Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Efektywny altruizm, nieefektywny kapitalizm

Trudno krytykowa膰 ruch spo艂eczny skupiaj膮cy si臋 na promowaniu filantropii i wskazywaniu moralnych zobowi膮za艅, jakie bogaci maj膮 wobec ubogich. Okazuje si臋 jednak, 偶e truizm m贸wi膮cy o tym, 偶e ka偶da idea mo偶e zosta膰 zniekszta艂cona i wypaczona,聽zdaje si臋 adekwatny i w tym przypadku.
ilustracja: Zuzanna Wicha

ilustracja: Zuzanna Wicha

Efektywny altruizm to ruch spo艂eczny powsta艂y w Oxfordzie na przestrzeni 2011 roku, kt贸rego celem jest promowanie skutecznej dobroczynno艣ci, a wi臋c dzia艂alno艣ci charytatywnej zak艂adaj膮cej konkretne, mierzalne cele i wykorzystuj膮cej posiadane 艣rodki w najlepszy mo偶liwy spos贸b. Idea jest pi臋kna i szczytna, efektywny altruizm to filantropia na miar臋 XXI wieku, wykorzystuj膮ca osi膮gni臋cia matematyki, statystyki czy zarz膮dzania, kt贸re pozwalaj膮 zidentyfikowa膰 najbardziej pal膮ce globalnie problemy i dobra膰 skuteczne rozwi膮zania, aby im zaradzi膰. Dobroczynno艣膰 mo偶emy wreszcie oprze膰 na rozumie, a nie na emocjach i wykorzysta膰 nie tylko w celu uspokojenia w艂asnego sumienia, a przede wszystkim przeprowadzenia realnej zmiany w 艣wiecie. W najwi臋kszym skr贸cie, i w s艂owach fundator贸w ruchu, efektywny altruizm to analizowanie danych i pr贸ba ocenienia tego, jaka dzia艂alno艣膰 charytatywna przyniesie 艣wiatu najwi臋cej dobra.

Jest to idea kusz膮ca, szczeg贸lnie je偶eli zapoznamy si臋 z problemami, z jakimi mierzy si臋 sektor organizacji charytatywnych: jak znaczne mog膮 by膰聽r贸偶nice w skuteczno艣ci wydawania zebranych 艣rodk贸w czy te偶 mierzenia efekt贸w swojej dzia艂alno艣ci. Pisa艂 o tym Adam Leszczy艅ski w niedawno wydanej ksi膮偶ce 鈥濫ksperymenty na biednych鈥, wiele z takich nieprawid艂owo艣ci opisuje r贸wnie偶 William MacAskill, jedna z twarzy globalnego ruchu effective altruism, w ksi膮偶ce 鈥濪oing good better鈥. MacAskill przywo艂uje mi臋dzy innymi przyk艂ad 鈥濺ounadbout PlayPump鈥, po艂udniowoafryka艅skiego systemu pomp wodnych po艂膮czonych z karuzelami, kt贸re mia艂y pozwoli膰 bawi膮cym si臋聽dzieciom odci膮偶y膰 pompuj膮cych wod臋, 艂膮cz膮c zabaw臋 z rozwi膮zywaniem lokalnych potrzeb. Niezwykle medialna idea zdoby艂a 艣wiatowy rozg艂os oraz finansowanie w wysoko艣ci kilkunastu milion贸w dolar贸w, do 2010 roku w Afryce takich 鈥瀙omp karuzelowych鈥 zainstalowano cztery tysi膮ce. Pomimo pozornej innowacyjno艣ci okaza艂o si臋, 偶e urz膮dzenia s膮 dro偶sze, znacznie mniej skuteczne ni偶 tradycyjne pompy r臋czne, wolniej pompuj膮 wod臋, a kiedy nie ma w pobli偶u dzieci, ich u偶ytkowanie wymaga znacznie wi臋cej wysi艂ku. Przyk艂ad贸w takich jak powy偶szy jest mn贸stwo i pod tym wzgl臋dem dzia艂alno艣膰 organizacji takich jak efektywny altruizm jest wi臋cej ni偶 po偶膮dana. Musimy rozlicza膰 organizacje charytatywne z tego, jak wykorzystuj膮 zdobyte pieni膮dze, dobrze jest r贸wnie偶 by膰 w stanie por贸wna膰 efekty ich dzia艂a艅. Mo偶emy wtedy zadecydowa膰, 偶e zamiast wspiera膰 finansowo organizacj臋 zajmuj膮c膮 si臋 organizowaniem trening贸w ps贸w przewodnik贸w dla os贸b niewidomych, co w Stanach Zjednoczonych wi膮偶e si臋 z kosztami oko艂o czterdziestu tysi臋cy dolar贸w na jednego wytrenowanego psa, wolimy przeznaczy膰 pieni膮dze na organizacj臋 zajmuj膮c膮 si臋 walk膮 z jaglic膮, kt贸ra jest jedn膮 z g艂贸wnych przyczyn 艣lepoty w krajach rozwijaj膮cych si臋, a kt贸rej wyleczenie kosztuje oko艂o dwudziestu dolar贸w na pacjenta.

Problem pojawia si臋 jednak, kiedy wg艂臋bimy si臋 w filozofi臋 spo艂eczn膮, na kt贸rej oparty jest ruch efektywnego altruizmu. Obok hase艂 o dobieraniu 鈥瀞kutecznych 艣cie偶ek do osi膮gni臋cia celu w oparciu o wiarygodne dane鈥, efektywny altruizm propaguje bardzo konkretn膮 wizj臋 艣wiata. Jest to 艣wiat skrajnie zindywidualizowany, opisywany j臋zykiem podporz膮dkowanym relacjom rynkowym (w wielu materia艂ach effective altruism dzia艂alno艣膰 charytatywna opisywana jest jako inwestycja, 鈥瀌obro鈥, kt贸re z niej wynika, jest traktowane jako stopa zwrotu z inwestycji). W opowie艣ci tej jednostki s膮 hiperracjonalne, a wszystkie ich dzia艂ania mo偶na por贸wna膰, przeliczy膰 p艂yn膮ce z nich dobro i przyporz膮dkowa膰 im prawdopodobie艅stwo powodzenia. 艢wiat jest statyczny i przewidywalny, a nawet cena uratowania ludzkiego 偶ycia jest okre艣lona i wyra偶ona w dolarach (wynosi $3,340 i jest szacowanym kosztem uratowania jednego 偶ycia przez Against Malaria Foundation).

W tym miejscu kusz膮ca racjonalno艣膰 efektywnego altruizmu zamienia si臋 w fars臋, a ksi膮偶ka MacAskilla dowodzi tego wielokrotnie. W jednym z rozdzia艂贸w swojej ksi膮偶ki MacAskill opisuje skal臋 cierpienia zwierz膮t hodowlanych oznaczan膮 liczbowo w skali od -10 do +10, kt贸ra ma by膰 podstaw膮 do oszacowania 鈥瀌obra鈥 wynikaj膮cego z zaprzestania jedzenia konkretnego rodzaju mi臋sa (dla zainteresowanych: krowy maj膮 4/10, kury na wolnym wybiegu -1, trzoda chlewna -5). Efektywni altrui艣ci nagminnie u偶ywaj膮 r贸wnie偶 analizy QALY jako miary 鈥瀌obra鈥 wynikaj膮cego z konkretnych interwencji medycznych czy ratowania ludzkiego 偶ycia. QALY to inaczej liczba lat skorygowana jako艣ci膮, b臋d膮ca iloczynem dw贸ch zmiennych, pierwszej 鈥 liczby lat zyskanej dzi臋ki konkretnej interwencji medycznej, drugiej 鈥 jako艣ci 偶ycia podczas uzyskanych lat (ocenianej pomi臋dzy 0 a 1). Tak wi臋c operacja, kt贸ra przed艂u偶a 偶ycie o lat 10, ale sprawia, 偶e te lata 偶ycia b臋d膮 o jako艣ci 0,2 ma warto艣膰 2 QALY, tyle samo co przed艂u偶enie 偶ycia o 2 lata, ale pe艂nej jako艣ci. Nie wiem, czy potrzeba wi臋cej przyk艂ad贸w, aby zilustrowa膰 ob艂臋d kwantyfikacji i matematyzacji, w kt贸ry wpl膮tana jest filozofia efektywnego altruizmu, wierz臋 r贸wnie偶 w wyobra藕ni臋 czytelnika je偶eli chodzi o konsekwencje i zagro偶enia takiego podej艣cia.

Problem贸w z efektywnym altruizmem jest jednak znacznie wi臋cej. Najbardziej dotkliwym i bezpo艣rednio wynikaj膮cym z metodologicznych za艂o偶e艅 jest zupe艂na niezdolno艣膰 do identyfikacji problem贸w systemowych. 艢wiat opowiadany przez efektywnych altruist贸w jest 艣wiatem mechanicznie idealnym, w kt贸rym wszystkie problemy s膮 jedynie ubytkami, na kt贸re musimy na艂o偶y膰 odpowiednie 艂aty. Kiedy przekonamy wystarczaj膮co wiele os贸b do oddawania 10 czy 20 procent swoich zarobk贸w na skutecznie dzia艂aj膮ce organizacje charytatywne, to ostatecznie uda nam si臋 naprawi膰 艣wiat. Rysuj臋 tu oczywi艣cie karykatur臋, niemniej uderzaj膮cy jest brak refleksji nad natur膮 problem贸w, kt贸re rozwi膮zywa膰 pr贸buje efektywny altruizm. Ub贸stwo, z kt贸rego wynika brak pieni臋dzy na walk臋 z uleczalnymi, a 艣miertelnymi chorobami, nie jest wynikiem niedostatecznej hojno艣ci mieszka艅c贸w Zachodu, a globalnych nier贸wno艣ci dochodowych i miejsca kraj贸w rozwijaj膮cych si臋 w 艣wiatowym systemie relacji gospodarczych i politycznych. S膮 to problemy typowo systemowe i nie da si臋 ich rozwi膮za膰 prywatn膮 dobroczynno艣ci膮.

Problem robi si臋 bardziej z艂o偶ony, kiedy zastanowimy si臋 nad natur膮 takiej dobroczynno艣ci. W grudniu 2015 roku globalne zainteresowanie wzbudzi艂a deklaracja Marka Zuckerberga, kt贸ry og艂osi艂 偶e 99 procent posiadanych akcji Facebooka (wycenianych w贸wczas na 45 miliard贸w dolar贸w) przeznaczy na cele charytatywne. Miesi膮c p贸藕niej podobn膮 deklaracj臋, cho膰 o ni偶szej skali transferu, z艂o偶y艂a Sheryl Sandberg, dyrektorka operacyjna Facebooka. Warto pami臋ta膰 o tym, 偶e m贸wimy o wsp贸艂w艂a艣cicielach korporacji, kt贸ra w 2014 roku w Wielkiej Brytanii osi膮gn臋艂a 389 milion贸w funt贸w przychodu, a dzi臋ki instrumentom in偶ynierii podatkowej podatek zap艂acony od tej kwoty wyni贸s艂 4327 funt贸w. Mo偶na pyta膰 o to, jak efektywnie fundacja Zuckerberga wykorzysta te kilkadziesi膮t miliard贸w, ale nie warto zapomina膰 o pytaniu: kto tak naprawd臋 zap艂aci艂 za charytatywn膮 fantazj臋 ameryka艅skiego miliardera?

Moje odczucia wobec efektywnego altruizmu pozostaj膮 bardzo ambiwalentne. Z jednej strony wskazywanie na moralne zobowi膮zania bogatych (kt贸rymi w skali globalnej niemal wszyscy w Polsce jeste艣my) w 艣wiecie ogromnych i nieustannie rosn膮cych nier贸wno艣ci spo艂ecznych jest bardzo potrzebne. R贸wnie potrzebne jest analizowanie i por贸wnywanie skuteczno艣ci, z jak膮 organizacje charytatywne wykorzystuj膮 swoje fundusze i osi膮gaj膮 zak艂adane cele. Z drugiej strony, oferowana przez filozof贸w efektywnego altruizmu opowie艣膰 o 艣wiecie daleka jest od deklarowanego poszukiwania najlepszych 艣rodk贸w do osi膮gni臋cia najwi臋kszej ilo艣ci dobra. Jako ruch niepolityczny, kt贸rego podstawowym narz臋dziem jest prywatna dobroczynno艣膰, efektywny altruizm akceptuje zastany porz膮dek 艣wiata, pr贸buj膮c go zmieni膰 tylko w dora藕ny spos贸b, w bardzo ograniczonym zakresie. Obawiam si臋, 偶e ka偶da osoba, kt贸r膮 dzia艂acze EA przekonaj膮, 偶e moralnym obowi膮zkiem cz艂owieka jest nie konsumpcja d贸br luksusowych, a przekazanie swoich pieni臋dzy na pomoc ubo偶szym, r贸wnocze艣nie otrzyma zwolnienie z odpowiedzialno艣ci za wszystkie krzywdy, jakie mo偶e wyrz膮dzi膰 innym w ramach funkcjonowania w istniej膮cym systemie spo艂eczno-gospodarczym. W tym sensie efektywny altruizm niebezpiecznie przypomina mi kupowanie odpust贸w za 10 czy 20 procent swojego dochodu.

Problemy, z kt贸rymi mierz膮 si臋 organizacje charytatywne oceniane przez analityk贸w efektywnego altruizmu, w znacznej mierze s膮 problemami o naturze politycznej, cho膰 mog膮 si臋 z pozoru takimi nie wydawa膰. Problem贸w politycznych nie da si臋 rozwi膮za膰, buduj膮c narracj臋 indywidualnej odpowiedzialno艣ci i propaguj膮c transfery finansowe jako g艂贸wn膮 metod臋 dokonywania zmiany w聽艣wiecie. Je偶eli chcemy naprawd臋 stawi膰 im czo艂a, musimy dzia艂a膰 systemowo i politycznie, buduj膮c przede wszystkim spo艂eczne i polityczne zaanga偶owanie obywateli i obywatelek, analizuj膮c 藕r贸d艂a problem贸w, kt贸re chcemy rozwi膮za膰, a nie ich symptomy, i staraj膮c si臋 znale藕膰 skuteczne rozwi膮zania z zachowaniem 艣wiadomo艣ci, 偶e 艣wiat rz膮dzi si臋 fundamentaln膮 niepewno艣ci膮, nie wszystko o nim wiemy i mo偶emy wiedzie膰.

***

Pozosta艂e teksty z bie偶膮cego numeru dwutygodnika 鈥濳ontakt鈥 mo偶na znale藕膰聽tutaj.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij