Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Zrozumie─ç muxes. Trzecia p┼ée─ç u Zapotek├│w okiem antropolo┼╝ki

Pomimo ┼╝e ca┼ékowite zawieszenie w┼éasnej dotychczasowej wiedzy nabytej w procesie socjalizacji jest niemo┼╝liwe, antropologia zmusza do zdystansowania si─Ö od w┼éasnej kultury i wzi─Öcia dotychczasowych przekona┼ä w nawias, dekonstruuje to, co znaturalizowane, uwa┼╝ane za spo┼éeczn─ů norm─Ö.

 

ilustr.: Anna Libera

ilustr.: Anna Libera


Tekst┬ápochodzi z┬á37. numeru┬ápapierowego Magazynu ÔÇ×KontaktÔÇŁ pod tytu┼éem ÔÇ×Ekolodzy b─Öd─ů zbawieniÔÇŁ.
We wszystkich spo┼éecze┼ästwach p┼écie (genders) s─ů konstruowane za pomoc─ů zapisanego w umys┼éach systemu symbolicznego, kt├│ry przez wi─Ökszo┼Ť─ç czasu funkcjonuje automatycznie i sprawia, ┼╝e postrzegamy ┼Ťwiat spo┼éeczny, z jego podzia┼éami seksualnymi, jako ustalony (Annick Prieur, ÔÇ×Dominacja i po┼╝─ůdanie. Homoseksualno┼Ť─ç i konstrukcja m─Ösko┼Ťci w MeksykuÔÇŁ).
Juchit├ín de Zaragoza (Isthmus Zapotec) jest miastem usytuowanym w po┼éudniowo-wschodniej cz─Ö┼Ťci stanu Oaxaca w Meksyku.┬áWi─Ökszo┼Ť─ç jego mieszka┼äc├│w to rdzenni przedstawiciele spo┼éeczno┼Ťci Zapotek├│w b─ůd┼║ Huaves. Miasto s┼éynie z mitycznej silnej roli kobiet, tradycyjnych kolorowych stroj├│w (Tehuana traje), replikowanych na Zachodzie przez wizerunki Fridy Kahlo, a tak┼╝e z tolerancji wobec alternatywnych r├│l genderowych. Taki wizerunek wy┼éania si─Ö z dyskursu medialnego. Portal turystyka.wp.pl okre┼Ťli┼é miasto jako ostoj─Ö tolerancji, magazyn ÔÇ×FocusÔÇŁ nazywa Juchit├ín ÔÇ×bastionem meksyka┼äskiego homoseksualizmuÔÇŁ, a ÔÇ×ElleÔÇŁ okrzykn─ů┼é je ostatnim ┼╝yj─ůcym matriarchatem. Kobiety widoczne s─ů tu w przestrzeni publicznej, maj─ů wysok─ů pozycj─Ö w gospodarstwie domowym, to one sprawuj─ů kontrol─Ö nad finansami rodziny, co w innych regionach Meksyku jest niecz─Östym zjawiskiem. Niecz─Östym, poniewa┼╝ jest to kraj, w kt├│rym panuje machismo ÔÇô w najprostszym t┼éumaczeniu: silne wewn─Ötrzne poczucie m─Ösko┼Ťci i pochodz─ůca z niego duma ukazywana w przestrzeni publicznej, kt├│ra poci─ůga za sob─ů dominacj─Ö m─Ösk─ů i podleg┼éo┼Ť─ç kobiet. Jak wi─Öc mo┼╝liwe, ┼╝e zjawiska te ze sob─ů wsp├│┼éwyst─Öpuj─ů?
Muxes s─ů biologicznymi m─Ö┼╝czyznami, lecz postrzegaj─ů siebie i s─ů spo┼éecznie odbierani nie jako m─Ö┼╝czy┼║ni, nie jako kobiety, ale po prostu jako muxes. By zrozumie─ç to zjawisko wyst─Öpuj─ůce w┼Ťr├│d Zapotek├│w w regionie Istmo Tehuantepec, nale┼╝y dokona─ç dekolonizacji termin├│w i tymczasowego ÔÇ×zawieszeniaÔÇŁ dotychczasowych ÔÇ×przeds─ůd├│wÔÇŁ, odzwierciedlaj─ůcych hegemoniczne zachodnie koncepcje na temat binarno┼Ťci p┼éci, orientacji seksualnej i w pewnej mierze tak┼╝e zachodniego konstruktu poj─Öcia seksualno┼Ťci jako takiej. Oznacza to pr├│b─Ö zdj─Öcia ÔÇ×kulturowych okular├│wÔÇŁ i wci┼Ťni─Öcia przycisku ÔÇ×stopÔÇŁ wsz─Ödzie tam, gdzie co┼Ť wydaje nam si─Ö pozornie oczywiste, ÔÇ×zrozumia┼ée samo przez si─ÖÔÇŁ lub od dawna ustalone. Takiego podej┼Ťcia uczy antropologia. Pomimo ┼╝e ca┼ékowite zawieszenie w┼éasnej dotychczasowej wiedzy nabytej w procesie socjalizacji jest niemo┼╝liwe, antropologia zmusza do zdystansowania si─Ö od w┼éasnej kultury i wzi─Öcia dotychczasowych przekona┼ä w nawias, dekonstruuje to, co znaturalizowane, uwa┼╝ane za spo┼éeczn─ů norm─Ö. Dla etnologa taka postawa stanowi absolutnie pierwszorz─Ödny warunek poznania, konieczny, by przyst─ůpi─ç do badania czegokolwiek. Za tym podej┼Ťciem stoi zakaz etnocentryzmu, czyli przekonania, ┼╝e kultura w┼éasnej grupy spo┼éecznej jest nadrz─Ödna wzgl─Ödem innych, a co si─Ö z tym wi─ů┼╝e: traktowania w┼éasnej kultury jako powszechnego wyznacznika norm.
By─ç muxe w Juchit├ín de Zaragoza
Muxe jest p┼éci─ů kulturow─ů ÔÇô gender ÔÇô i w takich kategoriach powinno by─ç postrzegane, jest bowiem ┼Ťci┼Ťle zwi─ůzane z rolami, jakie przedstawiciele tej grupy odgrywaj─ů w spo┼éecze┼ästwie. Ponadto jest r├│wnie┼╝ fenomenem g┼é─Öboko zdywersyfikowanym i wci─ů┼╝ dynamicznym, zale┼╝nym od czynnik├│w takich jak klasa czy status spo┼éeczno-ekonomiczny. Celem niniejszego artyku┼éu jest wi─Öc zar├│wno przyjrzenie si─Ö muxe jako zjawisku p┼éci kulturowej, jak i pr├│ba wyja┼Ťnienia, dlaczego b┼é─Ödem jest powszechne w dyskursie medialnym postrzeganie spo┼éeczno┼Ťci Zapotek├│w jako w pe┼éni tolerancyjnej i opartej na systemie matriarchalnym. Pod─ů┼╝aj─ůc za takiego rodzaju my┼Ťleniem, ┼éatwo bowiem wpa┼Ť─ç w pu┼éapk─Ö zachodnich kategorii takich jak homoseksualno┼Ť─ç czy transwestytyzm, kt├│re w przypadku muxe s─ů cz─Östo nieadekwatne b─ůd┼║ niewystarczaj─ůce, a zatem niepomocne w zrozumieniu, na czym polega bycie kulturowym muxe w spo┼éeczno┼Ťci meksyka┼äskich Zapotek├│w. Takie spojrzenie nie u┼éatwia r├│wnie┼╝ zrozumienia przyczyny, dla kt├│rej muxe wsp├│┼éwyst─Öpuje z meksyka┼äskim machismo, praktyk─ů sprawdzania prze┼Ťcierad┼éa, kt├│ra s┼éu┼╝y kontroli dziewictwa przedma┼é┼╝e┼äskiego, czy cz─Östych przypadk├│w przemocy domowej wobec kobiet.
W kulturze Zapotek├│w muxes wykonuj─ů czynno┼Ťci kulturowo przypisane p┼éci ┼╝e┼äskiej, takie jak szycie, haftowanie, gotowanie, fryzjerstwo, dekorowanie o┼étarzy czy przygotowywanie fiest. Podobnie jak berdache w┼Ťr├│d p├│┼énocnoameryka┼äskich Indian, mog─ů by─ç okre┼Ťlani jako odr─Öbna trzecia p┼ée─ç, p├│┼ékobiety-p├│┼ém─Ö┼╝czy┼║ni czy krzy┼╝uj─ůcy p┼ée─ç (gender crossers). Identyfikuj─ů si─Ö z kobietami lub lo feminino i odr├│┼╝niaj─ů si─Ö od gej├│w. S─ů oni cz─Ö┼Ťci─ů zapoteckiego systemu seksualno-kulturowego, s─ů spo┼éecznie akceptowani i zintegrowani z reszt─ů spo┼éecze┼ästwa. Jak zauwa┼╝a urodzony w Meksyku socjolog Alfredo Mirand├ę, chocia┼╝ tworz─ů unikatow─ů grup─Ö o oddzielnym systemie seksualnym i kulturowym, maj─ů wi─Öcej wsp├│lnego z tradycjami rdzennych ludno┼Ťci ni┼╝ z opartym na binarnych opozycjach zachodnim systemem seksualno┼Ťci. Zapotecka to┼╝samo┼Ť─ç etniczna ┼é─ůczy si─Ö z lokaln─ů dum─ů i funkcjonuje jako podstawa s┼éu┼╝─ůca zarysowaniu regionalnej politycznej autonomii. Istme┼äscy mieszka┼äcy Oaxaki pos┼éuguj─ů si─Ö odr─Öbnym j─Özykiem zapoteckim, posiadaj─ů w┼éasne lokalne wierzenia i znani s─ů z wyrob├│w rzemie┼Ťlniczych.
Muxes opisywani s─ů w g┼é├│wnej mierze jako m─Öscy, lecz przejawiaj─ůcy cechy kobiece, kt├│re mog─ů ujawnia─ç si─Ö w zachowaniu b─ůd┼║ noszeniu element├│w tradycyjnych ┼╝e┼äskich zapoteckich stroj├│w czy makija┼╝u. Wiele z nich wykonuje prace urz─Ödnicze b─ůd┼║ biurowe, niekt├│rzy zaanga┼╝owani s─ů w polityk─Ö. Nie akcentuj─ů oni cech przypisanych do sfery m─Ösko┼Ťci, lecz r├│wnie┼╝ ich nie odrzucaj─ů. Nie s─ů uwa┼╝ani za homoseksualist├│w, tworz─ů osobn─ů kategori─Ö, kt├│ra charakteryzowana jest przez atrybuty przypisywane w kulturze p┼éci ┼╝e┼äskiej. Fakt koegzystuj─ůcych element├│w kobiecych i m─Öskich wizerunku muxes umo┼╝liwia nazwanie ich przedstawicielami trzeciej p┼éci. S─ů postrzegani jako posiadaj─ůcy fizyczne cia┼éa m─Ö┼╝czyzn, ale maj─ůcy inn─ů estetyk─Ö, cechy wygl─ůdu i charakteru, a tak┼╝e odmienne od wi─Ökszo┼Ťci m─Öskiej cz─Ö┼Ťci spo┼éecze┼ästwa umiej─Ötno┼Ťci. Znamienna cz─Ö┼Ť─ç z nich wykonuje prace zdefiniowane w kulturze jako kobiece. Niekt├│rzy jednak zajmuj─ů si─Ö wyrobem bi┼╝uterii, co w kulturze Zapotek├│w traktowane jest jako zadanie m─Öskie. Co istotne, s─ů oni odmiennie widziani przez m─Ö┼╝czyzn, odmiennie przez kobiety. Poniewa┼╝ nie spe┼éniaj─ů wszystkich norm zapoteckiej m─Ösko┼Ťci, takich jak ukazywanie si┼éy fizycznej w pracy na roli, socjalizowanie si─Ö z m─Ö┼╝czyznami, podtrzymywanie wizerunku autorytetu w sferze prywatnej i publicznej, mog─ů by─ç dyskredytowani przez cz─Ö┼Ť─ç m─Öskiej spo┼éeczno┼Ťci, bowiem nieustannie przypominaj─ů jej, ┼╝e tak widziana m─Ösko┼Ť─ç jest wy┼é─ůcznie konstruktem, jedn─ů z mo┼╝liwych wersji. Zdarzaj─ů si─Ö przypadki, w kt├│rych ojcowie nie akceptuj─ů syn├│w muxe. Przez ┼╝e┼äsk─ů cz─Ö┼Ť─ç spo┼éecze┼ästwa, a w szczeg├│lno┼Ťci przez matki i siostry, s─ů oni uwa┼╝ani za szczeg├│lnie pracowitych, lojalnych, pomocnych, troszcz─ůcych si─Ö i dbaj─ůcych o dobrobyt rodzinny. Obecno┼Ť─ç muxe w rodzinie przez niekt├│rych przedstawicieli zapoteckiej spo┼éeczno┼Ťci uznawana jest za b┼éogos┼éawie┼ästwo, muxes s─ů bowiem widziani jako ci, kt├│rzy nie opuszcz─ů rodzinnego domu i w przysz┼éo┼Ťci b─Öd─ů pomaga─ç wiekowym rodzicom.
Tak konstruowany obraz kontrastuje z wizerunkiem leniwych i nieodpowiedzialnych m─Ö┼╝├│w macho. Antropolo┼╝ka Beverly Chi├▒as pisze, ┼╝e muxes uwa┼╝a si─Ö tak┼╝e za ponadprzeci─Ötnie inteligentnych (w niekt├│rych rodzinach bywa, ┼╝e uznaje si─Ö ich za najbardziej utalentowanych i najbystrzejszych ju┼╝ jako dzieci) i posiadaj─ůcych talenty artystyczne, a tak┼╝e zdolno┼Ťci uznawane za kobiece. Ich artystyczne uzdolnienia mog─ů si─Ö przejawia─ç w ┼╝yciu codziennym w czynno┼Ťciach takich jak haftowanie czy szycie. Jednak najbardziej jaskrawy przyk┼éad manifestowania w┼éasnego wizerunku stanowi fiesta Vela. Jest to kilkudniowa uroczysto┼Ť─ç organizowana w┼Ťr├│d rodzin i s─ůsiad├│w, sk┼éadaj─ůca si─Ö z procesji, b┼éogos┼éawie┼ästw, ta┼äc├│w, jedzenia i picia. Obecnie podczas fiest Velas odbywaj─ů si─Ö pokazy mody i wybory miss muxe. Na szeroko spopularyzowane fiesty przyje┼╝d┼╝aj─ů przedstawiciele grup LGBT+ z r├│┼╝nych miejsc na ┼Ťwiecie.
Muxe a seksualno┼Ť─ç ÔÇô kiedy zachodnie kryteria nie przystaj─ů
Pos┼éuguj─ůc si─Ö poj─Öciem krzy┼╝owania p┼éci (gender crossing), Harriet Whitehead opisuje zjawisko zinstytucjonalizowanego homoseksualizmu na przyk┼éadzie berdache ÔÇô pozabinarnej roli genderowej, pojawiaj─ůcej si─Ö w dw├│ch odr─Öbnych kr─Ögach kulturowych: nowogwinejskim i p├│┼énocnoameryka┼äskim. Termin pochodzi z perskiego i oznacza m─Ösk─ů prostytutk─Ö. Pierwszy raz zosta┼é u┼╝yty przez badaczy francuskich, by okre┼Ťli─ç pasywnego partnera homoseksualnej relacji w┼Ťr├│d rdzennych ameryka┼äskich m─Ö┼╝czyzn. Najwa┼╝niejsz─ů cech─ů ┼Ťwiadcz─ůc─ů o byciu berdache by┼éo wykonywanie kobiecej pracy, jak przyk┼éadowo plecenie koszyk├│w czy u┼╝ywanie kobiecych narz─Ödzi, na przyk┼éad wrzeciona. Whitehead dzieli p┼ée─ç kulturow─ů na dwie grupy: zwi─ůzan─ů z anatomi─ů i fizjologi─ů oraz z zachowaniem i rol─ů spo┼éeczn─ů. P┼ée─ç kulturowa s┼éu┼╝y etnografce do zarysowania trzech odmiennych koncepcji homoseksualizmu: nowogwinejskiego ÔÇô wi─ů┼╝─ůcego si─Ö ze sfer─ů rytualn─ů, w kt├│rym relacje homoseksualne mi─Ödzy m─Ö┼╝czyznami i ch┼éopcami s─ů nakazane spo┼éecznie i maj─ů na celu wprowadzenie m┼éodszego pokolenia w pe┼éni─Ö m─Ösko┼Ťci; p├│┼énocnoameryka┼äskiego ÔÇô w kt├│rym m─Ö┼╝czyzna przyjmuje role kobiece, a tak┼╝e odbywa stosunki homoseksualne; zachodniego ÔÇô w kt├│rym stosunki homoseksualne same w sobie redefiniuj─ů osob─Ö, nadaj─ůc jej status typu p┼éciowego, i zwykle s─ů postrzegane negatywnie. Przypadek p├│┼énocnoameryka┼äskich berdache wyra┼║nie koreluje ze zjawiskiem istme┼äskiego muxe.
Annick Prieur w tek┼Ťcie ÔÇ×Dominacja i po┼╝─ůdanie. Homoseksualno┼Ť─ç i konstrukcja m─Ösko┼Ťci w MeksykuÔÇŁ na podstawie bada┼ä terenowych w Ciudad Nezahualcoyotl, po┼éo┼╝onym na obrze┼╝ach miasta Meksyk, przedstawia wyobra┼╝enia genderowe, kt├│rych centraln─ů kwesti─ů jest to, czy dana osoba jest penetruj─ůcym, czy penetrowanym, czy te┼╝ nale┼╝y do obu tych kategorii. Socjolo┼╝ka analizuje rozbudowany system kategoryzacji i nazewnictwa poszczeg├│lnych to┼╝samo┼Ťci, z kt├│rych centraln─ů pozostaje penetracja oznaczaj─ůca ska┼╝enie pierwiastkiem kobiecym. Wed┼éug takiego systemu uznanie zdobywa ten m─Ö┼╝czyzna, kt├│ry penetruje kobiety lub innych m─Ö┼╝czyzn i przede wszystkim nigdy nie pozwala, aby to jego penetrowano. Bierna penetracja, kt├│ra ┼Ťci┼Ťle wi─ů┼╝e si─Ö z odgrywaniem kobiecej roli, oznacza bowiem bycie homosexual, a to r├│wnoznaczne jest z odebraniem tytu┼éu m─Ö┼╝czyzny. Niekt├│rzy homosexuales s─ů transwestytami ÔÇô nosz─ů kobiece ubrania i wtedy nazywani s─ů vestidas. Mayate jest za┼Ť okre┼Ťleniem m─Ö┼╝czyzny o m─Öskim wygl─ůdzie, kt├│ry odbywa stosunki seksualne z m─Ö┼╝czyzn─ů zniewie┼Ťcia┼éym. Prieur pisze, ┼╝e w┼éa┼Ťciwie mog┼éaby dowie┼Ť─ç, i┼╝ ka┼╝dy mo┼╝e by─ç mayate, poniewa┼╝ nie jest niczym wyj─ůtkowym dla Meksykanina z miejskiej klasy robotniczej uprawianie seksu z innymi m─Ö┼╝czyznami, przynajmniej w pewnych okresach ┼╝ycia. Zwraca te┼╝ uwag─Ö na wsp├│┼éistnienie praktyk oraz gier werbalnych i pozawerbalnych, kt├│re razem konstytuuj─ů to┼╝samo┼Ť─ç s┼éu┼╝─ůc─ů do wyznaczania granic pomi─Ödzy poszczeg├│lnymi kategoriami wzajemnej klasyfikacji. To w┼éa┼Ťnie lokalne klasyfikacje czy kategorie kulturowe staj─ů si─Ö kluczem do zrozumienia koncepcji genderowych, le┼╝─ůcych u podstaw konstrukcji to┼╝samo┼Ťci i relacji seksualnych.
Kolejnym istotnym elementem jest w┼éadza nazywania i negocjowania granic definicji m─Ösko┼Ťci i kobieco┼Ťci oraz perspektywa, z kt├│rej definicje te s─ů tworzone. To m─Ö┼╝czy┼║ni uprawnieni s─ů do ustalania model├│w, zar├│wno tego, co m─Öskie, jak i tego, co ┼╝e┼äskie; tego, co normalne, i tego, co pi─Ötnowane wstydem b─ůd┼║ nawet przemoc─ů. Zar├│wno u berdache, jak i w przypadku badanych Prieur pierwiastek m─Öski jest absolutnie dominuj─ůcy ÔÇô to m─Ö┼╝czy┼║ni s─ů przedmiotem bada┼ä i podmiotem sprawczym przekraczaj─ůcym p┼ée─ç, nazywaj─ůcym, definiuj─ůcym. Ten rodzaj w┼éadzy mo┼╝e by─ç widziany jako przejaw kapita┼éu symbolicznego, kt├│ry odzwierciedla pozycje zajmowane w spo┼éecze┼ästwie. Badania Whitehead i Prieur z jednej strony ukazuj─ů, jak dalece nieadekwatne i niewystarczaj─ůce w tym kontek┼Ťcie kulturowym s─ů zachodnie terminy takie jak ÔÇ×homoseksualistaÔÇŁ czy ÔÇ×gejÔÇŁ, z drugiej za┼Ť pomagaj─ů zrozumie─ç mo┼╝liwo┼Ť─ç wsp├│┼éwyst─Öpowania zjawisk takich jak machismo, przemoc wobec kobiet czy homofobia z powszechnie wyst─Öpuj─ůc─ů biseksualno┼Ťci─ů czy wytworzeniem miejsca dla kulturowej trzeciej p┼éci ÔÇô tytu┼éowego muxe.
Jak s┼éusznie zauwa┼╝a Beverly Chi├▒as, nie ma dowodu na istnienie zwi─ůzku mi─Ödzy ubiorem i zachowaniem muxe a ÔÇ×homoseksualno┼Ťci─ůÔÇŁ. Nie znaczy to jednak, ┼╝e muxes nie wchodz─ů w kontakty seksualne z m─Ö┼╝czyznami. Ich spo┼éeczna rola jest zinstytucjonalizowana, a co za tym idzie ÔÇô zazwyczaj spo┼éecznie akceptowana. W wi─Ökszo┼Ťci przypadk├│w stanowi─ů oni zintegrowan─ů cz─Ö┼Ť─ç spo┼éecze┼ästwa istme┼äskiego. Niekt├│rzy z nich zawi─ůzuj─ů ma┼é┼╝e┼ästwa i maj─ů dzieci. Tego rodzaju seksualne praktyki muxes pokazuj─ů, ┼╝e kluczem do zrozumienia seksualnych zachowa┼ä jest p┼ée─ç kulturowa i to, jak jest ona lokalnie definiowana. To ona jest kategori─ů odpowiedzialn─ů za organizowanie spo┼éecze┼ästwa. Zatem warunkiem zrozumienia systemu definiowania i pojmowania seksualno┼Ťci jest przyj─Öcie i potraktowanie kategorii lokalnych jako absolutnie r├│wnoprawnych.
Lynn Stephen dokonuje por├│wnania spo┼éeczno┼Ťci miast Juchit├ín de Zaragoza i Teotitlan de Valle (obu nale┼╝─ůcych do stanu Oaxaca), w kt├│rych prowadzi┼éa badania etnograficzne. Wysuwa ona wniosek, i┼╝ obie te spo┼éeczno┼Ťci s─ů g┼é─Öboko podzielone genderowo i to w┼éa┼Ťnie p┼ée─ç kulturowa stanowi dla nich o┼Ť tworzenia si─Ö spo┼éecznych i kulturowych to┼╝samo┼Ťci. Przestrzenie m─Öskie i kobiece s─ů tu odseparowane. Kobiety i m─Ö┼╝czy┼║ni pracuj─ů osobno, osobno si─Ö socjalizuj─ů i podlegaj─ů odr─Öbnym normom spo┼éecznym, co ÔÇô jak ┼éatwo mo┼╝na zauwa┼╝y─ç ÔÇô nie wsp├│┼égra z zarysowan─ů przez media domnieman─ů powszechn─ů tolerancj─ů wobec p┼éci. Stephen wskazuje na kontrast, jaki zachodzi mi─Ödzy ma┼é┼╝e┼äskimi a seksualnymi zwi─ůzkami i spo┼éecznym nakazem zachowania dziewictwa, kt├│re jest spo┼éecznie kontrolowane, wyja┼Ťniaj─ůc go z jednej strony wp┼éywem hiszpa┼äskiego systemu kolonialnego na sfery p┼éci, honoru i seksualno┼Ťci, z drugiej za┼Ť ÔÇô mieszaniem si─Ö element├│w kultury meksyka┼äskiej i p├│┼énocnoameryka┼äskiej, spowodowanym mi─Ödzy innymi migracjami rdzennych ludno┼Ťci z Teotitlan do Stan├│w Zjednoczonych. Antropolo┼╝ka wyodr─Öbnia cztery kluczowe zjawiska historyczne, kt├│re wp┼éyn─Ö┼éy na konstrukcje wsp├│┼éczesnej p┼éci kulturowej oraz seksualno┼Ťci w zapoteckiej Oaxace: 1) rdzenny, zapotecki system genderowy, kt├│ry pozwala na wyst─Öpowanie roli trzeciej p┼éci, odgrywanej przez m─Ö┼╝czyzn ÔÇô niedychotomiczny system genderowy w┼Ťr├│d rdzennej ludno┼Ťci; 2) hiszpa┼äski genderowy system kolonialny, kt├│ry kontrolowa┼é kobiece zachowania seksualne; 3) nacjonalistyczne konstrukcje genderowe, kszta┼étowane na wz├│r Matki Dziewicy z Guadalupe (La Virgen de Guadalupe); 4) p├│┼énocnoameryka┼äska i meksyka┼äska kultura popularna.
Wyst─Öpowanie zjawiska zawierania przez muxes ma┼é┼╝e┼ästw z kobietami i posiadania dzieci mo┼╝na widzie─ç jako swoist─ů kontynuacj─Ö ÔÇô przejaw kultywowania wci─ů┼╝ bardzo istotnego rdzennego systemu p┼éciowego. Za spraw─ů migracji mieszka┼äc├│w Teotitlan do Stan├│w Zjednoczonych zasz┼éy znacz─ůce zmiany w obszarze postrzegania seksualnych to┼╝samo┼Ťci. Z ameryka┼äskiej kultury popularnej do codziennego s┼éownika Teotitla┼äczyk├│w przedosta┼éy si─Ö okre┼Ťlenia takie jak gej, lesbijka, biseksualny, homoseksualny, joto czy maricon ÔÇô b─Öd─ůce obra┼║liwym okre┼Ťleniem biernego seksualnie homoseksualnego m─Ö┼╝czyzny. Wp┼éyn─Ö┼éo to na procesy zmian wizerunku p┼éci kulturowej i seksualno┼Ťci w Oaxace. Terminy te zosta┼éy zaimportowane i zakorzenione w┼Ťr├│d meksyka┼äskiej spo┼éeczno┼Ťci, przesuwaj─ůc granice poj─Ö─ç i zmieniaj─ůc stopniowo spos├│b definiowania to┼╝samo┼Ťci seksualnej.
ilustr.: Anna Libera

ilustr.: Anna Libera


Tolerancja spo┼éeczna czy zinstytucjonalizowana akceptacja?
Trudno m├│wi─ç o jednoznacznej, zakorzenionej tolerancji wobec alternatywnych p┼éci czy orientacji, podczas gdy system postrzegania i nazywania zachowa┼ä seksualnych oparty na dychotomii aktywny/pasywny pi─Ötnuje stron─Ö biern─ů, a zarazem kulturow─ů kobiet─Ö. Fakt sprawowania kontroli nad finansami czy wyst─Öpowania kobiet w przestrzeni publicznej nie oznacza braku nadzoru spo┼éecznego. Potwierdzaj─ů to przyk┼éady sprawdzania czysto┼Ťci przedma┼é┼╝e┼äskiej czy p├│┼║niejszej wierno┼Ťci wobec m─Ö┼╝a. Kobieca seksualno┼Ť─ç podlega kontroli, gdy┼╝ to od niej zale┼╝─ů honor i dobre imi─Ö rodziny. Takie praktyki s─ů pok┼éosiem kolonializmu i hiszpa┼äskich wzorc├│w kulturowych dotycz─ůcych sfery kobiecego cia┼éa i hierarchicznego, binarnego systemu p┼éci kulturowej, w kt├│rym m─Ö┼╝czyzna jest dominuj─ůcym, a kobieta dominowan─ů. Funkcja, jak─ů pe┼éni posta─ç Virgen de Guadalupe ÔÇô Matki Boskiej i ┼Ťwi─Ötej patronki Meksyku w narodowej symbolice ÔÇô tak┼╝e nie pozostaje tu bez znaczenia. Uciele┼Ťnia ona fundamentaln─ů sprzeczno┼Ť─ç wszystkich matek boskich ÔÇô kobiet, kt├│re reprodukuj─ů, jednocze┼Ťnie zachowuj─ůc dziewictwo. Dyskurs narodowy jest w tym wypadku wpisany w kobiece cia┼éo, kt├│re promuje ideologi─Ö czysto┼Ťci, przedma┼é┼╝e┼äskiego dziewictwa, seksualno┼Ťci skoncentrowanej na reprodukcji i monogamii.
Gdy wspomniany francuski magazyn ÔÇ×ElleÔÇŁ nazwa┼é miasto Juchit├ín de Zaragozza ÔÇ×Ostatnim matriarchatemÔÇŁ (The Last Matriarchy) wywo┼éa┼é on burz─Ö w┼Ťr├│d zapoteckiej spo┼éeczno┼Ťci. Zapoteckie kobiety poczu┼éy si─Ö ura┼╝one nieprawdziwym wizerunkiem, artyku┼é przedstawia┼é je bowiem jako wyzwolone, p┼éac─ůce za seks m┼éodszym kochankom, prostytuuj─ůce si─Ö i wolne od kontroli m─Ö┼╝czyzn. Wszystko to sprawia, ┼╝e nazwanie spo┼éeczno┼Ťci Zapotek├│w matriarchatem czy opart─ů na systemie matriarchalnym jest niemo┼╝liwe. Kultura Zapotek├│w daje kobietom nie tak powszechn─ů w innych cz─Ö┼Ťciach Meksyku sprawczo┼Ť─ç, lecz jest to sprawczo┼Ť─ç kontrolowana. Podobny mechanizm zachodzi w przypadku fenomenu muxe. Jedna z matek ÔÇô rozm├│wczy┼ä Alfreda Mirand├ę ÔÇô m├│wi, ┼╝e ju┼╝ przy porodzie wiedzia┼éa, ┼╝e jej syn b─Ödzie muxe, gdy┼╝ wyszed┼é ┼╝e┼äsk─ů stron─ů ┼éona. Zar├│wno kobiety, jak i muxes podlegaj─ů spo┼éecznej kontroli. Tym, co chroni muxes, jest w┼éa┼Ťnie ich zinstytucjonalizowana p┼ée─ç kulturowa, fakt, ┼╝e maj─ů jasno okre┼Ťlone miejsce w spo┼éecze┼ästwie ÔÇô rol─Ö spo┼éeczn─ů.
Zrozumienie wyst─Öpowania i znaczenia muxe w kulturze zapoteckiej dla zachodniego cz┼éowieka, wychowanego w kulturze binarno┼Ťci i dychotomii p┼éci, stanowi poznawcze wyzwanie. Proces socjalizacji nauczy┼é go my┼Ťle─ç w ustalony spos├│b na temat p┼éci, orientacji seksualnej i seksualno┼Ťci w og├│le. Tymczasem okazuje si─Ö, ┼╝e w omawianym meksyka┼äskim kontek┼Ťcie kulturowym poj─Öcia takie jak homoseksualno┼Ť─ç, gej, lesbijka, biseksualno┼Ť─ç, transseksualizm, transwestyta czy matriarchat rozumiany jako odwr├│cenie patriarchatu s─ů niewystarczaj─ůce i cz─Östo nie przystaj─ů. Stosuj─ůc je, nara┼╝amy si─Ö raczej na ryzyko zaciemnienia badanego obrazu ni┼╝ rozja┼Ťnienie danego zjawiska. Muxe u Zapotek├│w nie daje si─Ö opisa─ç znanymi dotychczas zachodnimi kategoriami, nie pozwala tak┼╝e by─ç widzianym jako jednolite zjawisko. By zrozumie─ç, czemu w┼Ťr├│d meksyka┼äskiej spo┼éeczno┼Ťci zjawiska takie jak machismo, kontrola czysto┼Ťci i przemoc wobec kobiet wsp├│┼éwyst─Öpuj─ů z fenomenem trzeciej p┼éci, nale┼╝y wyj┼Ť─ç poza utarte schematy my┼Ťlenia i pod─ů┼╝y─ç za lokalnymi kategoriami, traktuj─ůc je jednocze┼Ťnie jako r├│wnowa┼╝ne i r├│wnoprawne. Podj─ů─ç pr├│b─Ö wzi─Öcia dotychczasowej wiedzy w nawias ÔÇô podej┼Ť─ç etnograficznie, a wi─Öc zawiesi─ç ÔÇ×przeds─ůdyÔÇŁ i ÔÇ×zdj─ů─ç kulturowe okularyÔÇŁ. Tylko w ten spos├│b mo┼╝emy przybli┼╝y─ç si─Ö do istoty badanego fenomenu i zrozumie─ç, ┼╝e p┼ée─ç kulturowa staje si─Ö organizacyjn─ů osi─ů spo┼éecze┼ästwa, pryzmatem, przez kt├│ry patrzy si─Ö na poj─Öcie takie jak seksualno┼Ť─ç, i warunkiem spo┼éecznej akceptacji wyst─Öpowania trzeciej p┼éci.
***
Korzysta┼éam z prac:
Beverly Newbold Chi├▒as, ÔÇ×The Isthmus Zapotecs: A Matrifocal Culture of MexicoÔÇŁ, CENGAGE Learning, Mason 2002.
Alfredo Mirand├ę, ÔÇ×Behind the mask: Gender hybridity in a Zapotec communityÔÇŁ, University of Arizona Press, Chicago 2017.
Lynn Stephen, ÔÇ×Sexualities and genders in Zapotec Oaxaca. Latin American PerspectivesÔÇŁ, ÔÇ×Latin American PerspectivesÔÇŁ 2002, 29(2), 41ÔÇô59.
Annick Prieur, ÔÇ×Dominacja i po┼╝─ůdanie. Homoseksualno┼Ť─ç i konstrukcja m─Ösko┼Ťci w MeksykuÔÇŁ, [w:] ÔÇ×Gender. Perspektywa antropologicznaÔÇŁ, R. Hryciuk, A. Ko┼Ťcia┼äska (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007.
Harriet Whitehead, ÔÇ×┼üuk i noside┼éko. Nowe spojrzenie na zinstytucjonalizowany homoseksualizm w┼Ťr├│d Indian Ameryki P├│┼énocnejÔÇŁ, [w:] ÔÇ×Gender. Perspektywa antropologicznaÔÇŁ, R. Hryciuk, A. Ko┼Ťcia┼äska (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007.
***

Pozosta┼ée teksty z┬ábie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç┬átutaj.

***

Polecamy tak┼╝e:

Ziemia na granicy

Czy p┼ée─ç jest do zbawienia koniecznie potrzebna?


 
 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś