸jnym stylu. Polska architektura pierwszej po艂owy XX wieku jest konglomeratem r贸偶nych postaw artystycznych i przenikania si臋 pomys艂贸w zwi膮zanych z odpowiedzi膮 na pytania: w jaki spos贸b my艣le膰 o nowoczesnym mie艣cie i jak sprosta膰 nowemu rytmowi 偶ycia?

W dwudziestoleciu mi臋dzywojennym pojawi艂o si臋 rozr贸偶nienie na krakowski i warszawski modernizm. Sk膮d si臋 wzi臋艂o i jaki mia艂o wp艂yw na tworzenie si臋 polskiej to偶samo艣ci po latach zabor贸w?

Ten podzia艂 pochodzi z artyku艂u Lecha Niemojewskiego (architekta i profesora na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej) 鈥濻zko艂a krakowska, szko艂a warszawska鈥, kt贸ry to tekst na wiele lat sta艂 si臋 punktem odniesienia dla opisu architektury modernizmu tych miast. Niemojewski nie deprecjonowa艂 przy tym 偶adnego 艣rodowiska, to by艂y do艣膰 neutralne oceny. Jego konkluzja brzmia艂a tak: szko艂a krakowska jest zakorzeniona w tradycji, poszukuje to偶samo艣ci w sztuce ludowej, etosie romantycznym, natomiast warszawskie 艣rodowisko architektoniczne jest bardziej progresywne, nastawione na nowoczesne rozwi膮zania. To w jakim艣 stopniu odpowiada艂o temu, jak pojmowano w tych o艣rodkach to偶samo艣膰 architektury. Niemniej w Krakowie obok tych zachowawczych i odwo艂uj膮cych si臋 do historii g艂os贸w pojawia艂y si臋 tak偶e nowoczesne nurty, pr贸buj膮ce prze艂o偶y膰 na lokalny grunt rozwi膮zania zwi膮zane z globalnym modernizmem. Starano si臋 wprowadza膰 nowe standardy, cho膰by w architekturze mieszkaniowej.

W polskiej architekturze tamtego czasu zdecydowanie wida膰 wp艂ywy mi臋dzynarodowych zjawisk i pr贸by wdro偶enia nowych rozwi膮za艅, nie tylko odwo艂ywanie si臋 do tradycji.

Czy r贸偶norodno艣膰 architektury okresu mi臋dzywojennego by艂a w pewien spos贸b odzwierciedleniem 贸wczesnego spo艂ecze艅stwa?

Zdecydowanie, to wynika艂o tak偶e z sytuacji Polski z czas贸w, gdy kraj znajdowa艂 si臋 pod zaborami. Pytanie o narodowo艣膰 architektury i sztuki zawsze jest skomplikowane, w ko艅cu ogromne znaczenie ma indywidualny charakter tw贸rc贸w, osobiste poszukiwania tw贸rcze i obszary oddzia艂ywania sztuki, kt贸re nie maj膮 ogranicze艅 terytorialnych. Wsp贸艂cze艣nie narodowo艣膰 raczej nie jest kategori膮, kt贸r膮 przyk艂adano by do opisu i oceny architektury, historycznie natomiast istnia艂y pr贸by tworzenia zunifikowanego j臋zyka, kt贸ry by艂by znacznikiem odr臋bno艣ci narodowej lub politycznej. Wyraz tych stara艅 stanowi艂 w艂a艣nie styl narodowy, tworzony nierzadko na potrzeby dora藕nej polityki wewn臋trznej i zewn臋trznej.

Gdzie w miejskiej przestrzeni mo偶emy znale藕膰 takie elementy? W jaki spos贸b pokazywano 鈥瀗arodowo艣膰鈥 budynku?

W czasach, o kt贸rych m贸wimy 鈥 chocia偶by przez jego funkcj臋. Dobrymi przyk艂adami s膮 urz臋dy, muzea, a bardziej szczeg贸艂owo: mi臋dzy innymi budynek NBP przy ulicy Wielopole w Krakowie. Instytucja odpowiedzialna za wprowadzenie do obiegu z艂otego 鈥 wsp贸lnej waluty dla po艂膮czonego terytorium Polski 鈥 zosta艂a zlokalizowana w historycznym centrum miasta, czyli miejscu reprezentacyjnym i strategicznym. Taki zabieg mia艂 podkre艣la膰 rol臋 tego typu gmach贸w w ramach nowego organizmu politycznego, jakim by艂a Druga Rzeczpospolita. Nie zawsze jednak aspekt narodowy by艂 tym dominuj膮cym, poniewa偶 jednocze艣nie narracja polityczna obecna w mi臋dzywojennej Polsce by艂a silnie powi膮zana z kultem nowoczesno艣ci. Jego symbol mia艂a stanowi膰 mi臋dzy innymi Gdynia ze swoj膮 modernistyczn膮 architektur膮.

W Krakowie w latach 20. i 30. dzia艂a艂a Rada Artystyczna, kontroluj膮ca mi臋dzy innymi wysoko艣膰 gmach贸w, wymiar estetyczny architektury i 艂ad przestrzenny. Taka instytucja rzeczywi艣cie spe艂nia艂a swoj膮 funkcj臋?

Bywa艂o r贸偶nie, ale w dokumentacji dost臋pnej w Archiwum Narodowym w Krakowie mo偶na znale藕膰 na przyk艂ad zalecenia Wydzia艂u Budowlanego dotycz膮ce koloru tynk贸w, sugestie dotycz膮ce zmiany wygl膮du detali architektonicznych. Rada Artystyczna opiniowa艂a na przyk艂ad wygl膮d reklam i szyld贸w, a tak偶e planowanych przekszta艂ce艅 budynk贸w. To ciekawe, 偶e starano si臋 w pewnych obszarach kontrolowa膰 to, jak b臋dzie wygl膮da艂 nowy Krak贸w i nowe budynki maj膮ce presti偶owe znaczenie i stanowi膮ce symbol miasta z okresu metropolitalnego rozwoju.

By膰 mo偶e taki system przyda艂by si臋 nam obecnie? Podczas jazdy przez Polsk臋 wida膰 przecie偶 tysi膮ce kolorowych domk贸w z wie偶yczkami, brakuje wsp贸lnej koncepcji i norm, niczym na przyk艂ad w Szwecji. Jak dzi艣 uporz膮dkowa膰 polsk膮 przestrze艅?

Regulacje prawne to jedna rzecz i niew膮tpliwie mog膮 odegra膰 pozytywn膮 rol臋 w projektowaniu polskich miast i wsi. Istnieje te偶 obszar trudniejszy do sprecyzowania 鈥 spo艂eczna wra偶liwo艣膰 przestrzenna na krajobraz i otoczenie. Tego nie da si臋 osi膮gn膮膰 tylko za spraw膮 przepis贸w. Takiej wra偶liwo艣ci nabywa si臋 w toku edukacji, ju偶 na jej najwcze艣niejszym etapie. Nie chodzi o specjalistyczn膮 wiedz臋 akademick膮, a po prostu o rozumienie tego, co si臋 dzieje wok贸艂. To tak偶e kwestia powstawania i dzia艂alno艣ci odpowiednich instytucji i organizacji pozarz膮dowych. Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki jest jednym z przyk艂ad贸w instytucji dzia艂aj膮cych w obszarze edukacji architektonicznej i przestrzennej. S艂u偶膮 temu r贸wnie偶 wystawy zwracaj膮ce uwag臋 na architektoniczne i kulturowe walory miast, w kt贸rych si臋 偶yje. Warto pokazywa膰, 偶e miasto do pewnego stopnia mo偶e by膰 organizmem zaplanowanym, mo偶na nadawa膰 mu kierunki rozwoju przestrzennego i dba膰 o nie.

Jakie najwa偶niejsze osi膮gni臋cia polskiej architektury na przestrzeni stu lat mo偶na wskaza膰? Za kt贸rymi trendami warto wci膮偶 pod膮偶a膰?

My艣l臋, 偶e cennym osi膮gni臋ciem by艂o zwr贸cenie si臋 w stron臋 architektury mieszkaniowej 鈥 zar贸wno dla klasy robotniczej, jak i 艣redniej oraz wy偶szej. Do dzi艣 uderza kunszt rzemie艣lniczy modernistycznych kamienic z okresu mi臋dzywojennego, z ich detalami i jako艣ci膮 aran偶owania przestrzeni. Nie mniej wa偶ne s膮 na przyk艂ad osiedla spo艂eczne, przeznaczone dla grup marginalizowanych, s艂abiej uposa偶onych. Przez d艂ugi czas masowa architektura mieszkaniowa nie by艂a obiektem zainteresowania architekt贸w, jednak to zmieni艂o si臋 w艂a艣nie w okresie mi臋dzywojennym. Polska, a szczeg贸lnie Warszawa, jest tutaj tylko jednym z przyk艂ad贸w. W tym samym czasie podobne my艣lenie by艂o rozwijane we Frankfurcie nad Menem czy w Wiedniu w 艣rodowisku Rotes Wien.

Wielcy tw贸rcy modernizmu kierowali si臋 ku masowym rozwi膮zaniom w celu zaspokojenia g艂odu mieszkaniowego. Wydaje mi si臋, 偶e tego brakuje teraz w Polsce. S膮 inicjatywy na mniejsz膮 i wi臋ksz膮 skal臋, ale nie maj膮 one wielkich szans na gruntown膮 zmian臋 podej艣cia do architektury mieszkaniowej w ci膮gu najbli偶szych kilku lat.

Masowa architektura mieszkaniowa kojarzy si臋 g艂贸wnie z okresem PRL. Co w budownictwie tamtego czasu powinni艣my docenia膰?

Powsta艂a wtedy masa osiedli z wielkiej p艂yty o kiepskim standardzie, znienawidzonych przez mieszka艅c贸w z powodu r贸偶nych mankament贸w, kt贸re skutecznie utrudnia艂y im 偶ycie. Ten okres przyni贸s艂 jednak tak偶e wspania艂e przyk艂ady architektury mieszkaniowej. We Wroc艂awiu Jadwiga Grabowska-Hawrylak stworzy艂a s艂ynne budynki, tak zwane sedesowce 鈥 niesamowite pod wzgl臋dem formalnym rozwi膮zanie. Wprowadzi艂a te偶 do szarego 鈥 nudnego, je艣li chodzi o innowacje architektoniczne 鈥 a krajobrazu mieszkania typu mezonet, czyli mieszkania dwupoziomowe, kt贸re stanowi艂y ikon臋 architektury spod szyldu Le Corbusiera i jego Jednostki Marsylskiej.

Oskar i Zofia Hansenowie byli natomiast duetem, kt贸ry stara艂 si臋 wypracowywa膰 architektur臋 niezwykle wra偶liw膮 na przysz艂ego u偶ytkownika. Wra偶liw膮 nie tylko na przestrze艅 domow膮, ale tak偶e na otoczenie. Mi臋dzywojenny modernizm stara艂 si臋 wytycza膰 kierunki poruszania si臋 cz艂owieka w przestrzeni, a Hansenowie podkre艣lali rol臋 architektury jako t艂a dla 偶ycia cz艂owieka. To w pewnym sensie poetycka wizja tego, 偶e budynki powinny wkomponowywa膰 si臋 w rytm 偶ycia i by膰 czym艣, co u艂atwia funkcjonowanie, pozwala uaktywnia膰 kreatywno艣膰.

Poza tym wielkim osi膮gni臋ciem tamtego czasu jest wdro偶enie na szerok膮 skal臋 prefabrykacji.

R贸wnie偶 te dobre pomys艂y zosta艂y niestety w latach 90. odrzucone, bo powsta艂y w poprzednim systemie. Bloki zacz臋艂y pokrywa膰 si臋 pastelowymi wzorami.

Teraz te偶 tak jest!

No w艂a艣nie! Rozumiem efekt 鈥瀗adania koloru鈥 szarej, PRL-owskiej rzeczywisto艣ci tu偶 po 1989 roku, ale wsp贸艂cze艣nie? Dlaczego 鈥瀙asteloza鈥 wci膮偶 dominuje na osiedlach?

To zjawisko daje 艣wiadectwo niskiego poziomu wra偶liwo艣ci przestrzennej i otaczaj膮cej nas estetyki. Pokazuje te偶 pewn膮 niemoc w podejmowaniu decyzji w sp贸艂dzielniach mieszkaniowych, niewielk膮 sprawczo艣膰 lub za ma艂e zaanga偶owanie mieszka艅c贸w w to, co dzieje si臋 z budynkami, w kt贸rych mieszkaj膮. Z drugiej strony lokatorzy cz臋sto nie maj膮 te偶 okazji do wyra偶enia swojego zdania.

W przestrzenie polskich miast od lat wdziera si臋 tak偶e architektura monumentalna. Kiedy Finowie pod koniec 2019 roku postanowili uczci膰 stulecie odzyskania niepodleg艂o艣ci now膮 bibliotek膮, w Polsce pojawi艂 si臋 plan wzniesienia 艂uku triumfalnego na setn膮 rocznic臋 Bitwy Warszawskiej. Sk膮d w dzisiejszych czasach potrzeba stawiania monumentalnych pomnik贸w zamiast budowli s艂u偶膮cych mieszka艅com?

My艣l臋, 偶e to pok艂osie zainteresowania obszarami, kt贸re przez lata nie by艂y zagospodarowane i eksponowane. Z pomnikami w Polsce w og贸le jest problem. Nie ma dyskusji o tym, jak mo偶na my艣le膰 o pomniku, a je偶eli takie dyskusje s膮, to nie przebijaj膮 si臋 do mainstreamu. Czy pomnik musi by膰 rozumiany jako bry艂a rze藕biarska, statua, co艣, co jest tak mocno i ewidentnie wype艂nione symbolik膮 i stanowi odwo艂anie do rozwi膮za艅 pomnikowych z minionych wiek贸w? Powinni艣my wi臋cej rozmawia膰 o tym, jak mo偶na my艣le膰 o upami臋tnianiu w sferze publicznej za pomoc膮 rozwi膮za艅, kt贸re nie tylko b臋d膮 czym艣 do ogl膮dania, ale stan膮 si臋 cz臋艣ci膮 przestrzeni publicznej i przestrzeni 偶ycia codziennego.

Czyli zn贸w wracamy do problemu edukacji?

Tak, wracamy do braku g艂臋bszej 艣wiadomo艣ci otaczaj膮cej nas przestrzeni. Ale nie tylko u jej u偶ytkownik贸w, lecz tak偶e u decydent贸w, kt贸rych wybory kszta艂tuj膮 otoczenie, w jakim 偶yjemy.

Obecnie obserwujemy na pewno wzrost 艣wiadomo艣ci ekologicznej. Czy ten nastr贸j spo艂eczny jest widoczny w polskiej architekturze?

To staje si臋 istotnym punktem odniesienia. Chodzi mi o skierowanie uwagi w stron臋 ekologii i zwi膮zanych z ni膮 technologii wprowadzanych do architektury, a tak偶e bilansu ekonomicznego 鈥 jak d艂ugo architektura b臋dzie nam s艂u偶y艂a, w jakiej perspektywie czasowej zwr贸c膮 si臋 nak艂ady energetyczne, jaki b臋dzie 艣lad w臋glowy, czy wyburza膰 budynki i wznosi膰 nowe, czy raczej stara膰 si臋 wykorzystywa膰 i przystosowywa膰 ju偶 istniej膮ce zasoby budowlane鈥 My艣li si臋 o tym nawet przy projektowaniu wystaw 鈥 w ko艅cu wi臋kszo艣膰 z ich element贸w nie zostanie ju偶 ponownie wykorzystana.

Jaka b臋dzie wi臋c polska architektura w przysz艂o艣ci?

Przed nami wiele wyzwa艅 architektonicznych i urbanistycznych. W naszych miastach jest du偶o do zrobienia, je艣li chodzi o wywa偶enie proporcji mi臋dzy ruchem ko艂owym a pieszym, czy te偶 mi臋dzy zieleni膮 a betonem. Wsp贸艂czesna polska architektura to te偶 obszar, kt贸ry czeka na mi臋dzynarodowe odkrycie, bo nawet nasi najbli偶si s膮siedzi, chocia偶by ci zza zachodniej granicy, niewiele wiedz膮 na jej temat. Kolejna kwestia wi膮偶e si臋 z ekologi膮 i takim my艣leniem o mie艣cie, w kt贸rym nie tylko cz艂owiek jest w centrum uwagi. Powinno si臋 tak偶e uwzgl臋dni膰 inne organizmy 偶ywe i r贸偶ne ekosystemy tworz膮ce 艣rodowisko miejskie.

Co polskie miasta m贸wi膮 o nas?

M贸wi膮 sporo o naszej gospodarce. Niekt贸re miasta wci膮偶 s膮 przepe艂nione reklamami, jak we wczesnych latach polskiego kapitalizmu. M贸wi膮 o tym, 偶e du偶o si臋 zmienia i coraz wi臋cej ludzi korzysta z innych 艣rodk贸w transportu ni偶 samoch贸d, dlatego pojawia si臋 potrzeba budowania kolejnych 艣cie偶ek rowerowych. M贸wi膮 te偶 o tym, 偶e Polacy ch臋tnie sp臋dzaj膮 czas w przestrzeni publicznej. Potrzebujemy tworzenia teren贸w rekreacyjnych, zielonych, zach臋caj膮cych do sp臋dzania czasu poza domem.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij