Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

┼╗yciorefleksja teologa wyzwolenia

To nie zdominowani i wyzyskiwani, lecz dominuj─ůcy i wyzyskuj─ůcy utrzymuj─ů swoj─ů pozycj─Ö dzi─Öki wielkiemu grzechowi, ogromnemu skandalowi g┼éodu, ub├│stwa i spo┼éecznego zniewolenia. Do takiego ┼Ťwiata przyszed┼é Chrystus, taki ┼Ťwiat, sp─Ötany wi─Özami politycznej i spo┼éecznej niewoli, przez wi─Ökszo┼Ť─ç epok wyczekiwa┼é na ┼Ťwiat┼éo┼Ť─ç Mesjasza.

Ilustr.: Olga Micińska


 

ÔÇ×Kto dzisiaj studiuje pisma Guti├ęrreza czy Boffa?ÔÇŁ ÔÇô zapyta┼é niedawno z przek─ůsem znany polski teolog. Zapomniana na Zachodzie latynoameryka┼äska teologia wyzwolenia postawi┼éa jednak fundamentalne pytania, kt├│re u ┼Ťwiadomych chrze┼Ťcijan wci─ů┼╝ budz─ů niepok├│j sumienia i sk┼éaniaj─ů do tw├│rczej refleksji.

Has┼éo ÔÇ×teologia wyzwoleniaÔÇŁ brzmi dla pokolenia dwudziesto- i trzydziestolatk├│w do┼Ť─ç obco. G┼é├│wni tw├│rcy tego kierunku: Gustavo Guti├ęrrez, Hugo Assmann czy Leonardo Boff pozostaj─ů dzisiaj niemal zupe┼énie nieznani. W kr─Ögach os├│b zainteresowanych histori─ů najnowsz─ů sytuacja wygl─ůda tylko odrobin─Ö lepiej. W gor─ůcych i za┼╝artych dyskusjach tocz─ůcych si─Ö na forach internetowych, wzmianki o teologii wyzwolenia znajdziemy cz─Ö┼Ťciej (i o dziwo!) nie w┼Ťr├│d ┼Ťrodowisk lewicowych, lecz w grupach konserwatywnych, w kt├│rych od lat pokutuje mit chilijskiego dyktatora Augusto Pinocheta jako mitycznego ÔÇ×wyzwoliciela od komunizmu i zbawcy swego krajuÔÇŁ. Wszelkie pr├│by racjonalnego dialogu ze zwolennikami tego typu pogl─ůd├│w, opieraj─ůce si─Ö na ukazaniu rzeczywistego wymiaru problem├│w spo┼éecznych Ameryki ┼üaci┼äskiej na przestrzeni XX wieku oraz tragicznych los├│w kap┼éan├│w katolickich prze┼Ťladowanych i zabijanych w Chile, Salwadorze lub Brazylii, ko┼äcz─ů si─Ö w momencie stwierdze┼ä adwersarzy o ÔÇ×s┼éusznej, karzeÔÇŁ, kt├│ra dosi─Ög┼éa ÔÇ×czerwonych duchownychÔÇŁ.

 

Trudny kontekst

Dyskusja o teologii wyzwolenia w Polsce jest wi─Öc obarczona powa┼╝nymi trudno┼Ťciami. Czy nie by┼éoby jednak warto ponownie przyjrze─ç si─Ö jej za┼éo┼╝eniom? Czy obok b┼é─Öd├│w i chybionych kalkulacji (kt├│rych ryzykiem obarczona jest ka┼╝da refleksja teologiczna i spo┼éeczna), znajdziemy w niej wnioski przydatne dla wra┼╝liwych spo┼éecznie, otwartych na ┼Ťwiat chrze┼Ťcijan ┼╝yj─ůcych w XXI wieku? Mo┼╝e, wbrew opinii o ┼Ťmierci teologii wyzwolenia, warto przypomnie─ç my┼Ťl jednego z najbardziej znanych autor├│w kierunku, ksi─Ödza (a w┼éa┼Ťciwie ojca, gdy┼╝ od 20 lat pozostaje cz┼éonkiem zakonu dominikan├│w), Gustavo Guti├ęrreza?

Jedyn─ů mo┼╝liwo┼Ť─ç dok┼éadnego zapoznania si─Ö polskiego odbiorcy z dorobkiem urodzonego w 1928 roku w stolicy Peru teologa, studenta wydzia┼éu medycyny, kt├│ry tu┼╝ przed uzyskaniem dyplomu odkry┼é powo┼éanie kap┼éa┼äskie i rozpocz─ů┼é studia na Katolickim Uniwersytecie w Leuven, stanowi t┼éumaczenie fundamentalnej pracy ÔÇ×Teologia wyzwolenia. Historia, polityka i zbawienieÔÇŁ. Trafi┼éa ona do polskich czytelnik├│w w 1977 roku za spraw─ů Instytutu Wydawniczego PAX i nigdy nie zosta┼éa wznowiona. Wspieraj─ůce rz─ůdy PZPR Stowarzyszenie PAX, kt├│rego integraln─ů cz─Ö┼Ťci─ů by┼éo wydawnictwo, aspirowa┼éo do roli jedynego o┼Ťrodka dialogu katolicko-marksistowskiego w ├│wczesnej rzeczywisto┼Ťci politycznej. Stosunkowo niski na ├│wczesne czasy, licz─ůcy 4 tysi─ůce egzemplarzy nak┼éad ksi─ů┼╝ki wydaje si─Ö przeczy─ç zamiarowi szerszej popularyzacji teologii wyzwolenia w PRL. Wymowa pracy Guti├ęrreza pasowa┼éa jednak znakomicie do paxowskiego emploi, zak┼éadaj─ůcego ÔÇ×socjalistyczne zaanga┼╝owanie katolickich ┼Ťrodowisk post─ÖpowychÔÇŁ. Traktuj─ůc przes┼éanie autora ÔÇ×Teologii wyzwoleniaÔÇŁ serio, okaza┼éoby si─Ö jednak, ┼╝e pod tezami krytykuj─ůcymi niesprawiedliwy system polityczny podpisaliby si─Ö nie cz┼éonkowie gierkowskich elit, lecz osoby anga┼╝uj─ůce si─Ö w rodz─ůc─ů si─Ö w┼éa┼Ťnie opozycj─Ö demokratyczn─ů.

 

Pomi─Ödzy teori─ů a praxis

Punktem wyj┼Ťcia dla rozwa┼╝a┼ä o. Guti├ęrreza by┼éo ┼╝ywe i dynamiczne do┼Ťwiadczenie wiary jako metody wyja┼Ťniania ┼╝ycia. Edward Stachura powtarza┼é cz─Östo, ┼╝e literatura stanowi┼éa dla niego ÔÇ×┼╝yciopisanieÔÇŁ. Podobnie dla peruwia┼äskiego duchownego, teologia by┼éa swoist─ů ÔÇ×┼╝yciorefleksj─ůÔÇŁ. Guti├ęrrez, korzystaj─ůcy z obfitych ┼║r├│de┼é od Ojc├│w Ko┼Ťcio┼éa, poprzez ┼Ťwi─Ötych Augustyna i Tomasza z Akwinu, Teilharda de Chardin, Yves Congara, Marie-Dominique Chenu, Karla Rahnera, my┼Ťl Soboru Watyka┼äskiego II, a┼╝ po dokonania nowo┼╝ytnej filozofii i psychologii, nie postulowa┼é porzucenia refleksji nad problematyk─ů eschatologiczn─ů. Zwr├│ci┼é jednak uwag─Ö, ┼╝e teolog nie mo┼╝e jedynie opisywa─ç duchowo┼Ťci, lecz pr├│bowa─ç j─ů przemienia─ç i dynamizowa─ç. W tym uj─Öciu, praca teologa przypomina─ç mo┼╝e dzia┼éalno┼Ť─ç filozofa krytycznego lub artysty prowokuj─ůcego odbiorc─Ö do prze┼╝ycia katharsis. W zasadniczym sensie, takim tropem szli wszyscy wielcy teologowie, kt├│rych dorobku nie da si─Ö zamkn─ů─ç w zakurzonych bibliotecznych woluminach.

Co mia┼éoby prowokowa─ç teologa do krytyki zastanych form rzeczywisto┼Ťci duchowej? S─ů to przede wszystkim ludzka n─Ödza, wyzysk i niesprawiedliwo┼Ť─ç, b─Öd─ůce wynikiem przewlek┼éego grzechu panowania silnych nad s┼éabymi. To nie zdominowani i wyzyskiwani, lecz dominuj─ůcy i wyzyskuj─ůcy utrzymuj─ů swoj─ů pozycj─Ö dzi─Öki wielkiemu grzechowi, ogromnemu scandalum g┼éodu, ub├│stwa i spo┼éecznego zniewolenia. Peruwia┼äski duchowny zwraca uwag─Ö, ┼╝e badania teologa powinny zacz─ů─ç si─Ö nie tyle ÔÇ×w g├│rzeÔÇŁ, co ÔÇ×na doleÔÇŁ, w┼Ťr├│d do┼Ťwiadczenia grzechu, s┼éabo┼Ťci i upadku. Do takiego ┼Ťwiata przyszed┼é Chrystus, taki ┼Ťwiat, sp─Ötany wi─Özami politycznej i spo┼éecznej niewoli, przez wi─Ökszo┼Ť─ç epok wyczekiwa┼é na ┼Ťwiat┼éo┼Ť─ç Mesjasza, b─Öd─ůc─ů jednocze┼Ťnie ┼Ťwiat┼éo┼Ťci─ů sprawiedliwo┼Ťci i prawdy. To w┼éa┼Ťnie ten domagaj─ůcy si─Ö wyzwolenia ┼Ťwiat, przez setki lat wygl─ůda┼é, kiedy ÔÇ×Pan zlituje si─Ö nad Jakubem i Izrael b─Ödzie zbawionyÔÇŁ, jak czytamy w adwentowej Liturgii Godzin we fragmentach z Ksi─Ögi Izajasza.

 

Globalny rozd┼║wi─Ök

Teolog z Limy przestrzega jednak przed uto┼╝samieniem wyzwolenia religijnego i politycznego. Paradoksalnie, pos┼éuguj─ůc si─Ö wyra┼║n─ů retoryk─ů mesjanistyczn─ů, zaznacza, i┼╝ proces wyzwolenia posiada swoj─ů autonomi─Ö w stosunku do sfery religijnej i teologia wyzwolenia nie powinna by─ç traktowana jako jedna z nowych form ÔÇ×mesjanizmu politycznegoÔÇŁ. Historia dla Guti├ęrreza nie jest przy tym procesem nale┼╝─ůcym tylko do sfery boskiej b─ůd┼║ ludzkiej, lecz jednym, linearnym biegiem czasu, na kt├│rym cz┼éowiek osi─ůga zbawienie i poprzez budow─Ö przepe┼énionego mi┼éo┼Ťci─ů, jedno┼Ťci─ů i pokojem Kr├│lestwa Bo┼╝ego, zbli┼╝a si─Ö do ostatecznego celu dziej├│w, jakim jest zjednoczenie si─Ö z Bogiem. Bosko-ludzka historia jest ogarni─Öta i nieustannie przenikana dzie┼éem zbawczym. Chrystus objawi┼é si─Ö w niej jako Zbawiciel, kt├│ry, wyzwalaj─ůc nas od grzechu, wyzwala r├│wnocze┼Ťnie od niesprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej. Walka z t─ů niesprawiedliwo┼Ťci─ů, wyzwolenie z wielop┼éaszczyznowego grzechu struktur, maj─ů swoje ┼║r├│d┼éo w dziele i pos┼éannictwie Chrystusa. Na tej drodze Ko┼Ťci├│┼é powinien wzywa─ç wiernych do bezkompromisowego u┼Ťwi─Öcania si─Ö w doczesno┼Ťci, co w sytuacji kraj├│w Trzeciego ┼Üwiata oznacza czynne uczestnictwo w kszta┼étowaniu sprawiedliwego porz─ůdku.

Teologiczna ÔÇ×┼╝yciorefleksjaÔÇŁ peruwia┼äskiego teologa zaczyna si─Ö wi─Öc w konkretnej sytuacji spo┼éecznej i politycznej Ameryki ┼üaci┼äskiej drugiej po┼éowy XX wieku. Odbijaj─ů si─Ö w niej tak tragiczne do┼Ťwiadczenia jak olbrzymie dysproporcje pomi─Ödzy oligarchi─ů, a zamieszkuj─ůc─ů favele biedot─ů, analfabetyzm, handel lud┼║mi i prostytucja, niewolnicza praca oraz czas brutalnych dyktatur politycznych. Z drugiej strony, daj─ů si─Ö w niej s┼éysze─ç echa budz─ůcych nadziej─Ö zmian z czas├│w prezydentury Salvadore Allende (1970-1973) w Chile, popieranego przez ca┼ékiem liczne ┼Ťrodowiska chrze┼Ťcija┼äskie i zachowuj─ůcego dobre relacje z kard. Ra├║lem Silva Henr├şquezem, arcybiskupem Santiago de Chile, a nawet ambiwalentnych do┼Ťwiadcze┼ä rewolucji kuba┼äskiej.

 

Oryginalne do┼Ťwiadczenie teologa wyzwolenia wi─ů┼╝e si─Ö z bezpo┼Ťrednim odrzuceniem tak zwanej teologii rozwoju, w pewnym sensie wspieranej przez zachodnie elity katolicko-spo┼éeczne i Stolic─Ö Apostolsk─ů od czas├│w zako┼äczenia II wojny ┼Ťwiatowej. W teorii ewolucyjnego post─Öpu Trzeciego ┼Üwiata na drodze ku lepszym i bardziej sprawiedliwym warunkom ┼╝ycia spo┼éecznego, peruwia┼äski my┼Ťliciel widzia┼é naiwny paternalizm, nie dostrzegaj─ůcy specyfiki rozwoju spo┼éecznego i kultury Po┼éudnia. Zachodniego czytelnika w pierwszym momencie zdziwi─ç mo┼╝e dystans, kt├│ry Peruwia┼äczyk wyra┼╝a w stosunku do tak interesuj─ůcych zjawisk w ┼éonie Ko┼Ťcio┼éa europejskiego jak francuski ruch ksi─Ö┼╝y-robotnik├│w, personalizm Emanuela Mouniera lub g┼éoszony przez Jacquesa Maritaine`a ÔÇ×nowy humanizmÔÇŁ, zak┼éadaj─ůcy wsp├│┼éprac─Ö wierz─ůcych i niewierz─ůcych w budowaniu pokojowego i bardziej ludzkiego ┼Ťwiata. Teolog, odnosz─ůc si─Ö do obiektywnej sytuacji spo┼éecznej, oceni┼é jednak, i┼╝ skoro przepa┼Ť─ç dziel─ůca egzystencj─Ö P├│┼énocy i Po┼éudnia ma tak ogromne rozmiary, to pr├│by automatycznego przenoszenia do┼Ťwiadcze┼ä europejskich do kraj├│w Po┼éudnia b─Öd─ů skazane na sromotn─ů pora┼╝k─Ö. Guti├ęrrez pokazuje, ┼╝e Po┼éudnie dysponuje innym do┼Ťwiadczeniem cz┼éowieka – przede wszystkim jako kogo┼Ť biednego, odrzuconego, poni┼╝onego i prze┼Ťladowanego.

W rzeczywisto┼Ťci Ameryki ┼üaci┼äskiej, chrze┼Ťcija┼äska aktywno┼Ť─ç powinna wi─Öc nie tyle zerka─ç na do┼Ťwiadczenia duszpasterskie Rzymu lub Pary┼╝a, lecz dotkn─ů─ç samego dna wyzysku i niesprawiedliwo┼Ťci, uto┼╝sami─ç si─Ö klasami i rasami najbardziej poni┼╝anymi. ÔÇ×Trzeba doprawdy zrozumie─ç, ┼╝e nie dokona si─Ö prawdziwy skok jako┼Ťciowy ku innej perspektywie teologicznej, dop├│ki ludzie wyzyskiwani i usuni─Öci na margines nie b─Öd─ů ka┼╝dego dnia coraz bardziej tw├│rcami w┼éasnego wyzwolenia, dop├│ki ich g┼éos nie zostanie wys┼éuchany bezpo┼Ťrednio (…) W teologii nie dokona si─Ö odnowa, dop├│ki punktem wyj┼Ťcia nie stanie si─Ö spo┼éeczne dzia┼éanie prawdziwego ludu latynoameryka┼äskiego (…) St─ůd w┼éa┼Ťnie wyjdzie nowe odczytanie ewangelicznego or─Ödzia jako znaku i wyrazu do┼Ťwiadcze┼ä, ku czemu sama ewangelia da┼éa sposobno┼Ť─ç w historiiÔÇŁ ÔÇô stwierdzi┼é Guti├ęrrez.

 

Duchowo┼Ť─ç wyzwolenia

Szczeg├│lnie mocno i aktualnie brzmi─ů dzisiaj ko┼äcowe rozdzia┼éy pracy Peruwia┼äczyka, po┼Ťwi─Öcone nowej perspektywie eklezjologicznej. Teologia wyzwolenia przynosi pewn─ů now─ů wsp├│lnot─Ö chrze┼Ťcija┼äsk─ů, nie tyle odmienn─ů w tre┼Ťci ortodoksji, co w praktyce codziennej duchowo┼Ťci. Uwidocznia j─ů chocia┼╝by g┼é├│wna czynno┼Ť─ç Ko┼Ťcio┼éa, jak─ů stanowi sprawowanie Eucharystii. ┼üamanie chleba wyra┼╝a nie tylko najwa┼╝niejsze tajemnice naszej wiary, ale r├│wnie┼╝ powszechne braterstwo wszystkich ludzi. Guti├ęrrez wyra┼║nie pokazuje prawd─Ö z drugiego rozdzia┼éu Listu ┼Ťw. Jakuba, i┼╝ ÔÇ×wiara bez uczynk├│w martw─ů jestÔÇŁ. Ko┼Ťci├│┼é, rozumiany w j─Özyku Soboru Watyka┼äskiego II jako ÔÇ×powszechny sakrament jedno┼Ťci rodzaju ludzkiegoÔÇŁ, b─Ödzie ┼╝yw─ů i aktywn─ů wsp├│lnot─ů tylko wtedy, je┼╝eli stanie si─Ö wyrazem powszechnej zgody, pojednania i mi┼éo┼Ťci, ogarniaj─ůcej ka┼╝dego dotkni─Ötego wykluczeniem, poni┼╝eniem, wyzyskiem i opuszczeniem. Eucharystia bez mi┼éo┼Ťci, bez solidarno┼Ťci i bez wzajemnego szacunku staje si─Ö pustym i pozbawionym tre┼Ťci obrz─Ödem. Wsp├│┼éczesny ÔÇ×Ko┼Ťci├│┼é ubogichÔÇŁ nie ma by─ç grup─ů ludzi biednych, obj─Ötych paternalistyczn─ů, ale zarazem woluntarystyczn─ů trosk─ů filantrop├│w, lecz Ko┼Ťcio┼éem swobody, wolno┼Ťci i duchowej realizacji dla wszystkich odepchni─Ötych, kt├│rych przyjacielem i bratem pozostaje przybrany syn cie┼Ťli z Nazaretu. ÔÇ×Ko┼Ťci├│┼é ubogiÔÇŁ to r├│wnie┼╝ miejsce powa┼╝nego oporu przeciwko niesprawiedliwo┼Ťci i wyzyskowi, przeciwko postawom dwulicowego ÔÇ×strasznego mieszcza┼ästwaÔÇŁ.

Peruwia┼äski duchowny pisa┼é swoje dzie┼éo w imieniu wszystkich wykluczonych. Pragn─ů┼é da─ç impuls do ujrzenia ÔÇ×widzialnego znaku obecno┼Ťci Pana w kontek┼Ťcie d─ů┼╝enia do wyzwolenia i walki o bardziej ludzkie i sprawiedliwe spo┼éecze┼ästwoÔÇŁ. Ten znak, ju┼╝ przed Guti├ęrrezem ujrzeli Biedaczyna z Asy┼╝u, Hildegarda Burjan, Maria Skobcowa, Dorothy Day, biskupi Oscar Romero i H├ęlder C├ómara, ks. W┼éadys┼éaw Korni┼éowicz, bp Desmond Tutu i Matka Teresa z Kalkuty. Tylko bowiem dostrzegaj─ůc Boga w ka┼╝dym poni┼╝onym, Ko┼Ťci├│┼é b─Ödzie wiarygodnym ┼Ťwiadkiem i przyjacielem Ludu Bo┼╝ego na jego codziennej drodze ku Nowej Ziemi i Nowemu Niebu.

 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś